Кіріспе

Қытай Халық Республикасының астанасында сөйленетін Пекин мандарин диалектісі – Пекин, Хэбэй, Ішкі Моңғолия, Ляонин және Тяньцзинь қалаларында таралған мандариннің басты саласы. Пекин диалектісі, сондай-ақ пекин тілі деп те аталады, Қытайдың Пекин қаласының қалалық аймағында қолданылатын мандариннің беделді түрі. Ол стандартты қытай тілінің фонологиялық негізі болып табылады, бұл тіл Қытай Халық Республикасының ресми тілі, сонымен қатар Сингапур мен Қытай Республикасының (Тайвань) ресми тілдерінің бірі. Стандартты қытай тілімен ұқсас болғанымен, ол кейбір ерекше айырмашылықтармен сипатталады, оның ішінде кейбір сөздерге соңғы ротикалық дыбыс “-эр” (儿) қосылуы (мысалы, “наэр” - 哪儿). Мин дәуірінде оңтүстік диалектілерінің әсері де диалектке енген. Кей ғалымдар оны “элиталық Пекин акценті” деп атайды. Он сегізінші ғасырдың соңына дейін Қытай элитасының стандартты тілі, саяси билік Пекинге көшкеніне қарамастан, Нанкин диалектісі болды. Цин әулеті кезінде маньчжур тілімен бірге ресми сарай тілі ретінде қолданылды. Стандартты қытай тілінің фонологиясы 1913 жылы Айтылуды Біріктіру Комиссиясының шешімімен қалыптасты, ол Пекин диалектісін негізге алды, бірақ мандариннің басқа түрлерінен де фонологиялық ерекшеліктерді сақтап қалды, нәтижесінде Ескі Ұлттық Айтылу пайда болды. 1926 жылы бұл шешім өзгертілді, және “Пекиннің білімді тұрғындарының айтылуы” 1926 жылы стандартты қытай тілінің (гуою) фонологиясының негізі ретінде ресми түрде қабылданды. 1955 жылы Қытай Халық Республикасы стандартты қытай тілінің “Пекиннің айтылу үлгісінде жасалатынын, солтүстік қытай тілін негізгі диалект ретінде пайдаланатынын және синтаксистік нормаларын көрнекті көркем әдебиет үлгілерінен алатынын” жариялады. Пекин диалектісінің “күлтелі мәдени маңызы” бар деп айтылады. Бұл диалект “ойын-сауық индустриясының ресми тілі” деп сипатталып, оны “шоу-бизнес акценті” деп те атайды. Тіпті Пекиннің ішінде де диалект әр түрлі. Тыйым салынған қаланың солтүстігіндегілер оңтүстіктегі кедейлерге, қолөнершілерге және артистерге қарағанда “таза” акцентпен сөйлейтін. 2010 жылы Пекин Одақтық Университеті жүргізген зерттеуге сәйкес, 1980 жылдан кейін туған Пекин тұрғындарының 49 пайызы стандартты мандарин тілінде сөйлеуді Пекин диалектісінен артық көреді. БҰҰ есебінде Қытайдың 100-ге жуық диалектісі, әсіресе Қытайдағы 55 этникалық азшылықтың тілдері жойылу қаупінде екені айтылған.

Өзара түсініктілік

Пекин диалектісі әдетте басқа мандарин диалектілерімен, оның ішінде стандартты қытай тілімен өзара түсіністі. Дегенмен, ол басқа қытай-тибет тілдерімен, тіпті басқа қытай тілдерімен де – кантон, хоккьен және у тілдерімен де түсіністік болмайды. Дунган тілі – Орталық Азияда, әсіресе Қырғызстан мен Қазақстанда таралған мандарин тілінен туындаған синиттік тіл. Дунган ақыны және ғалымы Ясир Шиваза сияқты сөйлеушілер, Пекин диалектісінде сөйлейтін қытайлықтар дунган тілін түсіне алатынын, ал дунгандықтар Пекин мандаринін түсінбейтінін хабарлаған.

