Кіріспе

Грек мифологиясында Танталдың қызы Ниобе – Танталдың және Дионаның (көбінесе осылай айтылады) немесе Эвритемистаның немесе Эвриансаның қызы. Ниоба Амфионның әйелі және Пелопс пен Бротеяның қарындасы болған. Ол туралы Ахилл Гомердің "Илиадасында" айтады, онда оның мақтанышпен өркөкіректенгендігі және осы үшін Летоның жазасы баяндалады. Лето Аполлон мен Артемиданы оның барлық балаларын өлтіруге жіберді, содан кейін балалары тоғыз күн бойы жерленбеген күйде жатты, ал Ниоба тамақтан бас тартты. Құдайлар өлгендерді жерлегеннен кейін Ниоба туған жері Сипилге қайтып келді, "онда Нимфалар Ахелоус өзенінің маңында билейді, ал тасқа айналғанмен, ол құдайлардың жіберген қайғы-қасіреттері туралы ойға келеді". Кейінгі жазушылар Ниобаның Фив қаласын құрған егіздердің бірі Амфионға үйленгенін, және егіздерге арналған жалғыз ғибадатхана болған, бірақ Ниобаға арналған ғибадатхана болмағанын мәлімдеді.

Отбасы

Оның әкесі қазіргі Эгей Түркиясындағы Маниса қаласының жанында орналасқан "Танталис" немесе "Тантал қаласы" немесе "Сипил" деп аталған қаланың билеушісі болды. Қала Сипил тауының етегінде орналасқан, және оның қираған орындары біздің заманымыздың 1-ші ғасырының басында көрініс тапқан, бірақ қазір оның іздері аз ғана қалды. Плинийдің мәлімдемесіне сәйкес, Танталис жер сілкінісінен қирап, оның орнына Сипил қаласы (Магнезия ад Сипил) салынған. Ниобе әкесі "Фригиялық" деп, кейде тіпті "Фригия патшасы" деп аталған, бірақ оның қаласы Анатолияның батыс шетінде орналасқан, онда Лидия мемлекеті біздің заманымыздан бұрынғы мың жылдықтың басында пайда болды, ал Фригияның дәстүрлі орталығы көбінесе ішкі аймақтарда жатқан. Оның ұлы және Ниобедің інісі "Лидиялық Пелопс" деп еске алынады, бұл кейбір ғалымдарды Ниобе Лидияның ежелгі әулетіне жатады деген күдікке жетеледі. Ниобе күйеуі – Зевс пен Антиопаның ұлы Амфион болды. Амфионның егіз інісі Зетус Теба қаласын биледі. Амфион өзінің сүйіктісі Гермес музыка ойнатуды үйреткеннен және алтын лира сыйлағаннан кейін ұлы әнші және музыкантқа айналды. Зетус әйелі, Ниобе қарындасы Аэдон болды, олардың жалғыз баласы Итилус еді. Аэдон Ниобе көп бала туғандығына қызғанып, Ниобенің тұңғыш ұлын, Амалеус есімді баланы өлтіруді жоспарлады. Аэдон ұлына сол түні бөлменің арт жағында немесе төсектің ең шеткі бөлігінде ұйықтауды бұйырды, бірақ Итилус анасының сөзін ұмытып қалды. Сондықтан Аэдон балалар бөлмесіне кіргенде, ол Ниобе баласын емес, өз ұлын өлтіріп қойды. Оның қайғысы соншалықты зор болды, құдайлар оны соқыр құсқа, яғни түймешікке айналдырды.

