Кіріспе

Papaver somniferum, көбінесе апийім мак немесе нан тұқымы мак деп аталады, Papaveraceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік түрі. Бұл өсімдік түрінен опиум және мак тұқымы алынады, сонымен қатар бау-бақшаларда өсірілетін құнды сәндік өсімдік болып табылады. Оның туған жері Жерорта теңізінің шығысы болған, бірақ қазіргі кезде ежелгі кезде әкелінуі мен өсірілуі салдарынан нақты орны анықталмайды, Еуропа мен Азияның көп бөлігінде табиғи түрде өседі. Бұл мак кең көлемде егіншілік дақыл ретінде өсіріледі, негізгі үш мақсаттың бірі: мак тұқымын өндіру, опиум өндіру (көбінесе фармацевтикалық өнеркәсіпте қолданылады) және басқа алкалоидтарды (көбінесе тебаин және орипавин) өндіру, оларды фармацевтикалық компаниялар гидрокодон және оксикодон сияқты дәрілерге айналдырады. P. somniferum-ның салыстырмалы түрде аз бөлігі әсемдік үшін коммерциялық мақсатта өндіріледі. Бүгінде апийімнің көп мөлшерін өндірмейтін көптеген сорттары селекцияланды. Гүлдері диаметріне дейін жетеді, әдетте төрт ақ, лаванда түсті немесе қызыл жапырақшалары болады, кейде түбінде қара дақтары кездеседі. Жемісі – түктері жоқ, дөңгелек капсула, үстінен 12–18 сәулелі мойынша немесе қанатты қақпақ жамылған. Өсімдіктің барлық бөліктері зақымданғанда ақ сүт шығарады.

Метаболизм

Алкалоидтар – азотты органикалық қосылыстар, екіншілік метаболизм туындылары, бензилизохинолин метаболизмі жолы арқылы синтезделген.

Геном

Көкнәр геномы 51 213 генді қамтиды, олардың 81,6%-ы 11 жеке хромосомаға таралып, қалған 18,4%-ы орналаспаған фрагменттерде (scaffolds) қалған белоктарды кодтайды.

Сорттар мен тұқымдар

P. somniferum неолит дәуірінен бастап өте ұзақ қолданысқа ие. Осы ұзақ мерзім ішінде түрлі формалардың кең спектрі қалыптасты. Барлығы 52 ботаникалық сорт бар. Екінші жағынан, тамақ өнеркәсібі алкалоидтардың мөлшерін ең төмен деңгейде ұстауды қажет етеді. Бір ғана қабылданған подвиді бар, P. somniferum subsp. setigerum (DC.) Arcang., және ол қолайлы, орташа белдеулік климаты бар әлемнің басқа барлық елдерінде кездеседі.

Аурулар

P. somniferum бірнеше саңырауқұлақ, жәндік және вирус инфекцияларына ұшырайды, соның ішінде тұқыммен берілетін ауруларға, мысалы, қызыл шіл және тамыр шіруі сияқты. Пестицидтерді егіс шараларымен бірге қолдану түрлі мак ауруларын бақылаудың маңызды тәсілі саналады. Қызыл шілдің қоздырғышы – Peronospora arborescens көбінесе ылғалды және ылғалды жағдайларда кездеседі. Саңырауқұлақ сабақтың және гүл сабақтарының гипертрофиясына және иілуіне себеп болады. Аурудың белгілері – зақымдалған тіндердің хлорозы және некроздық дақтармен бұралуы. Жапырақ астыңғы беті конидиоспоралар бар қызыл шілдің қабығымен жабылады, олар инфекцияны одан әрі таратып, өсімдік зақымдануына және өліміне алып келеді. Тағы бір қызыл шіл түрі – Peronospora somniferi жүйелік инфекция тудырады, бұл мак өсімдіктерінің өсуін тежейді және деформациялайды. Қызыл шілді тұқымның дамуының алғашқы кезеңінде бірнеше фунгицидтерді қолдану арқылы алдын алуға болады.

