Кеңес Одағындағы ауыл шаруашылығы: ұжымдастыру, мемлекеттік шаруашылықтар (совхоз, колхоз), азық-түлік салықтары, аштық трагедиясы. Тарихы мен кемшіліктері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кеңес Одағындағы ауыл шаруашылығының шолуы
Overview of agriculture in the Soviet Union
Кеңес Одағындағы ауыл шаруашылығы көбінесе ұжымдастырылған, жеке шаруалықтарда шектеулі егіс өрілді. Ол көбінесе Кеңес Одағы экономикасының тиімсіз секторларының бірі деп есептелді. Қазан революциясынан кейін бірден қабылданған Жер туралы Декретке қарамастан, ерте кеңес кезеңінде бірқатар азық-түлік салығы (продразверстка, продналог және т.б.) енгізілді. Сталиндік режимдегі (нақты анықталмаған) "кулактарға" қарсы күштеп ұжымдастыру және таптық соғыс 1920-1930 жылдары шаруашылық өнімділігін күрт төмендетіп, 1932-1933 жылдардағы кеңестік ашаршылыққа (әсіресе Украинадағы Голодоморға) әкеп соқты. Совхоздар мен колхоздар деп аталатын мемлекеттік және ұжымдық шаруашылықтар жүйесі ауыл халқын ең жоғары өнімді және әділ болуға бағытталған, бірақ шындығында созылмалы тиімсіздік пен әділсіздікке ұшырады. Никита Хрущев, Леонид Брежнев және Михаил Горбачев басшылығымен сталиндік ауыл шаруашылығы жүйесінің тиімсіздігін жоюға бағытталған көптеген реформалар (мысалы, Хрущевтің "Тың жерлерді игеру" кампаниясы) жүзеге асырылды. Алайда, марксистік-лениндік идеология орталық жоспарлаумен қатар нарықтық механизмнің қатар өмір сүруіне мүмкіндік бермеді, сондықтан кеңестік ауыл шаруашылығының ең өнімді бөлігі – жеке шаруалықтар шектеулі рөлде қалды. Соңғы онжылдықтарында Кеңес Одағы жыл сайын Сібірде өндірілетін құнды металдардың айтарлық бөлігін астық импортына жұмсауын тоқтатпады, бұл елдің ауыл шаруашылығының тиісінше жетістікке жете алмағанын көрсететін экономикалық көрсеткіш ретінде қарастырылды. Дегенмен, нақты сандар сол кезде мемлекеттік құпия саналды, сондықтан сектордың өнімділігін дәл талдау КСРО-дан тыс жерлерде шектеулі, ал оның ішінде мүлдем мүмкін емес еді. Алайда, советтік азаматтар тұтынушы ретінде азық-түлік, әсіресе еттің жиі тапшы екенін білді, сондықтан ақшаның жетіспеушілігі емес, онымен не сатып алуға болатынының тапшылығы олардың тұрмысын шектеді. Аумақты жер ресурстарына, кең көлемді шаруашылық техникасына және агрохимиялық өнеркәсіпке, сондай-ақ үлкен ауылдық жұмыс күшіне қарамастан, кеңестік ауыл шаруашылығы салыстырмалы түрде өнімсіз болды. Көптеген аймақтарда климат пен жұмысшылардың төмен өнімділігі өндіріске кедергі келтірді. Алайда, советтік шаруашылықтардың жұмысы біркелкі нашар болған жоқ. Ірі масштабта ұйымдастырылған және салыстырмалы түрде механикаландырылған мемлекеттік және ұжымдық шаруашылықтары Кеңес Одағын әлемдегі ең ірі астық өндіруші елдердің біріне айналдырды, бірақ нашар өрістер (1972 және 1975 жылдардағыдай) импортты қажет етіп, экономиканы баяулатты. 1976-1980 жылдарға арналған бесжылдық жоспар ауыл шаруашылығына ресурстарды бағыттап, 1978 жылы рекордтық өнім жиналды. Жағдай Украинадан Оңтүстік Ресейге дейін, ал шығысында Сібірдің оңтүстік бөлігіне дейін созылған қоңыр топырақты (қара топырақты) белдемінде ең жақсы болды. Дәнді дақылдардан басқа, мақта, қант қызылшасы, картоп және зығыр да маңызды егістер болды. Мұндай нәтижелер негізгі әлеуеттің жоқтығын көрсетпеді, бұл таңқаларлық емес, өйткені Ресей империясындағы ауыл шаруашылығы дәстүрлі түрде әлемдегі ең өнімді шаруашылықтардың бірі болды, бірақ Қазан революциясынан бері ауылдық әлеуметтік жағдайлар жақсармады. Астық көбінесе совхоздар мен колхоздар өндірсе, көкөніс пен шөптер көбінесе жеке шаруалықтардан түсті.
