Кіріспе
Спартан патшасы Леонидтің сатқыны Ефиалтес (/ɛ//f//i/'æ//l//t//iː//z/; Ἐφιάλτης, Ephialtēs; Геродот оны Ἐπιάλτης, Epialtes деп жазғанмен) Малис қаласының Евридем (Εὐρύδημος) ұлы еді. Ол перстерден сыйлық алу ниетімен туған жеріне опасыздық жасады, Ксеркс әскеріне Термопил асуындағы одақтас грек әскерлерінің орналасқан жерін айналып өту жолын көрсетіп, б.з.д. 480 жылы Термопил шайқасында олардың жеңіске қол жеткізуіне көмектесті.
Ephialtes (,/ɛ//f//i/'/æ//l//t//iː//z/; Ἐφιάλτης, Ephialtēs; although Herodotus spelled it as Ἐπιάλτης, Epialtes) was the son of Eurydemus (Εὐρύδημος) of Malis. He betrayed his homeland, in hope of receiving some kind of reward from the Persians, by showing the army of Xerxes a path around the allied Greek position at the pass of Thermopylae, which helped them win the Battle of Thermopylae in 480 BC.
Қалпына келтіру
Гректермен одақтас құрлықтағы әскерлер, Геродоттың мәліметінше, 4200 адамнан аспайтын, Термопилді парсы әскерінің көптеген сарбаздарынан тоқтату үшін таңдады. Трахиний жартастары мен Мали шығанағы арасындағы бұл тарлық "бір атты көлік өтетіндей" ғана болса да, Термопилдің оңтүстігіндегі таулар арқылы айналып, грек әскерінің негізгі жолына қосылатын жол бар еді. Геродот бұл жолды жергілікті халық жақсы білгенін, себебі олар бұрын көршілес фокиялықтарға шабуыл жасау үшін оны пайдаланған. Парсылар осы жолды қорғаушыларды айналып өту үшін қолданды. Спарта патшасы Леонид гректердің көп бөлігін жіберді, бірақ өзі 300 сарбазынан тұратын тыл күзеті, 700 теспийлік сарбаздан тұратын теспий жасағы және 400 сарбаздан тұратын тебандық отрядымен қалды. Эфиалт парсылардан сыйлық күткен, бірақ Саламис шайқасында жеңілген соң, ол орындалмады. Одан кейін ол Фессалияға қашып кетті; Пиладағы Амфиктиондар оның өлімі үшін сыйақы жариялады. Геродоттың айтуынша, ол шамамен б.з.д. 470 жылы Трахис қаласының тұрғыны Афинадис (Ἀθηνάδης) тарапынан себепсіз өлтірілді, бірақ спарталықтар Афинадиске де сыйлық берді.
Басқалар
Геродот бұл жолды парсыларға саттықтары үшін тағы екі адамды айыптады: Карист қаласының тумасы, Фанагордың ұлы Онетас және Антикира қаласының тумасы Коридал. Бірақ, ол осы жолды ашып берген Эфиалтес болды деп мәлімдейді, себебі "ақиқатты анықтауға ең жақсы мүмкіндігі болған гректердің өкілдері – Пилагоралар, Онетас пен Коридалдың бастары үшін емес, Эфиалтес үшін ғана сыйақы ұсынды".
Халықтық ақпарат құралдарында
1962 жылғы "300 спартан" фильмінде Эфиальт рөлін Кирон Мур ойнады. Ол спартандықтарды жаулыққа салады, себебі оған спарталық қыз Эллас жақсы көңіл білдірмеген, ол кейін байлыққа ие болып, осы байлық арқылы оны өз қатарына тарта аламын деп ойлаған. Фрэнк Миллердің 1999 жылғы "300" комикс кітаптар сериясы, 2006 жылғы сол аттас фильмге бейімделуі және 2014 жылғы жалғасы Эфиальтты (фильмдерде Эндрю Тиернан ойнады) ата-анасы оны нәресте өлтіруден сақтау үшін Спартадан қашқан, денесі ауыр кемшіліктері бар спарталық жер аударылған адам ретінде көрсетеді. Ол батыл және оның сөресі жеткілікті болғанымен, қолын көтере алмайды, сондықтан спарталықтардың шайқас құрамының маңызды бөлігі болып табылатын фалангаға қатыса алмайды. Леонид одан жараланғандарға су жеткізіп, майданнан қаза тапқандарды алып тастау арқылы әйелдеріне көмектесуін сұрайды. Ашуға буған Эфиальт ата-анасы мен Леонидтың қате екенін дәлелдеуге ант етеді, содан кейін ол Ксеркске парсы әскерінің грек қорғаушыларын айналып өтуге болатын құпия жолды көрсетеді. Парсы әскері келгенде, қалған санаулы спартандықтармен бірге Эфиальт парсы киімінде болады. Леонид оған мәңгілік өмір тілейді, бұл оның намысын қорлауға тең, өйткені спартандықтар үшін шайқаста қаза табу – ең үлкен мәртебе.
Атауы
Эфиалттың сатқындығынан кейін "Эфиалт" есімі ұзаққа созылатын айыпқа ұшырады; грек тілінде ол "қорқыныш, жаман түс" мағынасын алды және грек мәдениетіндегі архетиптік сатқынның символы болды, христиан мәдениетіндегі Яһудаға және американдық тарихи естеліктегі Бенедикт Арнольдқа ұқсас.