Зиянкестер

P. somniferum-ға зиян келтіретін аз ғана зиянкестер бар.

Өсіру

P. somniferum өсімінің дамуында алты сатыны ажыратуға болады. Өсу дамуы көшеттердің өсуімен басталады. Екінші сатыда жапырақтар мен сабақтар розетка тәрізді қалыптасады. Содан кейін үшінші саты ретінде бүршіклену (тұмсық сатысы) жүзеге асады. Тұмсық сатысынан кейін гүлдеу басталады. Одан кейін техникалық пісілуге жетеді, яғни өсімдік кесуге дайын. Соңғы саты – биологиялық пісілу; құрғақ тұқымдар піседі. Фотопериод P. somniferum гүлдерінің дамуының басты факторы болып көрінеді. P. somniferum өсімдігі вегетация кезеңінің басында өте баяу дамиды. Осы себепті ерте кезеңдерде арамшөптердің бәсекесі өте жоғары. Себуден кейінгі алғашқы 50 күнде арамшөптерді тиімді бақылау өте маңызды. Сонымен қатар, Papaver somniferum гербицидтерге жақсы сезімтал. Гербицид хлортолуронды өнім пайда болғанға дейін қолдану арамшөптердің мөлшерін азайтуға тиімді екені көрсетілген. Әсіресе, екі гербицид – мезотрион мен темботрион қолдану өте кең таралған. Аталған екі гербицидті бірге қолдану Papaver somniferum егісінде арамшөптерді тиімді басқару үшін ұсынылады. Papaver somniferum және Papaver rhoeas бір тұқымдасқа жатады, бұл осы арамшөптерді химиялық жолмен бақылауды қиындатады. Латекс пен биомасса арақатынасы су тапшылығының шамалы болған жағдайында ең жоғары болады.

Қиыршық

Опиум мак өсімдігінің тірі түптері мен тұқымдары батыс әлемінің көп бөлігінде, соның ішінде АҚШ-та тұқымдық компаниялар мен гүлханалар арқылы кеңінен сатылады. Бағбандар мак гүлдерінің жарқын түсі, мак өсімдіктерінің күштілігі мен сенімділігі, кейбір сорттарының экзотикалық шоколадты өсімдіктердің иісі, сатып алынған көшеттерден немесе тұқымды тікелей себу арқылы өсімдіктерді оңай өсіру мүмкіндігі үшін макқа ұмтылады. Мак тұқымдық қапшықтары да кептірілген гүлдерге арналған композициялар үшін сатылады. АҚШ-тың Есірткі заттар туралы заңының II тізімінде "опиум мак және мак саңылауы" деп көрсетілгенімен, P. somniferum АҚШ-та тұқымдық дақыл немесе сәндік гүл ретінде заңды түрде өсірілуі мүмкін. Жаз айларында Солтүстік Америка мен Еуропаның бақшаларында опиум мак гүлдегенін көруге болады, олар көптеген жеке бақшаларда, сондай-ақ АҚШ Ботаникалық бағы, Миссури Ботаникалық бағы және Солтүстік Каролина Ботаникалық бағы сияқты қоғамдық ботаникалық және мұражай бақшаларында кездеседі. Көптеген елдер бұл өсімдікті өсіреді, ал кейбіреулері үшін бұл дәрі-дәрмектің коммерциялық өндірісі табыстың маңызды көзі болып табылады. Қосымша табыс алу үшін осы өсімдіктердің тұқымдары тағамдық өнімдерге сатылады, сондықтан өсімдік өсіру табыс көзі болып табылады. P. somniferum тұқымының халықаралық саудасына қатысты БҰҰ 1998 жылғы 28 шілдеде "опиум мак тұқымының заңсыз саудасына қарсы күресу" жөніндегі қарар қабылдады.

Тағам

2018 жылы тұтынуға арналған көкен май тұқымының әлемдік өндірісі 76 240 тоннаны құрады, оның 35% -ын Түркия өндірді (кесте). Көкөн май тұқымын өндіру және сауда, негізінен тұрақсыз өнімділікке байланысты ауытқуларға ұшырайды. Papaver somniferum генотиптерінің көпшілігінің өнімділігі қоршаған ортаның өзгеруіне өте сезімтал. Бұл жағдай 2008-2009 жылдар аралығында көкен май тұқымының нарықтық құнының тоқтап қалуына әкелді, себебі қоймадағы қордың көп болуы, қолайсыз ауа райы және нашар сапа байқалды. Әлемдегі көкен май тұқымын ең көп импорттаушы ел – Үндістан (16 000 тонна), одан кейін Ресей, Польша және Германия. Көкөн май тұқымы майы дәстүрлі майлы дақылдармен салыстырғанда төмен өнімділігіне байланысты, әлі де таңдамалы өнім болып табылады.