Agriculture in the Soviet Union was mostly collectivized, with some limited cultivation of private plots. It is often viewed as one of the more inefficient sectors of the economy of the Soviet Union. A number of food taxes (prodrazverstka, prodnalog, and others) were introduced in the early Soviet period despite the Decree on Land that immediately followed the October Revolution. The forced collectivization and class war against (vaguely defined) "kulaks" under Stalinism greatly disrupted farm output in the 1920s and 1930s, contributing to the Soviet famine of 1932–33 (most especially the Holodomor in Ukraine). A system of state and collective farms, known as sovkhozes and kolkhozes, respectively, placed the rural population in a system intended to be unprecedentedly productive and fair but which turned out to be chronically inefficient and lacking in fairness. Under the administrations of Nikita Khrushchev, Leonid Brezhnev, and Mikhail Gorbachev, many reforms (such as Khrushchev's Virgin Lands Campaign) were enacted as attempts to defray the inefficiencies of the Stalinist agricultural system. However, Marxist–Leninist ideology did not allow for any substantial amount of market mechanism to coexist alongside central planning, so the private plot fraction of Soviet agriculture, which was its most productive, remained confined to a limited role. Throughout its later decades the Soviet Union never stopped using substantial portions of the precious metals mined each year in Siberia to pay for grain imports, which has been taken by various authors as an economic indicator showing that the country's agriculture was never as successful as it ought to have been. The real numbers, however, were treated as state secrets at the time, so accurate analysis of the sector's performance was limited outside the USSR and nearly impossible to assemble within its borders. However, Soviet citizens as consumers were familiar with the fact that foods, especially meats, were often noticeably scarce, to the point that not lack of money so much as lack of things to buy with it was the limiting factor in their standard of living. Despite immense land resources, extensive farm machinery and agrochemical industries, and a large rural workforce, Soviet agriculture was relatively unproductive. Output was hampered in many areas by the climate and poor worker productivity. However, Soviet farm performance was not uniformly bad. Organized on a large scale and relatively highly mechanized, its state and collective agriculture made the Soviet Union one of the world's leading producers of cereals, although bad harvests (as in 1972 and 1975) necessitated imports and slowed the economy. The 1976–1980 five year plan shifted resources to agriculture, and 1978 saw a record harvest. Conditions were best in the temperate chernozem (black earth) belt stretching from Ukraine through southern Russia into the east, spanning the extreme southern portions of Siberia. In addition to cereals, cotton, sugar beets, potatoes, and flax were also major crops. Such performance showed that underlying potential was not lacking, which was not surprising as the agriculture in the Russian Empire was traditionally amongst the highest producing in the world, although rural social conditions since the October Revolution were hardly improved. Grains were mostly produced by the sovkhozes and kolkhozes, but vegetables and herbs often came from private plots.
