Кіріспе
Ежелгі грек босану және акушерлік құдайы Эйлейтия немесе Илития (Ἐλεύθυια (Eleuthyia) Критте, сондай-ақ Лакония және Мессенде Ἐλευθία (Eleuthia) немесе Ἐλυσία (Elysia), ал әдебиетте Ἐλευθώ (Eleuthō)) – Зевс пен Гераның қызы. Амнисос үңгірінде (Критте) ол құдайлық баланың жыл сайынғы тууымен байланысты болды, ал оның культі Посейдон құдайының жер асты әлемінің құдайы Энесидаонмен (жер сілкіндіруші) байланысты. Оның культі Елеусис культімен байланысты болуы мүмкін. Пиндардың жетінші Немейлік жырларында ол Мойралардың (Тағдырлардың) жанындағы қызметші немесе ұрпақ жаратуға жауапты деп айтылады. Оның ұлы Сосиполис болды, оған Элис қаласында табынып құлшылық ететін.
Eileithyia or Ilithyia (/ɪ//l//ᵻ/'/θ//aɪ//.//ə/; ; Ἐλεύθυια (Eleuthyia) in Crete, also Ἐλευθία (Eleuthia) or Ἐλυσία (Elysia) in Laconia and Messene, and Ἐλευθώ (Eleuthō) in literature) was the Greek goddess of childbirth and midwifery, and the daughter of Zeus and Hera. In the cave of Amnisos (Crete) she was related with the annual birth of the divine child, and her cult is connected with Enesidaon (the earth shaker), who was the chthonic aspect of the god Poseidon. It is possible that her cult is related with the cult of Eleusis. In his Seventh Nemean Ode, Pindar refers to her as the maid to or seated beside the Moirai (Fates) and responsible for the creation of offspring. Her son was Sosipolis, who was worshiped at Elis.
Этимология
Атаудың ең ерте түрі – микендік грек тіліндегі e re u ti ja, осы атау Linear B буын жазуымен жазылған. Ilithyia – Εἰλείθυια сөзінің латыншаға аудармасы. Атаудың этимологиясы нақты белгісіз, бірақ ғалымдар арасында пікірталас тудырады. Р. С. П. Бикес үнді-еуропалық емес этимологияны ұсынады, ал Нильсон бұл атауның грек тіліне дейінгі екенін айтады. 19 ғасырдың ғалымдары бұл есімнің грек тілінен шыққандығын, "eleutho" (ἐλεύθω) етістігінен, яғни "әкелу" деген мағынадан туындағанын болжайды, сондықтан құдай "әкелуші" дегенді білдіреді. Уолтер Беркерт Эилитияның гректердің тудыру құдайы екеніне және оның атының таза грек тіліне тән екеніне сенді. Дегенмен, грек префиксі ἐλεύθ-пен байланысы әлі де анық емес, себебі бұл префикс грекке дейінгі топонимдерде де кездеседі, мысалы, Ἐλευθέρνα (Eleutherna). Сондықтан, атаудың грек тіліне дейінгі болуы мүмкін. Лакония және Мессениядағы оның аты Ἐλυσία (Элисия) Элевсиний және Элевсис айларымен байланысты болуы мүмкін. Нильсон да "Элевсис" атауының грек тіліне дейінгі екеніне сенеді.
Дін
Артемидамен бірге бала тудырудың басты құдайы ретінде Эилеитияның Грекияның көптеген аймақтарында неолит дәуірінен Рим дәуіріне дейінгі көптеген киелі орындары болды, бұл оның жүкті әйелдер мен олардың отбасылары үшін ерекше маңызды екенін көрсетеді. Адамдар одан бала табуға, қауіпсіз босанғанына немесе сәтті босанғаны үшін алғыс айту үшін дұға тілеп, құрбандықтар шалатын. Археологиялық қазбалар нәтижесінде табылған терракоттадан жасалған сайыпқыштар киелі орындардағы балалар бейнесін көрсетеді, ал Эилеитияға арналған қасиетті жерлер оның балаларды қорғап, күтім көрсететін куротрофтық құдай екенін аңғартады, сондықтан ата-аналар оған балаларының қауіпсіздігі үшін дұға еткен. Көбінесе жоғары топқа жататын, білімі жоғары акушерлер iatrenes немесе әйелдер ауруларының дәрігерлері деп аталып, дәрігерлермен тең құрметке ие болған. Ол Артемида және Геката құдайларымен тығыз байланысты болды, соңғысымен бірге өте күшті хтондық элементтерді өзінде сақтады. Паузаний Ахион қаласындағы Бура және Пеллене қалаларында да осы құдайға арналған киелі орындар болғанын хабарлады.