Мақтанушылық

Ниобе өзінің он төрт баласы, жеті ұл және жеті қызы (Ниобидтер) туралы Летоға мақтан етті, ол тек екі баласымен – егіздер Аполлон мен Артемидамен ғана еді. Көздерге қарай сан әртүрлі. Оның сөзі құдайшаны қызына ашу тудырды, ол былай деді: "Латонаның және оның ұлдары Аполлон мен Диананың (яғни Артемиданың) құрметіне жыл сайынғы той кезінде, Теба халқы жиналғанда, маңдайлары лаврмен безендіріліп, құрбандыққа хош иіс суықтарын алып келіп, уәделерін орындағанда, Ниобе көпшіліктің арасында пайда болды. Оның киімі алтын мен асыл тастармен жарқырады, ал беті ашулы әйелге тән сұлулыққа ие еді. Ол тұрып, халыққа үстемдікпен қарады. "Бұл не деген ақымақтық! – деді ол. – Ешқашан көрмегендерге, көз алдында тұрғандардан артық құрмет көрсетулеріңіз қызық. Неге Латона маған қарағанда құлшылыққа лайық? Менің әкем – Тантал, ол құдайлардың дастарқанына қонақ ретінде қабылданған; анам – құдайша. Менің күйеуім осы Теба қаласын салған және билейді, ал Фригия – менің әкеден қалған мұра. Қайда көз тіксем, өз билігімнің белгілерін көремін, менің сыртқы келбетім де құдайға лайық. Осының бәріне менің жеті ұлым және жеті қызым бар екенін қосыңыз, мен оларға лайықты күйеулер мен келіндер іздеймін. Мақтан тұтуға не жетпейді? Сіздер маған қарағанда, Титанның қызы Латонаны, оның екі баласымен бірге артық көресіздер ме? Менің жеті есе көп балам бар. Мен шынымен бақыттымын және солай болып қаламын! Мұны ешкім жоққа шығара алмас!" Ол сөйлеген сәтте тасқа айналды, ал ол тоқтамай жылағанда, оның тас бетінен су ағып шықты. Сипил тауында әйел бетіне ұқсайтын табиғи тас формациясы бар, ол ежелгі заманнан бері Ниобемен байланысты және Паузанияс сипаттаған. Бұл тас формациясы "Жылаушы тас" (Ағлайан Кая) деп те аталады, себебі жаңбыр суы оның кеуекті әктасы арқылы сіңіп өтеді. Ниобе балаларына деген шектен тыс мақтанышы, Аполлон мен Артемиданы ренжітіп, олардың өліміне себеп болғаннан кейін, Амфион қайғыдан өзін-өзі өлтірді; Телесилланың айтуынша, Артемида мен Аполлон оны балаларымен бірге өлтірген. Алайда, Гигин өзінің ақылынан айырылып, Аполлон ғибадатханасына шабуыл жасауға тырысқанын және құдайдың жебелерімен өлтірілгенін жазды. Аман қалған жалғыз Ниобид қорқыныштан өмірінің соңына дейін жасыл түсті болды, сондықтан оны Хлорис (сары) деп атады.

Грек мәдениетінде

Ауырулар мен өлім әкелуші Аполлон өзінің улағы бар жебелерімен Ниобе ұлдарын, ал Артемида өзінің улағы бар жебелерімен Ниобе қыздарын өлтірді. Бұл, Минотаврға құрбандық ретінде жыл сайын Крит патшасы Миносқа жіберілетін жеті жігіт және жеті қыз туралы мифпен байланысты. Ниобе өзінің туған жері Фригиядағы Сипил тауында тасқа айналды, онда ол құдайлардың жіберген қайғы-қасіреттері туралы ойланып күйін кешті. Софоклдің "Антигонасында" басты кейіпкер өзінің де осындай өлімге ұшырайтынына сенді. "Жеті" саны грек аңыздарында жиі кездеседі және ежелгі дәстүрді көрсетеді, себебі Микен дәуірінде Криттегі Агия Триада саркофагында жеті ішегі бар лира түрінде бейнеленген. Аполлонның лирасы да жеті ішегінен тұрды.