Тарих
Леон Троцкий мен Оппозициялық блок индустрияландыру бағдарламасын жақтады, сонымен қатар ауыл шаруашылығы кооперативтерін және ерікті негізде колхоздар құруды ұсынды. Фицпатриктің айтуынша, ғылыми консенсус Сталиннің индустрияландыру және коллективтендіру сияқты мәселелерде Солшыл Оппозицияның ұстанымын өз пайдасына қолданғаны туралы болды. Басқа ғалымдар Троцкийдің экономикалық бағдарламасы 1928 жылдан кейін Сталин іске асырған коллективтендіру саясатынан күш қолдану деңгейімен ерекшеленгенін айтады. Ресей Азамат соғысы кезінде Иосиф Сталиннің түрлі аймақтардың саяси басшысы ретіндегі тәжірибесі, соғыс коммунизмінің диктатын жүзеге асыру шаруалардан астық алуды, тіпті соғыстың большевиктер (қызылдар) жағын қолдамағандардан (ақтар мен жасылдар сияқты) қарумен алуды қамтыды. 1928 жылғы астық дағдарысынан кейін Сталин Жаңа экономикалық саясатты (ЖЭС) колхоздық шаруашылықпен алмастыруға көшкенде, КСРО-ның мемлекеттік және ұжымдық шаруашылық жүйесін құрды, ол шаруаларды ұжымдық шаруашылықтарға (колхоз) және мемлекеттік шаруашылықтарға (совхоз) біріктірді. Бұл колхоздар механикаландыруды жылдамдатуға мүмкіндік берді, шын мәнінде, бұл кезеңде КСРО-ның көптеген бөліктерінде алғаш рет ауыл шаруашылығы техникасын кеңінен қолдану және Ресей Азамат соғысынан зардап шеккен ауыл шаруашылығы өнімдерінің тез қалпына келуі байқалды. Астық өндірісі де, шаруашылық жануарлар саны да 1931 жылдың басында Азамат соғысынан бұрынғы деңгейден асып түсті, бірақ аштық бұл бастапқыдағы жақсы нәтижелерді жойды. Жеке шаруашылықтар мен хутирлер кластық дискриминация арқылы құлақтар ретінде жойылды. Бірінші бесжылдық жоспар (бесжылдық) басталғанда, Яков Яковлев басқарған Наркомзем (жерді игеру халық комиссариаты) ретінде белгілі Кеңес Одағының жаңа комиссариаты құрылды. Сталиннің Коммунистік академияда коллективтендіру туралы сөйлеген сөзінен кейін, оны қалай жүзеге асыру керектігі туралы нақты нұсқаулар болған жоқ, бірақ құлақтар бір сынып ретінде жойылды. Кейбір тарихшылар айтқандай, ашаршылыққа себепші болған тағы бір фактор – ауа райының нашарлауы және өнімнің төмендеуі. Украинада аштық 1931 жылдың қысында басталды және ресми хабарламалар болмағанына қарамастан, хабар ауызша тез тарады. Аштық 1933 жылы жақсы егін жинағаннан кейін аяқталды. Әсіресе, 1959 жылы АҚШ-қа сапарынан кейін ол американдықтардың ауыл шаруашылығы технологиясы мен үстемдігін еліктеудің қажеттілігін жақсы түсінді. Хрущев жүгері өсіруді қатты жақтады. Украинада жүгері институтын құрып, Виргин жерлерде мыңдаған гектар жерге жүгері егуді тапсырды. 1,5 миллионнан астам адам Қазақстанға, Волга аймағына, Сібірге және Урал тауларына барды. 1955 жылы Хрущев Кеңес Одағында Айова стиліндегі жүгері белдеуін ұсынды, ал сол жазда Кеңес делегациясы АҚШ штатына барды. Делегация басшысына фермер және жүгері тұқымын сатушы Розуэлл Гарст келіп, оны Гарсттың үлкен фермасына баруға көндірді. Айван Кеңес Одағына барып, Хрущевпен достық қарым-қатынас орнатып, Гарст КСРО-ға тұқымдық жүгері сатады. Гарст кеңестерге елдің оңтүстік бөлігінде жүгері өсіруді және тыңайтқыш, инсектицидтер мен гербицидтердің жеткілікті қорын қамтамасыз етуді ескертті. Алайда, Хрущев тіпті Сібірде де жүгері егуді көздегендіктен, бұл іске аспады. Бұл тәжірибе сәтті болмады, ол кейіннен оны қуантуға тырысқан, асқақ билік өкілдері тиісті негіздерсіз асқақ егісті отырғызды деп шағымданады. Хрущев комбайндар мен тракторлар сияқты ірі ауыл шаруашылығы машиналарының иелігін ғана емес, сонымен қатар жер жырту сияқты қызметтерді де қамтамасыз ететін Машиналы-тракторлық стансаларды (МТС) жоюға және олардың жабдықтары мен функцияларын колхоздарға және совхоздарға (мемлекеттік шаруашылықтарға) беруге тырысты. МТС-ті бір үлкен колхозға қызмет ететін сәтті сынақтан өткізгеннен кейін Хрущев бірте-бірте ауысуды бұйырды, бірақ кейіннен бұл өзгеріс өте тез жүзеге асырылсын деп бұйырды. Үш ай ішінде МТС-ның жартысынан астамы жабылды, ал колхоздар жабдықтарды сатып алуды талап етті, ескі немесе ескірген машиналарға жеңілдік берілмеді. МТС қызметкерлері колхоздарға қосылып, мемлекеттік қызметкерлерге берілетін жәрдемақылардан және жұмыс орнын ауыстыру құқығынан айырылып қалмақшы болғандықтан, қалаларға қашып кетіп, білікті операторлардың жетіспеушілігін туғызды. Машиналардың құны, сондай-ақ жабдықтар үшін қоймалар мен жанармай бактарын салу құны көптеген колхоздарды кедейлендірді. Жөндеу стансаларына жеткілікті қаражат бөлінбеді. МТС болмағандықтан, Кеңес ауыл шаруашылығы жабдықтарының нарығы құлдырады, өйткені колхоздарда жаңа жабдықтарды сатып алуға ақша да, білікті сатып алушылар да болмады. 