Еуроодақтың қорғаныс саясаты және қарулы күштері

Кіріспе

Еуропалық Одақтың қорғаныс саясаты
Еуропалық Одақтың (ЕО) өз қорғаныс құрылымы

Ортақ қауіпсіздік және қорғаныс саясаты (ОҚҚС) – Еуропалық Одақтың (ЕО) қорғаныс және дағдарыс басқару салаларындағы әрекеттері, сондай-ақ ЕО-ның Ортақ сыртқы және қауіпсіздік саясатының (ОСҚС) маңызды бөлігі. ОҚҚС БҰҰ Хартиясының қағидаларына сәйкес бейбітшілікті сақтауға, қақтығыстарды алдын алуға және халықаралық қауіпсіздікті нығайтуға бағытталған әскери немесе азаматтық миссияларды жөнелтуді қамтиды. Әскери миссиялар мүше мемлекеттердің қарулы күштерінен тағайындалған күштермен құрылған ЕО күштері арқылы жүзеге асырылады. ОҚҚС мүше мемлекеттердің ұжымдық өзін-өзі қорғауын, сондай-ақ 27 ұлттық қарулы күштің 26-сы құрылымдық интеграцияны жүзеге асыратын Тұрақты құрылымдалған ынтымақтастық (PESCO) сияқты шараларды да қамтиды. ОҚҚС құрылымы – Еуропалық Одақтың Жоғарғы өкілі (Жозеп Боррель) басшылығымен және болашақта ЕО-ның қорғаныс құрылымы ретінде даму перспективасына байланысты кейде Еуропалық қорғаныс одағы (ЕҚО) деп аталады – төмендегілерден тұрады:

Еуропалық Комиссияның Қорғаныс өнеркәсібі бас басқармасы
Сыртқы іс-қимыл қызметінің (СІҚҚ) Дағдарыс басқару және жоспарлау басқармасы (ДБЖБ) және әскери/азаматтық стратегиялық деңгейдегі командалық-бақылау (C2) үшін тұрақты операциялық штабтар (ОШ), яғни MPCC және CPCC. Сыртқы істер кеңесінің (СІК) бірқатар дайындық органдары – мысалы, Әскери комитет (EUMC)
Қорғаныс агенттігін (ҚА) қоса алғанда, төрт агенттік.

ЕО-ның командалық-бақылау құрылымдары, аумақтық қорғану үшін құрылған Солтүстік Атлантикалық келісім ұйымының (НАТО) Командалық құрылымынан (КҚ) әлдеқайда кішкентай. НАТО-ның Одақтас операциялар командованиесінің (ACO) ЕО миссияларын жүргізу үшін пайдаланылуы мүмкін екендігі келісілді. 2017 жылы құрылған және 2020 жылы күшейтілетін MPCC – ЕО-ның алғашқы тұрақты әскери ОШ. Параллельді түрде, жаңадан құрылған Еуропалық қорғаныс қоры (ЕҚҚ) көпұлттық қорғаныс жобаларын қаржыландыру үшін ЕО бюджетінің алғаш рет пайдаланылуын білдіреді. ОҚҚС-қа қатысты шешімдер Жоғарғы өкіл ұсынады, Сыртқы істер кеңесі қабылдайды, көбінесе бірауыздан қабылдау қажет, содан кейін Жоғарғы өкіл оларды іске асырады.

