Кіріспе

Феликс Адлер (13 тамыз 1851 – 24 сәуір 1933) – неміс-американдық саяси және әлеуметтік этика профессоры, рационалист, эвтаназия тақырыбындағы ықпалды лекторы, діни қайраткер және әлеуметтік реформатор, этикалық мәдениет қозғалысын құрған адам.

Ерте өмір

Феликс Адлер Германияның Гессен Ұлы Герцогтығының Рейндік Гессендегі Альзей қаласында дүниеге келді. Ол Еуропалық реформалық иудаизмнің көрнекті қайраткері болған раввин Самуэль Адлер мен Генриетта Франкфуртердің ұлы еді. Отбасы Феликс алты жасқа толғанда Германиядан АҚШ-қа көшіп келді, себебі оның әкесі Нью-Йорктегі Temple Emanu El ғимаратында бас раввин қызметіне тағайындалды. Адлер Колумбия грамматикалық және дайындық мектебінде білім алды және 1870 жылы Колумбия университетін үздік бітірді. Одан кейін ол Гейдельберг университетінде оқуын жалғастырды, раввин болу үшін дайындық барысында білім алды. 1873 жылы Гейдельберг университетінен философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін алды. Германияда жүргенде ол неокантиандық философияның күшті ықпалында болды, әсіресе құдайдың немесе өлместіктің бар екенін дәлелдеуге не жоққа шығаруға болмайды және мораль теологиядан тәуелсіз құрылуы мүмкін деген ойларға.

Академиялық мансап

Адлер 23 жасында Нью-Йоркке оралғанда, оған Емануэль ғибадатханасында уағыз айту сұралды, онда ол әкесінің ізбасар болып, қауымның раввині болуға тиіс еді. Оның "Болашақтың яһудилігі" атты уағызы қауымды қатты таңқалдырды, себебі ол бірде-бір рет Құдайды есімдерімен атаған жоқ. Адлер яһудилікті бүкіл адамзат үшін әмбебап моральдық дін ретінде ұсынды. Бұл уағыз оның Емануэль ғибадатханасындағы тұңғыш және соңғы уағызы болды.

Нью-Йорк этикалық мәдениет қоғамы

1876 жылы 26 жастағы Адлер Емануэль ғибадатханасындағы уағызда алғаш рет көтерілген ойларын кеңейте түсетін дәріс оқуға шақырылды. 1876 жылдың 15 мамырында ол барлық адамзатты моральдық-әлеуметтік іс-қимылға біріктіретін, ритуалдар мен діни сенімдерден ада діннің қажеттігін қайта баяндады. Теологиядан бас тарту арқылы теистерді, атеистерді, агностиктерді және деистерді, барлығын бірдей діни мақсатта біріктіру – сол кезде революциялық идея еді. Уағыздан кейін бірнеше апта өткен соң Адлер әдеттегі жексенбілік лекциялар сериясын бастады. 1877 жылдың ақпан айында, Емануэль ғибадатханасының президенті Джозеф Селигманның көмегімен Адлер Этикалық мәдениет қоғамын құрды. Уақыт өте келе ол Этикалық мәдениет Филдстон мектебіне айналды. Танымал лектор және жазушы Адлер 1933 жылы қайтыс болғанға дейін Этикалық мәдениет мектебінің ректоры қызметін атқарды. Өмірі бойы ол отбасы, еңбек және нәсілдік мәселелерден асып, мектептер мен үкімет сияқты институттарды қайта құрудың ұзақ мерзімді міндетіне үңілді, осы арқылы адамдық қарым-қатынастарда әділдікті арттыруға ұмтылды. Ынтымақтастық бәсекелестіктен жоғары әлеуметтік құндылық саналды. Ол Лоуэлл институтының 1896–97 жылғы маусымы үшін "Неке этикасы" тақырыбында алты лекция оқыды. Адлер 1904 жылы Ұлттық бала еңбегі комитетінің негізін қалаушы төрағасы болды. Льюис Хайн 1908 жылы комитетте фотограф болып жұмысқа орналасты. 1917 жылы Адлер Азаматтық бостандықтар бюросында қызмет етті, ол кейін Америка Азаматтық бостандықтар бюросына, содан кейін Америка Азаматтық бостандықтар одағына (ACLU) айналды. 1928 жылы ол Америка философиялық қауымдастығының Шығыс бөлімшесінің президенті болды. Ол Ұлттық қалалық лиганың алғашқы атқарушы кеңесіне де кірді.