1940 жылдары Сталин Трофим Лысенкомені ауыл шаруашылығы зерттеулеріне жетекші етіп тағайындады, оның қазіргі генетика ғылымын жоққа шығаратын абсурдты идеялары болды. Лысенко Хрущевтің кезінде де ықпалын сақтап, американдық техникаларды қабылдауға кедері келтірді. 1959 жылы Хрущев АҚШ-ты сүт, ет және май өндірісінде басып озу мақсатын жариялады. Жергілікті шенеуніктер Хрущевті өндіріс бойынша шындыққа жатқан уәделермен қуантты. Бұл мақсаттар фермерлер өсіп-өніп келе жатқан малдарының басын сойып, мемлекеттік дүкендерден ет сатып алып, кейін үкіметке қайта сату арқылы орындалды, нәтижесінде тіркелген өндіріс жасанды түрде артты. 1962 жылдың маусымында азық-түлік бағалары, әсіресе ет пен май бағалары 25-30%-ға өсті. Бұл халықтың наразылығын тудырды. Оңтүстік Ресейдің Новочеркасск (Ростов облысы) қаласында бұл наразылық ереуілге және билікке қарсы көтеріліске ұласты. Көтеріліс әскер тарапынан басылды. Кеңес ресми есептеріне сәйкес, 22 адам қаза тауып, 87 адам жараланды. Сонымен қатар, 116 наразылыққа қатысқандары сотталды, ал жетісі атылды. Көтеріліс туралы ақпарат КСРО-да толығымен жасырын болды, бірақ самздат арқылы таралып, Хрущевтің Батыстағы беделін түсірді. 1963 жылы Кеңес Одағында құрғақшылық болды, 1958 жылғы рекордтық егіннен астық жинамы азайды. Тапшылықтар нан қтарын тудырды, бұл факт бастапқыда Хрущевтен жасырылды. Батыста азық-түлік сатып алуға құмар емес болса да, жаппай ашаршылыққа қарсы тұруға мәжбүр болған Хрущев елдің валюлық резервтерін және алтын қорын астық және басқа да азық-түліктерді сатып алуға жұмсады.
Leon Trotsky and the Opposition bloc had advocated a programme of industrialization which also proposed agricultural cooperatives and the formation of collective farms on a voluntary basis. According to Fitzpatrick, the scholarly consensus was that Stalin appropriated the position of the Left Opposition on such matters as industrialisation and collectivisation. Other scholars have argued that the economic programme of Trotsky differed from the forced policy of collectivisation implemented by Stalin after 1928 due to the levels of brutality associated with its enforcement. During the Russian Civil War, Joseph Stalin's experience as political chief of various regions, carrying out the dictates of war communism, involved extracting grain from peasants, including extraction at gunpoint from those who were not supportive of the Bolshevik (Red) side of the war (such as Whites and Greens). After a grain crisis during 1928, Stalin established the USSR's system of state and collective farms when he moved to replace the New Economic Policy (NEP) with collective farming, which grouped peasants into collective farms (kolkhozy) and state farms (sovkhozy). These collective farms allowed for faster mechanization, and indeed, this period saw widespread use of farming machinery for the first time in many parts of the USSR, and a rapid recovery of agricultural outputs, which had been damaged by the Russian Civil War. Both grain production, and the number of farm animals rose above pre civil war levels by early 1931, before major famine undermined these initially good results. At the same time, individual farming and khutirs were liquidated through class discrimination identifying such elements as kulaks. Coincidentally with the start of First "pyatiletka" (5 year plan), a new commissariat of the Soviet Union was created, better known as Narkomzem (People's Commissariat of Land Cultivation) led by Yakov Yakovlev. After the speech on collectivization that Stalin gave to the Communist Academy, there were no specific instructions on how exactly it had to be implemented, except for liquidation of kulaks as a class. Another contributing factor to the famine suggested by some historians, was poor weather conditions and poor harvests. The famine started in Ukraine in the winter of 1931 and despite the lack of any official reports the news spread by word of mouth rapidly. The famine