Өнер

Ниобе және ниобидтердің жойылуы тақырыбы аттик ваза суретшілерінің репертуарының бір бөлігі болды және мүсін топтарын, қабырға фрескаларын, сондай-ақ рим саркофагтарындағы бедерлі өрнектерді шабыттандырды. Лувр мұражайында сақталатын Орвиетодан табылған аттик калик кратерінің тақырыбы Ниобид суретшісіне ат берді. 1583 жылы Римде күрескерлермен бірге табылған, Ниобе қыздарының біреуін қорғап тұрған мәрмәр Ниобидтер тобы 1775 жылы Флоренциядағы Уффициге әкелінді, онда оларға арналған галереяда классикалық ежелгі дәуірдің ең танымал сақталған мүсіндерінің бірі болып табылады (төмен қараңыз). Уақыт өте келе жаңа мысалдар табылады, мысалы, 2005 жылдың басында Римнің сыртындағы Вилла деи Квинтилидегі вилланың қираған жерінен бассыз мүсін табылған. Суретте Ниобе Ренессанстан кейінгі әртүрлі дәстүрдегі суретшілердің туындыларында бейнеленді (төмен қараңыз). Голландияның алтын ғасырының бастапқы кезеңінде, 1591 жылы Абрахам Блумерт «Ниобе балаларының өлімі» атты алғашқы туындысын жасады. 1760 жылы ағылшын суретшісі Ричард Уилсон «Ниобе балаларының жойылуы» суретімен үлкен даңққа ие болды. 1770-жылдарға жататын үш атақты туынды – Анисе Шарль Габриэль Лемоньенің «Аполлон мен Диана Ниобе мен оның балаларына шабуыл жасайды», Пьер Шарль Жомберттің «Аполлон мен Диана Ниобе балаларын өлтіреді» және Жак-Луи Давидтің «Диана мен Аполлон Ниобе балаларын жебелерімен теседі» – француз бароккосы мен классицизмінің дәстүріне жатады. Ниобе – Кароли Патконың абстрактілі суреті. Классикалық музыкада итальян композиторы Агостино Стеффани (1654–1728) «Ниобе, Саба патшайымы» операсын оның мифологиясына арнады. Бенджамин Бриттен Овидийден кейінгі «Алты метаморфозасының» бірін Ниобеге негіздеді. Қазіргі заманғы музыкада Caribou өзінің 2007 жылғы Andorra альбомының соңғы трегін «Niobe» деп атады. Қазіргі заманғы биде Хосе Лимон өзінің би театры туындысының бір бөлігін «Изадораға билер» деп атады. Бұл бөлім – балаларын жоғалтқан әйелге арналған жеке би. Ниобе мүсіні Гарри Полтонның 1892 жылғы «Ниобе» комедиясының басты кейіпкері болып табылады. Пьесада ол ерекше электр даулының арқасында тірілтіліп, үйдің эдвардиандық құндылықтары мен қарым-қатынастарын шатастырады. Лондонның Корольдік Странд театрындағы маусымда бес жүзден астам қойылым өтті. Пьесаға австралиялық композитор Томас Генри Мэйси музыкалық арнау жазды. Пьеса 1915 жылы түсірілді.

Қатынасты терминдер

"Ниобе" есімін өнер мен әдебиет туындыларында да жиі қолданады. Грек мифологиясында осы атпен екі маловаты кейіпкер кездеседі (қараңыз: Ниобе (айқындау)) және бұл есім 19 ғасырдың бірнеше туындыларында айтылады. Жақында ғана "Матрица" фильмінің кейіпкерлерінің бірі Ниобе деп аталды. "Рим" телесериалында да Ниобе есімді кейіпкер болды. Ниобий элементіне Андерс Густаф Экеберг бұрын тантал элементін атағандағы шабытты кеңейте отырып ат қойылды. Генрих Роуз танталит үлгісінде екі түрлі элемент бар деген пікірге сүйене отырып, оларды Танталустың балаларының аттарымен атады – ниобий және пелопий. Бірақ пелопийге қатысты бұл пікір кейіннен күмәндану тудырды. Канаданың Британ Колумбиясында Ниобе тауы бар. Ұлыбритания Корольдік теңіз күштерінің төрт кемесі тікелей HMS Niobe деп аталды.

Қазіргі заманғы ғылым

Роберт Мануэл Кук, 1964 жыл. Ниобе және оның балалары (Кембридж университетінің баспасы). Ежелгі Ниобид бейнелеулері туралы ең соңғы зерттеулердің шолуы, 6–30 беттер. Альбин Лески, "Ниобе" Realencyclopädie der Classischen Altertumswissenschaft xxxiii (1936:644–73) Ниобе тақырыбының күрделігін толыққанды талқылау үшін. Theoi.com, Артемиданың ашуы: Ниобе Грек және латын авторларынан Ниобе туралы әңгімелердің аудармадағы үзінділері.

Классикалық авторлар

Вирджиния Браунның Джованни Боккаччоның «Танымал әйелдер» еңбегінің аудармасы, 33–35 беттер; Гарвард университеті баспасы, 2001; Овидий, «Метаморфозалар» VI.145–310. Псевдо-Аполлодор, «Библиотека» III.5.6.