Аркадия
Паузаний Аркадиядағы қасиетті орындары екі екенін айтқан, бірі Клейтор қаласында, екіншісі Тегеяда. Клейторда ол Деметр және Асклепиймен бірге ең құрметті қасиетті құдайлардың бірі ретінде құлшылыққа алынған, ал оның киелі орны басқа екеуімен бірдей маңызды саналған. Паузаний Аргос қаласындағы оған арналған киелі орны мен оған байланысты мифті былай сипаттаған: "Теңдерге жақын [Аргостағы Диоскурлердің киелі орны] Эйлейтияның киелі орны бар, оны Елена Тесей Пейритуспен бірге Теспротияға кеткен кезде, Диоскурлер Афиднаны тұтқынға алғанда және Елена Лакедемонға әкеліне жатқанда бағыштаған. Өйткені ол жүкті болған, Аргоста босанған және Эйлейтияның киелі орнын салған, содан кейін туған қызын Агамнемнонға үйленген Клитемнестраға тапсырған делінеді". Паузаний Микендегі оған арналған киелі орны мен Арголидегі Масестегі маңызды киелі орны туралы айтқан: "[Масес, Аргоста] қабырға ішінде Эйлейтияның киелі орны бар. Олар күн сайын құрбандық шалып, құрбандықтарды және құрбандық иістерін арнап, құдайды зор құрметпен құрметтейді, сонымен қатар Эйлейтияға көптеген құрбандықтар сыйланады. Бірақ оның бейнесін діни қызметкерлерден басқа ешкім көре алмайды".
Қорынт қаласы
Паусаниас Қорынттағы ғибадатхананы былай деп сипаттады: "Акрокоринтостан [Қорынттағы] тауға қарай бұрылғанда, Тенеат қақпасы мен Эилеитияның ғибадатханасын көруге болады".
Крит аралы
Одиссеяда (xix.189) Елеитияның құлшылығына байланысты айтылған Амнисос портындағы Кноссос маңындағы Елеития үңгірі, оның туған жері деп есептелді. Жақын орналасқан, сондай-ақ Амнисос деп аталған өзенде Елеитияға қасиетті Амнисадес және Амнисабес есімді нимфалар мекен еткен. Крит үңгіріндегі сталактиттер құдайдың екі жақты бейнесін (Керени 1976, 6-сурет) – босануды жеделдету және кешіктіруді көрсетеді, ал оған арналған құрбандық заттары неолит дәуірінен бері оның құлшылығының үздіксіздігін, тіпті Рим кезеңінде жаңаруын көрсетеді. Зевс Эгей теңізіне келгенге дейін оған осы жерде ғибадат етілген болуы мүмкін, бірақ Миной-Микен дәуірінде әрине ғибадат етілген. Амнисос үңгірінде (Критте) құдай Энесидаон (хтондық Посейдон, «жерді дірілдетуші») Елеития құлтына байланысты. Ол құдайлық баланың жыл сайынғы дүниеге келуімен байланысты болды. Табиғаттың құдайы мен оның серігі Элевсин культінде сақталды, онда: «Қуатты Потния мықты ұл тудырды» деген сөздер айтылды. Классикалық дәуірде Лато және Элеутерна Крит қалаларында, сондай-ақ Инатостағы қасиетті үңгірде Елеитияға арналған киелі орындары болды. Цуцурос Инатостағы киелі орында табылған екі кішкентай терракотадан жасалған мүсін – біреуі баласына сүт беріп отыр, екіншісі жүкті, олар 7 ғасырға жатқызылды. Каллимах айтуынша, мереке кезінде орындалған ән Аполлон туғанда нимфалар айтқан әнмен бірдей болған. Бұл культ Архаикалық кезеңге дейін жетеді және Артемида, Опис және Арге сияқты жергілікті Делос босану құдайларымен байланысты болды.
Месенин
Паусаниас: «Мессендіктер Эйлейтияға [Мессен, Месенияда] тас мүсінмен бірге ғибадатхана салған» деп жазған.
Олимпия
Грекия материгіндегі Олимпияда қаланың құтқарушысы жыланға (Сосиполис) және Эйлейтияға арналған ішкі қасиетті бөлмесі бар ежелгі ғибадатхананы II ғасырда Паусаний саяхатшысы көрген (Грекия сипаттамасы vi.20.1–3). Онда, бақалшақпен суға және бал қосылған арпа нанымен тамақтандырылатын жыланды күтіп бағып, бойжеткен қыз-құдай қызметкері қарап тұрған – бұл Деметраға лайықты құрбандық болды. Ғибадатхана Аркадиядан келген күштер Елиандарға қауіп төндірген шешуші сәтте, қолында сәбиі бар қарт әйелдің пайда болуын еске сақтады. Жауласушы күштердің арасына қойылған бала жыланға айналып, аркадиялықтарды қашқындыққа ұшыратып, содан кейін төбеге кіріп кетті.