finally ended in 1933, after a successful harvest. Especially after his visit to the United States in 1959, he was keenly aware of the need to emulate and even match American superiority and agricultural technology. Khrushchev became a hyper enthusiastic crusader to grow corn (maize). He established a corn institute in Ukraine and ordered thousands of hectares to be planted with corn in the Virgin Lands. More than 1.5 million people went to Kazakhstan, the Volga Region, Siberia, and the Ural Mountains. In 1955, Khrushchev advocated an Iowa style corn belt in the Soviet Union, and a Soviet delegation visited the U. S. state that summer. The delegation chief was approached by farmer and corn seed salesman Roswell Garst, who persuaded him to visit Garst's large farm. The Iowan visited the Soviet Union, where he became friends with Khrushchev, and Garst sold the USSR of seed corn. Garst warned the Soviets to grow the corn in the southern part of the country and to ensure there were sufficient stocks of fertilizer, insecticides, and herbicides. This, however, was not done, as Khrushchev sought to plant corn even in Siberia, and without the necessary chemicals. The corn experiment was not a great success, and he later complained that overenthusiastic officials, wanting to please him, had overplanted without laying the proper groundwork, and "as a result corn was discredited as a silage crop—and so was I". Khrushchev sought to abolish the Machine Tractor Stations (MTS) which not only owned most large agricultural machines such as combines and tractors but also provided services such as plowing, and transfer their equipment and functions to the kolkhozes and sovkhozes (state farms). After a successful test involving MTS which served one large kolkhoz each, Khrushchev ordered a gradual transition—but then ordered that the change take place with great speed. Within three months, over half of the MTS facilities had been closed, and kolkhozes were being required to buy the equipment, with no discount given for older or dilapidated machines. MTS employees, unwilling to bind themselves to kolkhozes and lose their state employee benefits and the right to change their jobs, fled to the cities, creating a shortage of skilled operators. The costs of the machinery, plus the costs of building storage sheds and fuel tanks for the equipment, impoverished many kolkhozes. Inadequate provisions were made for repair stations. Without the MTS, the market for Soviet agricultural equipment fell apart, as the kolkhozes now had neither the money nor skilled buyers to purchase new equipment. In the 1940s Stalin put Trofim Lysenko in charge of agricultural research, with his crackpot ideas that flouted modern genetics science. Lysenko maintained his influence under Khrushchev, and helped block the adoption of American techniques. In 1959, Khrushchev announced a goal of overtaking the United States in the production of milk, meat, and butter. Local officials kept Khrushchev happy with unrealistic pledges of production. These goals were met by farmers who slaughtered their breeding herds and by purchasing meat at state stores, then reselling it back to the government, artificially increasing recorded production. In June 1962, food prices were raised, particularly on meat and butter, by 25–30%. This caused public discontent. In the southern Russian city of Novocherkassk (Rostov Region), this discontent escalated to a strike and a revolt against the authorities. The revolt was put down by the military. According to Soviet official accounts, 22 people were killed and 87 wounded. In addition, 116 demonstrators were convicted of involvement and seven of them executed. Information about the revolt was completely suppressed in the USSR, but spread through Samizdat and damaged Khrushchev's reputation in the West. Drought struck the Soviet Union in 1963; the harvest of of grain was down from a peak of in 1958. The shortages resulted in bread lines, a fact at first kept from Khrushchev. Reluctant to purchase food in the West, but faced with the alternative of widespread hunger, Khrushchev exhausted the nation's hard currency reserves and expended part of its gold stockpile in the purchase of grain and other foodstuffs.
