Кіріспе

Финке өзені немесе жергілікті Arrernte тілінде Ларапинта – Австралияның солтүстік территориясында орналасқан өзен. Оның арнасы Австралияның орталық бөлігінен өтіп, Солтүстік территория және Оңтүстік Австралия штаты арқылы жалғасады. Бұл Эйр көлінің бассейніндегі төрт маңызды өзеннің бірі және әлемдегі ең көне өзен арнасы деп есептеледі. Ол жыл бойына көбінесе бірнеше күн ғана ағып өтеді. Ағын болған кезде, суы көбінесе Симпсон шөлінің құмдарына сіңіп, сирек жағдайларда ғана Эйр көліне жетеді.

География

Финк өзенінің бастауы Солтүстік территорияның Макдоннелл жоталарында. Өзен Орталық Австралия арқылы ағып өтеді. Өзен атауы алғаш рет Дэвенпорт және Ормистон шағын өзендерінің қосылған жерінде, Зеил тауының солтүстігінде қолданылған. Осы жерден өзен Оңтүстік Австралияның солтүстігіндегі Симпсон шөлінің батыс жиегіне дейін ирек-қиек ағып өтеді. Ол Батыс Макдоннелл және Финк шатқалы ұлттық парктерінен өтеді. Көбінесе өзен сулы ойпаздардың тізбегі болып табылады, бірақ сирек болатын су тасқыны кезінде тропикалық жаңбырлардың әсерінен күшті ағысқа айналуы мүмкін. Ерекше жағдайларда Финк өзенінің суы Макумба өзеніне құяды, ол Эйр көліне құяды – бастауынан бастап шамамен километрлік қашықтықта. Негізгі салалары – Эллери шағын өзені, сондай-ақ Палмер және Хью өзендері.

Тарих

Ванкангурру – Ванкангурру елінде сөйленетін австралиялық абориген тілі. Бұл тіл Оңтүстік Австралияның арабана тілімен тығыз байланысты. Ванкангурру тілінің дәстүрлі аймағы Оңтүстік Австралия мен Квинсленд шекарасының аймағында орналасқан, Birdsville қаласын қамтиды және оңтүстікке қарай Innamincka мен Эйр көліне дейін созылады, соның ішінде Диамантина округінің және Оңтүстік Австралияның шөлді аймақтар қауымдастығының жергілікті басқару аймақтары кіреді. Бұрын жабылған Орталық Австралия темір жолындағы бірнеше көпірлер су тасқынынан шайылып кеткеннен кейін, өзен төсенішіне рельстер орнатылды. 1953 жылдың ақпан айында, жақын орналасқан Финк қалашығында екі күн күткеннен кейін, өзеннің деңгейі төмендеп, бу машинасымен жүретін "The Ghan" пойзының баяу өтуіне мүмкіндік берді.

Аттар

Финк өзені 1860 жылы Джон Макдуолл Стюарт Аделаида тұрғыны Уильям Финк есімімен атады, ол оның экспедициясын ұйымдастырушылардың бірі болған. Солтүстік территорияның кейбір аймақтарында өзеннің аборигендердегі атауы, көбінесе Ларапинта деп қабылданады, алғаш жазған зерттеуші Эрнест Джайлс оны дұрыс түсінбеген болуы мүмкін. 1872 жылдың тамызында Шарлотта Уотерс телеграф станциясында демалып тұрғанда, Джайлс Финк өзенінің арренте тіліндегі атауын жазған алғашқы "сырттан келген" адам болды. Оңтүстік арренте тайпасымен сөйлескенде, ол өзенді құдай деп саналатын алып мифологиялық жыланнан (Жаңбырлы жылан) шыққан деп жаңылысты және ларапинта сөзі жергілікті тілде "жылан" дегенді білдіреді деп ойлады. Алайда, 1876 жылдың шілдесінде Финке өзені миссиялық станциясының (Германсбург) бастығы, пастор Георг А. Хайденрайх, өзеннің батыс арренте тайпасының атауын растаған бірінші адам болды, ол іс жүзінде "Лара Бейнта", яғни "Тұзды өзен" дегенді білдіреді. Бұл аударма қазір кеңінен қабылданды, себебі Финкте тұрақты түрде тұзды болатын бірнеше су қоймалары бар (олардың бірі ағылшын тілінде "Тұзды ойыс" деп аталады). Дегенмен, оның жыланнан пайда болғандығы туралы әңгіме жергілікті халық арасында әлі де сақталып келеді. Бастапқы жазу Алис-Спрингстен батысқа қарайғы басты жол – Ларапинта драйвы үшін мақсатты түрде таңдалды, себебі ол Хермансбургтегі Финк өзеніне жетелейді; бұл атау сондай-ақ Алис-Спрингстің маңындағы ауданға және Ларапинта жолына берілді. (Квинслендтегі Ларапинтаның басқа шығу тегі болуы мүмкін.)

Финке өзенінің көнелігі

Финк өзені әлемдегі ең көне өзен ретінде жиі айтылады. Оның жасы аймақтың геологиясындағы түрлі факторларды бақылау және талдау арқылы болжамдалған. Мысалы, Джеймс тауларында Финк өзені терең ойылған иректер арқылы ағады. Иректер тек жазық далаларда ғана қалыптасады, сондықтан өзен тау жоталары көтерілгенге дейін пайда болған болуы керек; бұл 400 және 300 миллион жыл бұрын (Девон және Карбон кезеңдері, екеуі де Палеозой дәуірінде) болған Алис Спрингс орогенісі деп аталатын тау пайда болу оқиғасы кезінде болды. Ол әлемдегі ең көне өзен екенін толық сеніммен айтуға болмайды, бірақ ол әлемдегі ең көне өзендердің бірі екені сөзсіз. Дегенмен, өзеннің оңтүстік бөліктері әлдеқайда жас болуы керек, себебі Финк қазір Солтүстік территорияның оңтүстік жиегіне жақын және одан оңтүстіске қарай ағатын аймақтар мезозой дәуірінде теңіз астында болған. Австралияда да, басқа құрлықтарда да Макдоннелл жоталарымен салыстырылатын немесе одан ескі тау жоталары бар, сондықтан сол аймақтардағы қазіргі өзендер Финкке қарағанда көне ата-бабалар ағындарынан пайда болған болуы мүмкін.

Телесериалдар

2023 жылы алты бөлімнен тұратын «Ларапинта» деректік сериясы Финк өзенінің халқына, тарихына және ғылымына шолу жасап көрсетеді. Арренте және Луртижа әйелі Талия Лиддл жасаған бұл сериалда тарихшылар, ғалымдар және жердің иелері өздерінің әңгімелерімен және білімдерімен бөліседі. Өзен және оның төңірегі туралы ғылыми мәліметтерге «Арман» (The Dreaming) әңгімелері мен жырлары қосымша мән береді. Операторлық жұмысын Торстейн Диртинг жасаған. Сериал 2023 жылдың 19 тамызынан бастап NITV арнасында көрсетілді, сондай-ақ SBS On Demand платформасында қолжетімді.