Медицина

Австралия (Тасмания), Түркия және Үндістан – дәрілік мақсаттарда қолданылатын құрт және морфин немесе кодеин сияқты құрт негізіндегі дәрі-дәрмектерді өндіруші ірі елдер. 1999 жылдың қаңтарынан бастап Чехияда, 167/1998 Sb. Есірткі заттары туралы заңға сәйкес, жергілікті кеден басқармасына хабарлауға міндетті ауданнан артық егістікте өсетін құрт өсімдіктері. Өсімдіктерден опиум алу заңмен тыйым салынған (Заңның 15-бабының d/ тармағы). Сондай-ақ, зерттеу және тәжірибелік мақсаттарды қоспағанда, қапшықтарының құрғақ салмағында 0,8%-дан астам морфин бар сорттарды өсіруге тыйым салынған (Заңның 24/1b/ тармағы). «Чех көк құрты» деген атау тамаққа пайдаланылатын көк құрт тұқымдарына қатысты. Ұлыбританияда апийім өсіруге лицензия талап етілмейді, бірақ дәрілік өнімдер үшін опиум өндіруге лицензия қажет. АҚШ-та апийім, апийім сабақтары мен апийім құнарлы аскөніне тыйым салынған. Опийімдік мак аспаздық немесе эстетикалық себептермен заңды болғандықтан, Калифорниядағы фермерлер бұрын оны ақшалай дақыл ретінде өсірген. АҚШ-та мак өсіру туралы заң біршама түсініксіз. Бұл түсініксіздіктің себебі – 1942 жылғы Опийімдік мактарды бақылау туралы заң (қазір жойылған) кез келген опийімдік мактарды заңсыз деп жариялау керектігін, тіпті фермерлерге штаттық рұқсат берілсе де, талап еткен. Опийімдік мактарды бақылау туралы заңның 3-бабында былай делінген: «Осы Заңның талаптарына сәйкес Қазыналық хатшыдан тиісті лицензия алған адам болмаса, ешбір адам опийімдік мак өндіруге немесе оның меншігіндегі, иелігіндегі, пайдаланылатын немесе басқарылатын кез келген жерде опийімдік мак өндіруге рұқсат беруге құқылы емес». Бұл «Мак көтерілісіне» және Наркотиктер бюросының опийімдік мак отырғызған кез келген адамды қамауға алуына, сондай-ақ мак өсіруге тыйым салғандардың мак егістіктерін жоюға мәжбүрлеуіне әкелді. Сол кездегі баспасөз Федералдық Наркотиктер бюросын қолдағанмен, Калифорния штаты апийім тұқымдарын тағамға пайдалану үшін, мысалы, мак тұқымды кекстерге өсіретін фермерлерді қолдады. Бүгінде бұл заң саласы түсініксіз болып қала береді және АҚШ-та даулы мәселе болып табылады. 1942 жылғы Опийімдік мактарды бақылау туралы заң 1970 жылдың 27 қазанында күшін жойды. Федералдық бақыланатын заттар туралы заңға сәйкес, опийімдік мак және мак сабақтары ACSN 9630 бойынша II тізімдегі есірткі заттар ретінде тізімделген. Көптеген (барлығы?) штаттар да бірыңғай қылмыстық кодексте осы классификацияны қолданады. II тізімдегі есірткіні иелену – федералды және штаттық қылмыс. Канадада опийімдік құртты (Papaver somniferum), оның препараттарын, туындыларын, алкалоидтарын және тұздарын иеленуге, іздеуге немесе алуға тыйым салынған, бірақ құрт тұқымына ерекшелік жасалады. Австралияның кейбір аймақтарында P. somniferum өсіруге тыйым салынған, бірақ Тасманияда әлемдік өнімнің шамамен 50% өсіріледі. Жаңа Зеландияда опийімдік мак өсіру заңды, бірақ оны бақыланатын есірткілер өндіру үшін қолданбаған жөн. Біріккен Араб Әмірліктерінде опийімдік мак өсіруге, сондай-ақ мак тұқымын иеленуге тыйым салынған. Кем дегенде бір адам наннан алынған мак тұқымын иеленгені үшін түрмеге жабылды. Бірма кейбір провинцияларда өсіруге тыйым салады. Бірманың солтүстігіндегі тыйым салулар опийімдік мак өсірудің ғасырлық дәстүрін тоқтатты. 2002 жылы тыйым салғаннан кейін Коканг аймағынан 20 000-30 000-ға жуық мак өсірушілер кетіп қалды. 2005 жылы тыйым салынған Ва аймағындағы адамдар опийім өсіруге болатын аймақтарға қашып кетті. Оңтүстік Кореяда опийімдік мак өсіруге қатаң тыйым салынған.