Ауыл шаруашылығындағы жұмыс
Сталиннің күштеп ұжымдастыру науқаны шаруаларды жермен байланыстырып ұстау үшін пропискаға сүйенді. Ұжымдастыру саланың нашар өнімділігін түсіндіретін маңызды фактор болды. Бұл "жаңа серфтік құлдық" нысаны ретінде қарастырылды, онда коммунистік бюрократия бұрынғы жер иелерінің орнын басты. Жаңа мемлекеттік және ұжымдық шаруашылықтарда сыртқы директивалар жергілікті өсіру шарттарын ескермеді, ал шаруалардан көбінесе өнімдерінің көп бөлігін шамалы төлемге тапсыру талап етілді. Сонымен қатар, шаруалардың күнделікті өміріне араласу көбінесе ауылда наразылық пен жұмысшылардың шеттелуіне әкеп соқты. Адамдық шығын өте зор болды, миллиондаған, шамамен 5,3 миллион адам, көбінесе ұжымдастырудың салдарынан ашаршылықтан қайтыс болды, ал шаруалар көптеген малды өз тұтынуы үшін сойып тастады. Ұжымдық және мемлекеттік шаруашылықтарда еңбек өнімділігінің төмендігі бүкіл Кеңес кезеңінде байқалды. Басқа экономикалық салалардағыдай, үкімет еңбек өнімділігін арттыру құралы ретінде Стахановтық қозғалысты қолдады. Бұл жүйе талант пен мақтандылығы бар бірнеше жұмысшыларға қызығушылық тудырды, олардың жұмысы басқалардың өнімділігін нашар көрсетті, бірақ көптеген жұмысшылар үшін, әсіресе одақтың соңғы онжылдықтарында, социалистік идеалдар жойылып бара жатқан кезде, көңілсіздік пен жалтақтаудың нысаны ретінде қарастырылды. Бұған қоса, ол мемлекеттік капиталдық жабдықтың бұзылуына әкелді, олар дұрыс күтімсіз жақын арада тозып, істен шықты. Совхоздар колхоздарға қарағанда ірі масштабты өндіріске басымдық берді және белгілі бір дақылдарға мамандануға мүмкіндік берді. Үкімет оларды жақсырақ техникамен және тыңайтқыштармен қамтамасыз етуге бейім болды, себебі кеңес идеологиясы оларды социалистік өркендеу сатысында жоғарырақ деп есептеді. Машина және трактор станциялары негізінен колхоз үшін, социалистік шаруа қожалығының "төменгі түрі" үшін құрылды, өйткені оларға бастапқыда өздерінің капиталдық жабдықтарына иелік етуге (өте "капиталистік") сенімсіздік танытты, сондай-ақ оны жақсы пайдалану үшін қажетті нұсқауларсыз сенімсіздік танытты. Еңбек өнімділігі (және оның нәтижесінде табыс) совхоздарде жоғары болды. Мемлекеттік шаруашылықтардағы жұмысшылар жалақы мен әлеуметтік жәрдемақы алды, ал колхоздардагы жұмысшылар шаруашылықтың таза табысының бір бөлігін алды, бұл өнімнің сәттілігі мен жеке үлесіне байланысты болды. Егіс алқабының шағын бөлігі жеке меншікте болғанымен, олар елдің етінің, сүтінің, жұмыртқасының және көкөнісінің маңызды бөлігін өндірді. Жеке телімдер ауылдық үй шаруашылықтары үшін маңызды табыс көзі болды. 1977 жылы колхоз мүшелерінің отбасылары етінің 72%, жұмыртқасының 76% және картоптың көп бөлігін жеке шаруашылықтардан алды. Артық өнім, сондай-ақ артық мал колхоздарға, совхоздарға және мемлекеттік тұтыну кооперативтеріне сатылды. Статистика жеке телімдердің советтік ауыл шаруашылығына қосқан жалпы үлесін толық көрсетпеуі мүмкін. Жеке телімдерге толық тыйым салынған жалғыз кез - ұжымдастыру кезінде, ашаршылық миллиондаған адамның өмірін қиды.