Жалға берілетін үйлер реформасы

Нью-Йорк штатының тұрғын үй комиссиясының мүшесі ретінде Адлер адам тығыздығымен ғана емес, сонымен қатар тығыздықтан туындаған жұқпалы аурулардың өсуіне де алаңдады. Ол тегін мемлекеттік тұрғын үйді қолдамаса да, пәтерлерді реформалау және оның тым жоғары деп есептеген жалға беру туралы пікір білдірді. Якоб Риис жазғандай, Адлердің "барлық түршіліктерді жеңіп, мәселенің түбіне жететін анық, өткір сұрақтары болды". 1885 жылы Адлер және басқалар "үлгілі" қолжетімді пәтерлер салу үшін "Тенмент Хаус Билдинг Компани" компаниясын құрды; олар айына 8–14 долларға жалға берілді. 1887 жылға қарай компания Манхэттеннің төменгі шығыс бөлігінде 155 000 долларға алты үлгілі ғимаратты аяқтады. Сынаушылар пәтерлердің жағдайын жақсарту үшін заңдар мен ережелерді жақтады, бірақ үлгілі пәтер прогрестік қадам болды.

АҚШ-тың сыртқы саясаты

1890 жылдардың соңына қарай халықаралық қақтығыстардың күшеюімен Адлер өзінің назарын ішкі мәселелерден Американың сыртқы саясатына аударды. Кейбір замандастары 1898 жылғы испан-американ соғысын кубалықтарды испан үстемдігінен босату әрекеті ретінде қарастырса, ал басқалары Кариб теңізі мен Филиппиндегі АҚШ-тың жеңістерін экспансионистік империяның бастауы деп есептеді. Адлер бастапқыда соғысты қолдағанмен, кейін Филиппин мен Пуэрто-Рикодағы Американың билігіне қатысты алаңдаушылық білдірді. Ол АҚШ-тың сыртқы саясатын демократиялық емес, империалистік мақсаттар жетеледі деп сенді. Этикалық мәдениет "адамның ең жоғары құндылығын" бекітеді, ал Адлер осы қағиданы халықаралық қатынастарға қабаттастырды, ешбір топтың жоғары институттар мен өмір салтына иелік ете алмайтынына сенді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі көптеген замандастарынан өзгеше, Адлер Германия империясының жеңілісі әлемді демократия үшін қауіпсіз етеді деп ойлаған жоқ. Ол бейбітшілік өкілді демократиялық үкіметтердің империалистік емес болуына және қарулану жарысын тоқтатуға байланысты екенін санады. Ол Версаль келісімін және Ұлттар лигасының құрылуын қабылдамады. Оның орнына Адлер түрлі елдердің заң шығарушы органдары сайлайтын және ерекше мүдделерді емес, түрлі әлеуметтік топтарды ұсынатын "Парламенттер Парламенті" құруды ұсынды, осылайша ұлттық айырмашылықтардан гөрі ортақ мүдделер басымдық алатын еді.

