Кіріспе

Unio Trium Nationum (лат. "Үш ұлттың одағы") – 1438 жылы Трансильванияның үш қауымы: (көбінесе венгр) ақсүйектер, саксон (неміс) патрицийлер (Трансильваниялық саксон университеті арқылы ұсынылған) және еркін әскери секельдер арасында жасалған өзара көмек туралы шарт. Одақ, Трансильвания шаруаларының көтерілісіне жауап ретінде, ұлтына қарамастан, барлық шаруаларға қарсы бағытталған. Бұл әдеттегі феодалдық қауымда шаруалар (мажар, саксон, секель немесе румын тегінен) өкілдік етілмеді және олардың шешімдерінен ешқандай пайда көре алмады, себебі қара халық осы феодалдық "ұлттардың" құрамына жатпады.

Трансильванияның ортағасырлық әкімшілік құрылымы

Орта ғасырларда Трансильвания екі түрлі аумақтық бірлікке ұйымдастырылды: Асыл округтер (Комитеттер) феодалдық жер иелерімен басқарылды. Мұнда халықтың көп бөлігі венгр және румын шаруаларынан тұрды. Ал Сейс деп аталатын басқа аймақтарда еркін секел және саксон ұлттары феодалдық жер иелерісіз өмір сүрді және жергілікті билік және өздерін-өз басқару құқығына ие болды.

Одаққа әкелген оқиғалар

Осман империясының күшеуімен бірге 1421 жылы Венгрия Корольдігінің Трансильвания аймақтарына қарсы алғашқы маңызды Осман әскери жорығы ұйымдастырылды. Басқыншы әскерлер Валахия арқылы аймаққа енді. Шекаралық аймақта тұратын сакстар мен секелилер өздерін қорғауға тырысты, бірақ олардың саны басқыншыларға қарағанда кем болды. Патша Сигизмунд жаңадан Богемия тәжін мұраға алғандықтан және гусит соғыстарына қатысқандықтан дереу әрекет ете алмады. Сонымен қатар, Трансильвания диеталары ондаған жылдар бойы өткізілмегендіктен, үш елдің қорғанысқа дайындығын үйлестіруге арналған форум болған жоқ. Қорғаусыз қалған сакс Бурзендісі мен Шекара аймағындағы Харомсек Секели Орталығы қиратылды. Сигизмунд шабуылға бірнеше жылдан кейін ғана жауап беріп, Валахияда Османдықтарға қарсы бірқатар әскери жорықтар ұйымдастырды. 1432 жылы Валахия воеводасымен одақтасқан Осман әскері қайта оралды, және Оңтүстік Трансильвания қайтадан ауыр зардап шекті. Осы кезеңде Трансильванияның орталық бөлігіндегі ақсүйектер мен шіркеу басшылары көтерілісші шаруалардың наразылығына алаңдады. Венгр және румын (влах) шаруалары жоғары салықтар мен еркін қозғалысқа қойылған шектеулерге наразы болды. Шашыраңқы шаруалардың наразылықтары 1437 жылы шаруалар мен венгр ақсүйектері жер иелерінің әскерін жеңген кезде үлкен көтеріліске ұласты. Будай-Наджи-Антал көтерілісі Трансильвания епископының салық жинау әрекетінен басталды. Көтеріліс венгр ақсүйекі Антал Наджи де Буда басқарғанмен, ол Трансильвания қоғамының әртүрлі топтарынан құралған коалиция болды. Оған венгр және румын шаруалары, сондай-ақ Колошвар (Клаузенбург, Клуж) қаласының тұрғындары кірді, нәтижесінде Колошмоностор шартында төмендетілген салықтар бекітілді. Көтерілістің көшбасшыларының бірі Пал Важдахази осы құжатта vexilifer Universitatis regnicolarum Hungarorum et Valachorum huius principatus Hungariae (осы Венгрия провинциясының венгр және румын халқының одағының штандарт ұстаушысы) деп аталды. Осыдан келіп, көтерілісшілер өздерін венгрлер мен румындардың мемлекетінің (Universitas Hungarorum et Valachorum) тұрғындары деп санаған болуы мүмкін.

Бауырлас одақ (Капольна одағы)

Осы мәселелердің маңыздылығына қарамастан, Трансильваниялық диета Воевода тарапынан әлі шақырылмағандықтан, әртүрлі ақсүйектер үш ұлттың кездесуін ұйымдастырды. Шамамен жарты ғасырдан кейін, билік иелері Трансильвания мәселелерін бірлесе талқылау мүмкіндігіне ие болды. Осы оқиғада ақсүйектер, Осман шапқындығынан әлі де қорқатын Секелилер мен сакстармен одақ құрды. Капольнада (қазіргі (Căpâlna)) жасалған өзара көмекке негізделген одақ Fraterna Unio (Туыстық одақ) деп аталды және оның мақсаты тараптарды бүліктер мен Осман шабуылдарынан қорғау болды. Одақтың құрылуы жергілікті тұрғындарға бұрынғы келісімдердің шарттарын қайта қарастыруға және ішінара өзгертуге мүмкіндік берді, бірақ 1437 жылдың соңына дейін одақ ешқандай ірі әскери операция өткізбеді. Сол кезде, король Зигизмундтың желтоқсан айында қайтыс болуынан кейін, одақ қарсыластарын жеңді.

Үш ұлттың одағының құрылуы

Жетістікке жеткен науқаннан кейін 1438 жылғы 2 ақпанда Венгрия ақсүйектері, секелилер және саксониялық элитаның одағы "Үш ұлт одағы" (Unio Trium Nationum) деп бекітілді. Бауырлас одақ сияқты, жаңа одақ та шаруалардың көтерілісіне және Осман шабуылдарына қарсы өзара көмек көрсетті. Одақ (венгр және румын) крепостнойларының Трансильванияның саяси өмірінен мүлдем шеттетілуін қамтамасыз етті, дегенмен олар асыл округтерде (комитеттерде) халықтың басым бөлігін құрады. Румындар Шығыс православиесін ұстанды, ол католиктік Венгрияда еретик саналды. Үш жеңілдік алған қауымның одағы ғасырлар бойы тиімді болды және Трансильванияның ішкі және халықаралық қатынастарының негізін құрады. 18-шы ғасырдан кейін, Осман немесе татар шабуылдарының қаупі азайғаннан соң, одақ Трансильвания диетасында өкілдік етілмегендерден өздерінің иелік құқықтарын қорғау үшін үш қауымның одағына айналды. 19-шы ғасырда "үш ұлт" термині этникалық мәселелермен байланысты болды, себебі румындар Трансильвания үкіметінен шеттетілді. 1711 жылы Альвинц және Дева болгарлары (шіркеу басшысы Балазс Маринович басшылығымен) және армяндар да төртінші және бесінші ұлттың жеңілдіктерін талап етті, бірақ олардың талаптары қанағаттандырылмады және олардың қауымдастықтары артықшылықты мәртебеге көтерілген жоқ.