Тарих

Опиумды пайдалану тарих жазудан бұрынғы дәуірге дейін жетеді. Опиум жасау және қолдану ежелгі минойлықтарға мәлім болған. Оның шырыны кейіннен ежелгі гректерде опион деп аталды. Ағылшын тіліндегі атау грекше түрінің латын тіліне бейімделуіне негізделген. Опиумды ерте өсірудің дәлелі Жерорта теңізі аймағында және Рейн өзенінің батысында табылған шағын ботаникалық қалдықтар арқылы анықталды, бұл шамамен б.з.д. 5000 жылға дейін соққан кезге дейін болған. Неолиттік мәдениетке жататын әртүрлі орындарда табылған бұл үлгілер, өсімдіктің өте ертедегі өсірілуін және Батыс Еуропаға табиғи таралуын көрсетеді. Опиум астма, асқазан аурулары және нашар көруді емдеу үшін қолданылған. Опиум маңызды отарлық тауарға айналды, Үндістан субконтинентінде, Отарлық Америкада, Цинь Қытайында және басқа да сауда желілері арқылы заңды және заңсыз жолмен тасымалданды. 1683 жылдан бастап Ост-Инд компаниясының өкілдері опиум саудасын инвестициялық мүмкіндік ретінде қарастырды. 1773 жылы Бенгалияның губернаторы, Ост-Инд компаниясының атынан, Бенгалиядағы опиум өндірісіне монополия құрды. Үнді опиумының өсірілуі мен өндірілуі 1797 және 1949 жылдар аралығында қабылданған бірқатар заңдар арқылы орталықтандырылып, бақыланды. Ост-Инд компаниясының саудагерлері қытай шайының импортынан туған экономикалық тапшылықты, Цинь үкіметінің тыйымдарына қарамастан Қытайға контрабандалық жолмен әкелінген үнді опиумын сату арқылы толықтырды. Бұл сауда Бірінші және Екінші Опиум соғыстарына әкеп соқты. Көптеген қазіргі заманғы жазушылар, әсіресе 19 ғасырда, опиумды және оның әсерін жазды, оның ішінде Томас де Квинсидің "Ағылшын опиум жеушісінің мойындамалары" ең танымал болды. Француз романтик композиторы Гектор Берлиоз шабыт алу үшін опиум қолданды, нәтижесінде "Симфония Фантастикасын" жазды. Бұл шығармада жас суретші опиумды шектен тыс пайдаланып, өзінің өшпес махаббатының көріністерін бастан кешіреді. АҚШ-та 1987 жылы Есірткіге қарсы күрес басқармасы Томас Джефферсонның Монтичеллодағы меншігіне шабуыл жасады. Джефферсонның тірі кезінен бері осы жерде өсіріліп, одан опиум алынған мақтарды алып тастады. Сондай-ақ, қорының қызметкерлері сыйлық дүкендеріндегі мақ суреті салынған футболкалар мен тұқымдық мақ тұқымдарын жойды.