Stalin's campaign of forced collectivization relied on propiska to keep farmers tied to the land. The collectivization was a major factor explaining the sector's poor performance. It has been referred to as a form of "neo serfdom", in which the Communist bureaucracy replaced the former landowners. In the new state and collective farms, outside directives failed to take local growing conditions into account, and peasants were often required to supply much of their produce for nominal payment. Also, interference in the day to day affairs of peasant life often bred resentment and worker alienation across the countryside. The human toll was very large, with millions, perhaps as many as 5.3 million, dying from famine due largely to collectivisation, and much livestock was slaughtered by the peasants for their own consumption. In the collective and state farms, low labor productivity was a consequence for the entire Soviet period. As in other economic sectors, the government promoted Stakhanovism as a means to improve labor productivity. This system was thrilling to a few workers who had both the talent and the vanity to make everyone else's performance look bad, but it was generally regarded as dispiriting and a form of apple polishing by most workers, especially in the later decades of the union, when socialist idealism had become moribund among the rank and file. It also tended to be destructive of the state's capital equipment, which was thrashed and soon trashed instead of being well maintained. The sovkhozy tended to emphasize larger scale production than the kolkhozy and had the ability to specialize in certain crops. The government tended to supply them with better machinery and fertilizers, not least because Soviet ideology held them to be a higher step on the scale of socialist transition. Machine and tractor stations were established with the "lower form" of socialist farm, the kolkhoz, mainly in mind, because they were at first not trusted with ownership of their own capital equipment (too "capitalist") as well as not trusted to know how to use it well without close instruction. Labor productivity (and in turn incomes) tended to be greater on the sovkhozy. Workers in state farms received wages and social benefits, whereas those on the collective farms tended to receive a portion of the net income of their farm, based, in part, on the success of the harvest and their individual contribution. Although accounting for a small share of cultivated area, private plots produced a substantial share of the country's meat, milk, eggs, and vegetables. The private plots were also an important source of income for rural households. In 1977, families of kolkhoz members obtained 72% of their meat, 76% of their eggs and most of their potatoes from private holdings. Surplus products, as well as surplus livestock, were sold to kolkhozy and sovkhozy and also to state consumer cooperatives. Statistics may actually under represent the total contribution of private plots to Soviet agriculture. The only time when private plots were completely banned was during collectivization, when famine took millions of lives.
Колхоз шаруашылығының тиімділігі мен тиімсіздігі
Кеңес Одағының ауыл шаруашылығы саласынан жеткілікті нәтижелер ала алмағаны және жоғары басшылықтың оны түзету үшін маңызды шаралар қабылдауы керектігі туралы мәселе одақтың барлық өмір бойына кеңес экономикасындағы басты тақырыптардың бірі болды. 1920-1940 жылдары осы мәселенің алғашқы көрінісі контрреволюциялық саботаж жасаушыларды анықтап, оларды қатаң жазалау қажеттігі болды. 1950-1970 жылдары назар технократиялық біліктің жетіспеушілігіне ауыстырылды, себебі сарапты технократиялық басқару жағдайды түзетуге көмектеседі деп есептелді. 1980 жылдары мәселенің соңғы түрі номенклатура жүйесін түбегейлі өзгертуді қалайтындар мен оның қатып қалғандығын нығайтуды жақтаушылар арасындағы жікке айналды. Сталиннің қайтысынан кейін және үштік пайда болғаннан кейін Георгий Маленков ауыл шаруашылығы реформаларын ұсынды. Бірақ 1957 жылы Никита Хрущев осы үштікті тазартуға қол жеткізіп, өзінің реформаларын ұсынды, олардың ең танымалсы – «Тың жерлерді игеру» науқаны. Хрущевтің премьерлік кезінде және одан кейін Алексей Косыгин инвестицияларды арттырудың орнына кеңестік ауыл шаруашылығын қайта ұйымдастыруды қалаған. Оның пікірінше, саладағы тиімсіздіктің басты себебі – инфрақұрылымның нашарлығы. Министрлер Кеңесінің төрағасы болғаннан кейін ол 1965 жылғы кеңестік экономикалық реформаны жүзеге асыра алды. Коллективтеу теориясы социалистік принциптерге негізделгенін, капиталистік емес екенін, сондай-ақ сол кездегі Кеңес Одағында кең таралған шағын, механикаландырылмаған және тиімсіз шаруашылықтарды ірі, механикаландырылған шаруашылықтармен алмастыруды көздеді, олар азық-түлік өнімдерін әлдеқайда тиімді өндіруге қабілетті болды. Ленин жеке шаруашылықты капиталистік ойлау қалыптарының көзі деп қарастырып, оларды совхоздармен – фермерлерді «пролетариат» жұмысшыларға айналдыратын шаруашылықтармен немесе кем дегенде ұжымдық колхоздармен алмастыруды жоспарлады. Алайда, көптеген сарапшылар оқшауланған табыстарға қарамастан, колхоздар мен совхоздар тиімсіз болды және ауыл шаруашылығы секторы Кеңес Одағының тарихы бойында нашар болды деп санайды. Хедрик Смит «Орыстар» (1976) еңбегінде кеңестік статистикаға сәйкес, 1973 жылы ауыл шаруашылығы өнімдерінің төрттен бір бөлігі жеке меншік участаларда (барлық егістік жердің 2%) өндірілгенін жазды. 