Фоналогия

Негізгі құрылымы бойынша Пекин диалектісі мен Стандартты қытай тілінің фонетикасы шамалы ғана ерекшеленеді. Бұл, ішінара, Стандартты қытай тілінің айтылуы Пекин айтылысына негізделгендіктен. Дегенмен, Пекин диалектісінде әріптердің халықтық оқылулары да бар, олар ғана емес, сонымен қатар Стандартты қытай тілінде жоқ бастапқы және соңғы дыбыстардың үйлесімдерін қамтиды, мысалы c=嗲, c=塞, c=甭, c=忒 және c=色. Басқа да айырмашылықтар бар, соның ішінде ротикалық дауыстылардың көптігі. Барлық ротикалық дауыстылар c=儿 жұрнағының қолданылуының нәтижесінде пайда болады, тек бірнеше сөз осы жұрнақсыз айтылады. Стандартты қытай тілінде де осындай сөздер кездеседі, бірақ Пекин диалектісімен салыстырғанда олар аз. Бұл құбылыс c=儿化, яғни ротацизация деп аталады және Пекин мандаринінің ерекше белгілерінің бірі саналады. Стандартты қытай тілі мен Пекин диалектісі арасында тілдің алғашқы дыбыстары айқын ерекшеленеді. Пекинде әріптері осылай айтылады. Кейбір әйелдер оларды басқаша айтады, бұл c=女国音 деп аталады. Пекин диалектісінің әдеби айтылуы Стандартты қытай тіліне қарағанда көбірек шамаланған. Стандартты қытай тіліндегі төрт тон – жоғары, көтеріңкі, төмендейтін және түсетін; ал Пекин диалектісінде алғашқы екі тон жоғарырақ, үшінші тон айқынрақ төмендейді, төртінші тон одан да көп түседі. Алайда, Пекин диалектісінде тонсыз буындар өте көп кездеседі, ал үшінші тон төмен тон ретінде айтылады, бұл "жартылай үшінші тон" деп аталады.

Маньчжуяға әсері

Қытайдың Солтүстік мандарин диалектісі Пекинде сөйленген маньчжур диалектісінің фонетикасына зор әсер етті. Маньчжур фонетикасы Пекин маньчжурларының қытайша айтылуы негізінде қытай және еуропалық дереккөздерге түсірілгендіктен, маньчжур тілінің бастапқы, нағыз айтылуы ғалымдарға белгісіз. Пекинде тұратын маньчжулар маньчжур дыбыстарын айтуда қиындықтарға тап болғандықтан, маньчжур тілін қытай фонетикасымен сәйкес айтқан. Керісінше, Хэйлунцзян облысының Айгун қаласындағы маньчжурлар маньчжур дыбыстарын дұрыс айта да білді, Пекин маньчжурларының қытайша айтылуын да еліктей білді. Бұл себебі олар Пекиннің айтылуын қабілеттіліктеріне оқу үшін Пекинге бару арқылы немесе Пекиннен Айгунға жіберілген шенеуніктерден үйренген. Сонымен қатар, олар екеуін де ажырата білді, Пекиннің қытай тіліне ықпал еткен айтылуын өздерінің білімділігін және қоғамдағы "жоғары дәрежеде" екенін көрсету үшін пайдаланған.

Моңғол тіліне әсері

Моңғол тіліндегі қарыз сөздердің көп бөлігі қытай тілінен алынған, ал жазулы моңғол тіліндегі ең көне қарыз сөздер қытай тіліне қатысты. Ішкі Моңғолияда қолданылатын моңғол тілінің үлкен бөлігі мандарин тілінің ықпалында: Хорчин моңғол тілінде лексикалық ықпалдың күшті екені айтылады, ал Харчин моңғол тілінің нұсқасында мандарин қытай тілінен фонетикалық ықпал болғандығы туралы мәлімдемелер бар. Аспирацияланған екі ерін дауысты /pʰ/ және лабиалды жуық /w/ фонемалары тек қытай және тибет тілдерінен алынған қарыз сөздерде ғана кездеседі, бұл олардың моңғол тіліндегі шектеулі таралуын көрсетеді. Ішкі Моңғолияда да маңызды диглоссия байқалады.

Грамматика

Стандартты мандарин мен Пекин диалектісі арасында синтаксистік айырмашылықтар бар. Оңтүстік қытай және оңтүстік мандариннің синтаксистік ерекшеліктері Стандартты мандаринге енгізілген, ал Пекин диалектісі солтүстік мандариннің ерекшеліктерін сақтайды. Пекин диалектісіндегі сөйлеу тіліндегі фразалар да әртүрлі қолданылады. Кейбір жағдайларда, c=一 санынан кейін жіктеуіш шартты түрде түсіп қалуы мүмкін, әдетте екінші тонмен p=yí деп айтылады, бұл жіктеуіш c=个 келгенде тондық өзгеріске ұшырағандай болады. Жалпы алғанда, стандартты қытай тіліне классикалық қытай тілінің әсері зор, ол тілді ықшамдап, нақтылай түседі. Сондықтан Пекин диалектісі көбірек сөздермен айтылғандай сезім тудыруы мүмкін; бірақ мұны көбінесе тілдің жылдамдығы мен Пекин сөйлеуінің фонетикалық қысқаруы теңгеріп тұрады.