Философия

Адлер Иммануил Кант пен Г. В. Ф. Гегельдің іргетастарымен негізделген, осы тамырды дамытып, өзгерткен түпнұсқалық философияны жасады. Ол философияны өмірге жетекшілік ететін құрал ғана емес, сонымен қатар қоғамды жақсартудың және адамның қадір-қасиетіне құрметпен қарауға негізделген жағдайын арттырудың кілті деп санады. Канттың метафизикасын қабылдамай, ол адамның ішкі құндылығы мен қадір-қасиетіне баса назар аударды. Канттың жоғары моральдық қағидасын өзінің жан-жақты идеяларымен үйлестіре отырып, ол қоғамдық мүдделер мен бірлік аясында жеке тұлғаның еркін дамуын қадағалады. Джон Дьюиден бұрын ол философиялық техникалардың орнына "адамдардың мәселелеріне" көңіл бөлді. Оның идеялары прагматизмнің кейбір ерекшеліктерін бөліссе де, ол "үлкен практикалық реформалық құлшынысы бар этикалық идеалист" деп сипатталады. Ол моральдық кемелділіктің идеалистік түрін ұсынды. Дегенмен, ол адамның қасақана түрде зұлымдық жасағанын мойындады және шыншылдыққа баса назар аударды. Адлердің этикасы жалпыға ортақ принциптерді моральдық ерекшелікпен байланыстырды, яғни нақты жағдайдың ерекшеліктерін сол жағдайдағы дұрыс шешімді анықтау үшін мұқият қарастыру қажет. Адлер моральдық заңдардың әртүрлі және ерекше тұлғаларға бірдей қолданыла алмайтынына, бірақ моральдық принциптердің барлығына қатысты екеніне сенді. Ол негізгі жалпы принциптерді нақты жағдайларды ескере отырып теңгерімдеу қажеттігін көрді. Ол Канттың "формуласы" деп аталатын өз нұсқасын жасады: "әрбір адамды рухани мақсатқа жетудің рухани құралы ретінде қарастырып, сондай-ақ өзіңді де рухани құрал ретінде қарастыр". Ол "жоғары этикалық ережені" ұсынды, ол былай деп айтылды: "Басқалардағы ерекше тұлғаны оятып, осылайша өзіңде де оятуға тырыс", немесе "Басқалардағы ең жақсы қасиеттерді оятып, осылайша өзіңде де оятуға тырыс". Ол осылай істеу арқылы адам өзімшілдік пен игіліктің шегінен шығатынын ойлады. Оның пікірінше, ізгілік өзінің жемісі болмаса, ол шынайы ізгілік емес. Ол ізгі әрекетті "өзінің және басқаның мақсаттары бірге құрметтеліп, бірлесіп ілгерілетілетін" әрекет ретінде сипаттады, Канттың әмбебап этикалық императивін кемелділіктің бір түрімен үйлестірді. Ол этиканы қастерледі және оның "адамның өмірінің барлық кезеңінде алтын жіптей өтетініне" сенді. Ол, әсіресе утилитаризм, салдарға бағытталған этиканың этикада орынсыз екенін ойлады, өйткені ол сапалы нәрселерге сандық өлшемдерді қолдануға тырысады. Адлердің әлеуметтік философиясы коммерцияға қарсы болды. Ол: "Қазіргі әлемді ауыр қалпына келтіретін түбірлі дерт – коммерциялық көзқарас басымдығы" деді. Оның ойлары қоғамдық жұмыстарды және ақырғы этикалық стандарттарды дамыту үшін ақыл-оқты пайдалануды бағалады. Адлер "Сенім мен іс" (1878), "Балаларға моральдық нұсқау" (1892), "Өмір мен тағдыр" (1905), "Мұқтаждықтың діні" (1906), "Рухани өмірдің негізгі қағидалары" (1908), "Өмірдің этикалық философиясы" (1918), "Рухани идеалды қайта құру" (1925) және "Біздің осы дүниедегі рөліміз" сияқты еңбектер жариялады. Ол иудаизмнің идеяларын, сондай-ақ Кант пен Ральф Уолдо Эмерсонның философиясын, сол заманғы кейбір социалистік идеялармен біріктірді. Ол жеке құдайдың түсінігінің қажеті жоқ екенін және адамның жеке тұлғасы діннің орталық күші екенін сенді. Ол әртүрлі адамдардың діндерді түсіндіруін өздерінің діни болмыстары ретінде құрметтеуге тиіс деп есептеді. "Этиқалық мәдениет" қозғалысы әр түрлі сенімдегі адамдарға ашық болды. Этиқалық мәдениет қоғамдары он тоғызыншы ғасырдың соңында АҚШ-тың көптеген қалаларында, мысалы Филадельфия мен Сент-Луисте құрылды.