1980 жылдары жердің 3% жеке меншікте болды және ол жалпы ауыл шаруашылығы өнімдерінің төрттен бірінен астам өнімді құрады. Яғни, жеке меншік участалары 1973 және 1980 жылдары жалпы меншік участаларына қарағанда шамамен 1600 және 1100% көбірек өнім берді. Кеңес деректеріне сәйкес, 1980 жылдары кеңестік фермерлердің өнімділігі АҚШ фермерлерінің өнімділігінен 20-25% төмен болды. Бұл Совет Одағының ауыл шаруашылығына үлкен инвестиция салғандығына қарамастан болды. Өнімнің көлеміне емес, құнына негізделген статистика шындыққа басқаша көзқарас ұсынады, себебі мемлекеттік сектордағы азық-түлік өнімдері субсидияланып, жеке сектордағы өнімдерге қарағанда әлдеқайда төмен бағамен сатылды. Сонымен қатар, жеке участалар ретінде бөлінген егістік жердің 2-3% шаруаларға жеке малдары үшін жайылым ретінде бөлінген үлкен аумақты қамтымайды; жемшөп өндіруге арналған жерлермен бірге жайылымдар мен жеке участалар кеңестік ауыл шаруашылығы жерлерінің шамамен 20% құрайды. Жоғарғы Кеңес заңнамасы бойынша ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу және білім беру мекемелерінің тәжірибелік участалары/егістік жерлері қол сұғылмайтын, тіпті мемлекеттік органдар да оларды басып алып, қайта пайдалануға құқығы болмады. Ерекше жағдайларда ғана КСРО немесе Республика үкіметтері рұхсат бере алатын.
The theme that the Soviet Union was not getting good enough results out of its farming sector, and that the top leadership needed to take significant actions to correct this, was a theme that permeated Soviet economics for the entire lifespan of the union. In the 1920s through 1940s, the first variation on the subject was that counter revolutionary subversive wrecking need to be ferreted out and violently repressed. In the late 1950s through 1970s, the focus shifted to lack of technocratic finesse, with the idea that smarter technocratic management would fix things. By the 1980s, the final variation of the theme was a bifurcation between people who wanted to substantially shake up the nomenklatura system and those who wanted to double down on its ossification. After Stalin died and a troika belatedly emerged, Georgy Malenkov proposed agricultural reforms. But in 1957, Nikita Khrushchev achieved a purge of that troika and began proposing his reforms, of which the Virgin Lands Campaign is the most famous. During and after Khrushchev's premiership, Alexei Kosygin wanted to reorganize Soviet agriculture instead of increasing investments. He claimed that the main reason for inefficiency in the sector could be blamed on the sector's infrastructure. Once he became the Chairman of the Council of Ministers, he was able to direct the 1965 Soviet economic reform. The theory behind collectivization included not only that it would be socialist instead of capitalist but also that it would replace the small scale unmechanized and inefficient farms that were then commonplace in the Soviet Union with large scale mechanized farms that would produce food far more efficiently. Lenin saw private farming as a source of capitalist mentalities and hoped to replace farms with either sovkhozy which would make the farmers "proletarian" workers or kolkhozy which would at least be collective. However, most observers say that despite isolated successes, collective farms and sovkhozes were inefficient, the agricultural sector being weak throughout the history of the Soviet Union. Hedrick Smith wrote in The Russians (1976) that, according to Soviet statistics, one fourth of the value of agricultural production in 1973 was produced on the private plots peasants were allowed (2% of the whole arable land). In the 1980s, 3% of the land was in private plots which produced more than a quarter of the total agricultural output. i. e. private plots produced somewhere around 1600% and 1100% as much as common ownership plots in 1973 and 1980. Soviet figures claimed that the Soviets produced 20–25% as much as the U. S. per farmer in the 1980s. This was despite the fact that the Soviet Union had invested enormously to agriculture. Statistics based on value rather than volume of production may give one view of reality, as public sector food was heavily subsidized and sold at much lower prices than private sector produce. Also, the 2–3% of arable land allotted as private plots does not include the large area allocated to the peasants as pasturage for their private livestock; combined with land used to produce grain for fodder, the pasture and the individual plots total almost 20% of all Soviet farmland. Under Supreme Soviet legislation the experimental plots/fields of agricultural research and agricultural educational institutions were inviolable, not to be seized and repurposed even by state agencies. Exceptions could be made rarely and only by the USSR or Republic governments themselves.