Тарих

Соғыстан кейінгі кезеңде еуропалық қорғаныс интеграциясы үшін бірнеше қысқа өмір сүрген немесе сәтсіз бастамалар жасалды. Олардың мақсаты – ықтимал кеңестік немесе неміс агрессиясынан қорғану болды: Батыс Одағы (WU, сондай-ақ Брюссель шарты ұйымы, BTO) және ұсынылған Еуропалық қорғаныс қауымдастығы (EDC) тиісінше Солтүстік Атлант шарты ұйымы (НАТО) тарапынан сіңіріліп алынды, ал Франция Парламенті тарапынан қабылданбады. 1955 жылы, көбінесе тоқтатылған Батыс Еуропалық Одақ (БЭО), Батыс Одағының қалдықтарына мұрагер болды. 1970 жылы Еуропалық саяси ынтымақтастық (ЕПК) Еуропалық қауымдастықтардың (ЕҚ) сыртқы саясатты алғаш рет үйлестіруіне әкелді. ЕПК-ға қауіпсіздік және қорғаныс мәселелерін қосуға қарсылық, 1984 жылы оның мүше мемлекеттері, сонымен қатар ЕҚ мүше мемлекеттері тарапынан БЭО-ны қайта жандандыруға әкелді. Еуропалық қорғаныс интеграциясы Суық соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай күш алды, бұл ішінара ЕҚ-ның Югославия соғыстарын болдырмау әрекеттерінің сәтсіздігінің нәтижесі болды. 1992 жылы БЭО-ға жаңа міндеттер берілді, ал келесі жылы Маастрихт шарты ЕО-ны құрды және ЕПК орнына Сыртқы және қауіпсіздік саясаты (СҚС) бағытын енгізді. 1996 жылы НАТО БЭО-ға Еуропалық қауіпсіздік және қорғаныс идентитігін (ЕҚҚИ) әзірлеуге рұқсат берді. 1998 жылғы Сент-Мало декларациясы дәстүрлі түрде тартыншақ болған Ұлыбританияның ЕО-ға автономды қорғаныс құрылымдарын ұсынуға дайын екенін көрсетті. Бұл 1999 жылы ЕҚҚИ-нің Еуропалық қауіпсіздік және қорғаныс саясатына (ЕҚҚС) айналуына көмектесті, ол Еуропалық Одаққа берілді. 2003 жылы ЕО өзінің алғашқы ЕҚҚС миссияларын іске қосты және ортақ қауіптер мен мақсаттарды анықтайтын Еуропалық қауіпсіздік стратегиясын қабылдады. 2009 жылы Лиссабон шарты қазіргі атауын – ЕҚҚС енгізді, сонымен қатар ЕҚЫҰ-ны құрды, өзара қорғаныс туралы ережені бекітті және мүше мемлекеттердің бір бөлігіне PESCO аясында қорғаныс интеграциясын жүзеге асыруға мүмкіндік берді. 2011 жылы міндеттері ЕО-ға берілген БЭО таратылды. 2016 жылы Қырымды Ресейдің аннексиялауымен, Ұлыбританияның ЕО-дан шығуымен және Трамптың АҚШ президенті болып сайлануымен бірге ЕҚҚС-ке жаңа серпін берген жаңа қауіпсіздік стратегиясы енгізілді.

The post war period saw several short lived or ill fated initiatives for European defence integration intended to protect against potential Soviet or German aggression: The Western Union (WU, also referred to as the Brussels Treaty Organisation, BTO) and the proposed European Defence Community (EDC) were respectively cannibalised by the North Atlantic Treaty Organisation (NATO) and rejected by the French Parliament. The largely dormant Western European Union (WEU) succeeded the WU's remainder in 1955. In 1970 the European Political Cooperation (EPC) brought about the European Communities' (EC) initial foreign policy coordination. Opposition to the addition of security and defence matters to the EPC led to the reactivation of the WEU in 1984 by its member states, which were also EC member states. European defence integration gained momentum soon after the end of the Cold War, partly as a result of the EC's failure to prevent the Yugoslav Wars. In 1992, the WEU was given new tasks, and the following year the Treaty of Maastricht founded the EU and replaced the EPC with the Common Foreign and Security Policy (CFSP) pillar. In 1996 NATO agreed to let the WEU develop a so called European Security and Defence Identity (ESDI). The 1998 St. Malo declaration signalled that the traditionally hesitant United Kingdom was prepared to provide the EU with autonomous defence structures. This facilitated the transformation of the ESDI into the European Security and Defence Policy (ESDP) in 1999, when it was transferred to the EU. In 2003 the EU deployed its first CSDP missions, and adopted the European Security Strategy identifying common threats and objectives. In 2009, the Treaty of Lisbon introduced the present name, CSDP, while establishing the EEAS, the mutual defence clause and enabling a subset of member states to pursue defence integration within PESCO. In 2011 the WEU, whose tasks had been transferred to the EU, was dissolved. In 2016 a new security strategy was introduced, which along with the Russian annexation of Crimea, the British withdrawal from the EU and the election of Trump as US president have given the CSDP a new impetus.

