Кіріспе

Oleaceae, сондай-ақ зәйтүн тұқымдасы немесе кейде қызғалдақ тұқымдасы деп аталады, гүлді бұталар, ағаштар және Lamiales орнындағы бірнеше лианалардың таксономиялық тұқымдасы. Қазіргі уақытта 28 туыс бар, олардың біреуі жақында жойылған. Қазіргі кезде сақталған туыстардың ішінде 2012 жылы қайта жаңартылған Cartrema бар. Oleaceae тұқымдасының түрлерінің саны шамамен 700-ге жуық деп есептеледі. Гүлдері көбінесе көп және өте хош иісті. Бұл тұқымдас субарктикалық аймақтан бастап Африканың, Австралияның және Оңтүстік Американың ең оңтүстік бөліктеріне дейін кеңінен таралған. Белгілі өкілдеріне зәйтүн, күл, жасмин, сондай-ақ көптеген танымал декоративтік өсімдіктер, оның ішінде привет, форзиция, фрингери және қызғалдақ жатады.

Шолу

Олеа тұқымдасының типтік туысы – олеа, яғни зәйтүн. Жақындағы жіктемелерде ешқандай кіші тұқымдар жоқ, бірақ тұқымдас бес тайпаға бөлінеді. Олеа тұқымдасының филогенетикалық ағашы 5 деңгейлі болып табылады және оны {Myxopyreae [Forsythieae (Fontanesieae <Jasmineae + Oleeae>)]} деп бейнелеуге болады. Олеа тұқымдастарының негізгі әртүрлілік орталықтары Оңтүстік-Шығыс Азия және Австралияда орналасқан. Африка, Қытай және Солтүстік Америкада да маңызды түрлер саны кездеседі. Тропиктік аймақтарда бұл тұқымдас әртүрлі орталарда өседі, құрғақ төмендіктерден бастап таулық бұлтты ормандарға дейін. Олеа тұқымдасында тұқымның таралуы көбінесе жел немесе жануарлар арқылы жүзеге асады. Егер жемісі жидек болса, түр көбінесе құстар арқылы таралады. Желмен таралатын жемістер – самаралар. Кейбір ескі еңбектерде Олеа тұқымдасында 29 туысқа дейін бар екені көрсетілген. Бүгінде көптеген авторлар кем дегенде 25 туысты мойындайды, бірақ бұл сан өзгеруі мүмкін, себебі осы туыстардың кейбіреулері жақында полифилетикалық екені анықталды. Олеа тұқымдасының түрлерінің саны 600-ден 900-ға дейін бағаланған. Түрлер санының айырмашылығының көп бөлігі Jasminum туысына байланысты, онда 200-ден 450-ге дейін түрлер қабылданған. Қазба қалдықтарының аздығына және молекулалық сағаттың дәлдігіне қарамастан, Олеa тұқымдасының тарихының басында кеңінен тараған ежелгі тұқымдас екені анық. Кейбір туыстар географиялық кедергілер, мысалы, тау шыңдарын бөліп тұратын төменгі биіктіктегі аймақтар салдарынан ұзақ уақыт бойы өзгермеген реликтік популяциялар деп саналады.

Сипаттама

Олеа тұқымдасына жататын өсімдіктер ағаш тәрізді, көбінесе ағаштар мен бұталар; аздағандары лианалар. Кейбір бұталар өзге өсімдіктерге жабысып, көтеріліп өседі. Жапырақтарында қосымша жапырақшалар жоқ; қарапайым немесе қауырсынды немесе үш жапырақшалы. Бұл тұқымдас қарама-қарсы жапырақтарымен ерекшеленеді. Кездейсоқ немесе торап орналасуы сирек кездеседі, кейбір жасмин түрлері спиральды құрылымды көрсетеді. Ол қазіргідей өсімдіктер тұқымдастарын белгілемеген, оларды анықтау үшін жасанды топтарға жіктеген. Линнейдің еңбегінен кейін, Oleaceae тұқымдастарын қамтитын топтарға атаулар берілді, бірақ ешқайсысы Oleaceae тұқымдасының дұрыс жариялануы болған жоқ. Мысалы, Антуан Лоран де Юссие 1789 жылы шығарған Genera Plantarum еңбегінде оларды "Jasmineae" деп аталатын ретке орналастырды. 1809 жылы Португалия флорасында Иоганн Центуриус Хоффмансегг және Иоганн Х. Ф. Линк "Oleinae" деп атаған топты отбасылық таксономиялық деңгейде сипаттады. Олардың сипаттамалары қазіргі Oleaceae тұқымдасының негізі деп есептеледі. Oleaceae тұқымдасының соңғы толық зерттемесі 2004 жылы "Қан тамырлы өсімдіктердің туыстары мен тұқымдастары" атты серияда жарияланды. Одан бері молекулалық филогенетикалық зерттеулер Oleaceae тұқымдасының келесі толық зерттемесі тұқымдардың шеңберін өзгертуді қажет ететінін көрсетті.

Жіктеу

Олеа тұқымдасы ең жақын туыс Индо-Малезияның шағын Карлеманниа тұқымдасына жатады. Бұл екі отбасы ламиалдар отрядында Plocospermataceae тұқымдасынан кейін екінші ең базальды кладты құрайды. Plocospermataceae, Carlemanniaceae, Oleaceae және Tetrachondraceae тұқымдары монофилетті "негізгі ламиалдарға" қарама-қарсы "базалық ламиалдар" деп аталатын полифилетикалық топты құрайды. Сонымен қатар, бұл отбасы пластидтік және ядролық ДНҚ-ға негізделген филогениялар арасындағы үйлеспеушілікке жиі ұшырайды. Бұл үйлеспеушіліктің ең ықтимал себебі - кең таралған будандастыру нәтижесінде пайда болған торлы эволюция. Oleaceae тұқымдасының туыстарын анықтау әрқашан қиындық тудырған. Жақындағы туысқан тұқымдардың шағын топтарын зерттеулер кейбір туыстардың монофилеттік емес екенін көрсетті. Мысалы, Olea бөлімінің Tetrapilus бөлігі Olea-ның қалған бөлігінен бөлек. Бұл 23 түрден тұратын ерекше топ, оны 1790 жылы Жоао де Лурейро Tetrapilus деп атаған. Ligustrum тұқымдасының Syringa ішінен пайда болғаны ұзақ уақыттан бері күдік тудырып келді және бұл таңдалған хлоропласт гендерін кладистік салыстыру арқылы расталды. Osmanthus кем дегенде үш желіден тұрады, олардың ең жақын туыстары Osmanthus-тың басқа желілері емес. Chionanthus өте полифилетикалық, оның түрлері Oleinae субтрибінің филогенетикалық ағашына шашырап орналасқан. Оның африкалық түрлері солтүстік америкалық Chionanthus virginicus түріне қарағанда Noronhia-ға жақын. Оның Мадагаскар түрлері филогенетикалық тұрғыдан Noronhia ішіне кіреді және олар алдағы мақалада ресми түрде оған беріледі. Nestegis-тің монофилиясы күмәнді, бірақ оның ең жақын туыстарының көп бөлігі филогенетикалық зерттеулерде қарастырылмаған.