Мака тұқымы мен майы

Papaver somniferum тұқымдас мак тұқымы – маңызды тағамдық өнім және мак майының көзі, ол көптеген қолданыстарға ие тағамдық май. Тұқымдарда опиаттың мөлшері өте төмен, ал олардан алынатын майда оның мөлшері одан да аз. Май мен тұқым қалдықтары да коммерциялық мақсатта қолданылады. Май сығудан қалған мак пирогы әртүрлі жануарларға, мысалы, құстар мен әсем құстарға жем ретінде пайдаланылуы мүмкін. Әсіресе құстардың қауырсыны ауысқан кезде, пирог олардың ерекше қажеттіліктерін қанағаттандырады. Мал азығынан басқа, мак басқа да қосалқы өнімдерді ұсынады. Мысалы, өсімдіктің сабағы энергиялық брикеттер мен пелеттер жасауға, жылытуға қолданылуы мүмкін. Мак тұқымы көптеген мәдениеттерде тағам ретінде қолданылады. Нан пісірушілер оны бүтіндей өнімдерін безендіру үшін немесе қантпен араластырып, тәтті толтыру ретінде пайдаланады. Олардың дәмдері қаймақты және жаңғақты, ал ұнтақталған кокоспен бірге тұқымдар ерекше және дәмді кәрі негізін құрайды. Оларды құрғақ қуырып, ұнтақтап, ылғалды немесе құрғақ кәріге (кәрі пастасына) қосуға болады. Еуропалық Одақ Papaver somniferum-ды жеке тұлғалардың шағын көлемде (мысалы, жеке бақшаларда) өсіруіне тыйым салуға тырысқанда, ЕО елдерінің азаматтары, әсіресе Орталық және Шығыс Еуропа елдерінде, бұл жоспарға қарсы күшті қарсылық көрсетті, нәтижесінде ЕО бағытын өзгертуге мәжбүр болды. Сингапур, БАӘ және Сауд Арабиясы мак тұқымын өсіру ғана емес, тіпті оны сақтауға да тыйым салған елдердің қатарында. БАӘ-де мак тұқымын иеленген кез келген адамға ұзақ мерзімді түрме жазасы тағайындалады.

Опиаттар

Опийдің негізгі көзі – апий, яғни тұқым қаптарынан шығатын кептірілген латекстің өзі. Опий құрамында табиғи түрде кездесетін алкалоидтар бар, олар опиаттар деп аталады, оларға морфин, кодеин, тебаин, орипавин, папаверин және носкапин жатады. *Somniferum* деген атау "ұйқы келтіретін" дегенді білдіреді, бұл осы опиаттардың кейбіреуінің седативтік қасиеттерімен байланысты. Опиаттық дәрілер опийден алынады. Латекс жасыл тұқым қаптарына жасалған тіліктерден шығып, құрғағаннан кейін жиналады. Опий немесе лауданум настойкасы, спиртте немесе спирт пен су қоспасында ерітілген опийден тұрады, және ол АҚШ-тың Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) реттейтін көптеген бекітілмеген дәрілердің бірі. Оның талқылауы мен таратуы жалғасуда, себебі оның тарихи қолданылуы 1938 жылғы Федералды азық-түлік, дәрі-дәрмек және косметикалық заттар туралы заңға дейін болған. 1% сусыз морфин қамтитын опий настойкасы Б.П., Британдық фармакопеяда тізімделген және 1971 жылғы Есірткі құралдарын қолдану туралы заңға сәйкес А класты зат саналады. Морфин – опий өндірісі үшін қолданылатын апийдың өсірілген сорттарында табылған басты алкалоид. Басқа сорттар аз немесе мүлдем опий өндірмейді, мысалы, латекссіз Sujata түрі. Есірткі өндіру үшін егілген, опийға жатпайтын сорттарда тебаин немесе орипавиннің деңгейі жоғары болады. Олар оксикодон сияқты дәрілерге айналдырылады. Шикі опий құрамында құрғақ салмағы бойынша шамамен 8–14% морфин болады, ал жоғары өнімді сорттарда одан да көп. Оны тікелей қолдануға болады немесе героин сияқты жартылай синтетикалық опиоидтарды өндіру үшін химиялық түрлендіруге болады.

Мәдениет

Опиум мақтары (гүл және жемісі) Анестезиологтар Корольдік колледжінің гербінде көрсетілген.