Жұмысқа орналастыру

1999 жылғы ниет декларациясынан кейін ЕҚҚБ аясында еуропалық әскерлердің алғашқы орналасуы 2003 жылдың наурызында Македонияның бұрынғы Югослав Республикасына (БЖРМ, қазіргі Солтүстік Македония) жасалды. «Конкордия» операциясы НАТО активтерін пайдаланды және сәтті деп танылды, содан кейін сол жылдың соңында «EUPOL Proxima» кіші полиция миссиясымен алмастырылды. Одан бері басқа да шағын полиция, әділет және мониторинг миссиялары жүзеге асырылды. ЕО БЖРМ-ға қатысты сияқты, Босния мен Герцеговинада да «Алтеа» операциясы аясында бейбітшілікті сақтаушы әскерлерді орналастырды. 2003 жылдың мамыр және қыркүйек айлары аралығында ЕО әскерлері Конго Демократиялық Республикасына (КДР) «Артемида» операциясы аясында, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 1484 қарарымен берілген мандат бойынша орналастырылды. Операцияның мақсаты – Итури аймағындағы қақтығыста одан әрі зұлмат пен зорлық-зомбылықтың алдын алу және КДР-дағы бейбітшілік процесін жаңарту болды. Бұл болашақта қолданылатын «бастама беруші ел» жүйесін қалыптастырды. ЕО 2006 жылдың шілде-қараша айларында КДР-ға «EUFOR RD Congo» миссиясымен оралды, ол елдегі сайлау кезінде БҰҰ миссиясын қолдады. Географиялық тұрғыдан алғанда, Балқан және КДР-дан тыс ЕО миссиялары Грузия, Индонезия, Судан, Палестина және Украина-Молдовада өткізілді. Иракта да сот миссиясы («EUJUST Lex») жұмыс істейді. 2008 жылдың 28 қаңтарында Еуропалық Одақ Африкаға өзінің ең ірі және көпұлтты миссиясын – «EUFOR Tchad/RCA»-ны жіберді. БҰҰ мандатымен, 25 Еуропалық Одақ мемлекетінен (оның 19-ы жерде) шығыс Чад және Орталық Африка Республикасының солтүстік-шығысындағы аймақтарда әскерлер орналастырылды. Мақсат – аталған аймақтардағы қауіпсіздікті арттыру. «EUFOR Tchad/RCA» 2008 жылдың қыркүйек айының ортасында толыққанды жұмыс істеуге дайын болды және 2009 жылдың наурыз айының ортасында қауіпсіздік міндеттерін БҰҰ-ға («MINURCAT» миссиясы) тапсырды. ЕО 2008 жылдың 12 желтоқсанында алғашқы теңіздік ҚБӘД операциясын – «Аталанта» операциясын іске қосты. Осы операцияның нәтижесінде Еуропалық Одақ Теңіз күштері (EU NAVFOR) құрылды, ол он жылдан бері Сомали жағалауындағы қасаққойлықпен күресіп келеді. 2015 жылы Оңтүстік Жерорта теңізіндегі көші-қон мәселелерін шешу үшін тағы бір ұқсас операция – «EUNAVFOR Med» («СОФИЯ» операциясы) іске қосылды. ҚБӘД миссияларының көпшілігі қабылдаушы мемлекеттердегі қауіпсіздік секторының реформаларын қолдауға бағытталған. ҚБӘД-нің қауіпсіздік секторының реформаларын қолдауының негізгі қағидаларының бірі – жергілікті меншіктілік. Еуропалық Одақ Кеңесі меншіктілікті «жергілікті билік органдарымен ортақ келісімге келген мақсаттар мен қағидаларды қабылдау» деп анықтайды. ЕО жергілікті меншіктілік қағидасына берілгенімен, зерттеулер ҚБӘД миссияларының сырттан басқарылатынын, жоғарыдан төменге қарай жүзеге асырылатынын және ұсынысқа негізделгенін көрсетіп тұр, бұл көбінесе жергілікті қатысудың төмен деңгейіне әкеледі.

The first deployment of European troops under the ESDP, following the 1999 declaration of intent, was in March 2003 in the former Yugoslav Republic of Macedonia (FYROM, today: North Macedonia). Operation Concordia used NATO assets and was considered a success and replaced by a smaller police mission, EUPOL Proxima, later that year. Since then, there have been other small police, justice and monitoring missions. As well as in the FYROM, the EU has maintained its deployment of peacekeepers in Bosnia and Herzegovina, as part of Operation Althea. Between May and September 2003 EU troops were deployed to the Democratic Republic of the Congo (DRC) during "Operation Artemis" under a mandate given by UN Security Council Resolution 1484 which aimed to prevent further atrocities and violence in the Ituri Conflict and put the DRC's peace process back on track. This laid out the "framework nation" system to be used in future deployments. The EU returned to the DRC during July–November 2006 with EUFOR RD Congo, which supported the UN mission there during the country's elections. Geographically, EU missions outside the Balkans and the DRC have taken place in Georgia, Indonesia, Sudan, Palestine, and Ukraine–Moldova. There is also a judicial mission in Iraq (EUJUST Lex). On 28 January 2008, the EU deployed its largest and most multi national mission to Africa, EUFOR Tchad/RCA. The UN mandated mission involves troops from 25 EU states (19 in the field) deployed in areas of eastern Chad and the north eastern Central African Republic in order to improve security in those regions. EUFOR Tchad/RCA reached full operation capability in mid September 2008, and handed over security duties to the UN (MINURCAT mission) in mid March 2009. The EU launched its first maritime CSDP operation on 12 December 2008 (Operation Atalanta). The concept of the European Union Naval Force (EU NAVFOR) was created on the back of this operation, which is still successfully combatting piracy off the coast of Somalia almost a decade later. A second such intervention was launched in 2015 to tackle migration problems in the southern Mediterranean (EUNAVFOR Med), working under the name Operation SOPHIA. Most of the CSDP missions deployed so far are mandated to support security sector reforms (SSR) in host states. One of the core principles of CSDP support to SSR is local ownership. The EU Council defines ownership as "the appropriation by the local authorities of the commonly agreed objectives and principles". Despite EU's strong rhetorical attachment to the local ownership principle, research shows that CSDP missions continue to be an externally driven, top down and supply driven endeavour, resulting often in the low degree of local participation.

Қуаттар

2022 жылдың 10 қарашасында әскери мобильділік және кибер-тұрақтылық жөніндегі жаңа іс-қимыл жоспары жарияланды.

Ұлттық

ҚБӘД Еуропалық Одақ туралы шартта (ЕО) негізделген ұжымдық өзін-өзі қорғауға міндетті мүше мемлекеттердің қарулы күштерінің азаматтық және әскери үлесі арқылы іске асырылады. Еуропалық Одақтың бес мемлекеті ядролық қаруға ие: Франция өз ядролық бағдарламасын жүргізеді, ал Бельгия, Германия, Италия және Нидерланды НАТО-ның ядролық қаруды бөлісу саясаты аясында АҚШ-тың ядролық қаруын орналастырады. Барлығы, Еуропалық Одақта 300 ядролық оқ-дәрі бар, сондай-ақ 90-130 АҚШ ядролық оқ-дәрісі орналасқан. Италияда 70-90 Б61 ядролық бомбасы бар, ал Германия, Бельгия және Нидерландыда әрқайсысында 10-20 ядролық бомба бар. Еуропалық Одақ АҚШ және Ресейден кейін ядролық қарудың үшінші ең ірі арсеналына ие.

Қатысу, НАТО-мен қарым-қатынас

Еуропалық Одақтың 27 мүше мемлекетінің 23-і НАТО-ға да мүше. Тағы төрт НАТО мүшесі – Албания, Черногория, Солтүстік Македония және Түркия – Еуропалық Одаққа қосылуға үміткер. Екі басқа ел – Исландия мен Норвегия – Еуропалық Одақтың құрамына кірмеуді, бірақ Еуропалық Одақтың бірыңғай нарығына қатысуды жөн көрді. Еуропалық Одақ пен НАТО мүшелігі ерекше, және кейбір Еуропалық Одақ мүше мемлекеттері қорғаныс мәселелерінде дәстүрлі түрде бейтарапты сақтайды. Бірнеше Еуропалық Одақ мүше мемлекеттері бұрын Варшава шартының құрамында болған. Дания CSDP-дан бас тартқан. Бұл келісімдер 1999 жылы Вашингтонда өткен НАТО саммитінің қорытындыларына негізделген, кейде CJTF механизмі деп аталады, және Еуропалық Одаққа өзінің бейбітшілік сақтау операцияларында НАТО-ның кейбір әскери ресурстарын пайдалануға мүмкіндік берді.