Кіріспе

Жаңа Зеландияның премьер-министрі 2008-2016 жылдар аралығында Сэр Джон Филип Кэй (9 тамыз 1961 жылы туған) – 2008-2016 жылдар аралығында Жаңа Зеландияның 38-ші премьер-министрі және 2006-2016 жылдар аралығында Жаңа Зеландия Ұлттық партиясының жетекшісі болған зейнеткер саясаткер. 2016 жылдың желтоқсанында екі лауазымнан да отставкаға шығып, саясаттан кеткеннен кейін Кэй бірнеше Жаңа Зеландия корпорацияларының директорлар кеңесіне мүше болып, төрағалық қызметін атқарды. Әкесі сегіз жасында қайтыс болғаннан кейін, Кэйді анасы Бриндвордағы (Крайстчерч маңындағы) мемлекеттік үйде жалғыз өсірді. Ол Кантербери университетінде оқып, 1981 жылы коммерция бакалавры дәрежесін алды. Жаңа Зеландиядағы валюта нарығында жұмыс істей бастағаннан кейін, ол шетелге көшіп, 1995 жылы Merrill Lynch компаниясында жұмыс істеді, онда алты жыл бойы әлемдік валюта операцияларының басшысы болды. 1999 жылы ол Нью-Йорк Федералдық резервтік банкінің Шетел валютасы комитетіне мүше болып тағайындалды және 2001 жылға дейін қызмет етті. Кэй 2002 жылғы сайлауда Ұлттық партияның жаңа мүшесі ретінде Оклендтегі Хеленсвилл сайлау округінен Жаңа Зеландия Парламентіне өтті. 2004 жылы ол Ұлттық партияның қаржы саясатының өкілі болып тағайындалды және 2006 жылы Дон Браштың орнын басып, Ұлттық партияның жетекшісі болды. Екі жыл оппозиция жетекшісі болғаннан кейін, Кэй 2008 жылғы қарашада өткен жалпы сайлауда партиясын жеңіске жеткізді. 2008 жылдың 19 қарашасында ол премьер-министр болып ант берді. Ұлттық үкімет оның басшылығымен тағы екі жалпы сайлауда жеңіске жетті: 2011 жылдың қарашасында және 2014 жылдың қыркүйегінде. Кэйдің 2017 жылғы жалпы сайлауда төртінші мерзімге түсуі күтілгенімен, 2016 жылдың 5 желтоқсанында ол премьер-министр және Ұлттық партия жетекшісі лауазымынан кетті. Оның орнын 2016 жылдың 12 желтоқсанында Билл Инглиш басып алды. Премьер-министр ретінде Кэй Жаңа Зеландияның Бесінші Ұлттық үкіметін басқарды, ол 2008 жылғы әлемдік экономикалық дағдарыстың бастапқы кезеңінде үкіметке келді. Ол әлеуметтік және экономикалық либерализмді қолдайтын саясаткер ретінде танылды. 2016 жылы Кэйдің жеке капиталы шамамен 35 миллион АҚШ долларына бағаланды, ол премьер-министр болған адамдардың арасында ең байы болды. Өзінің алғашқы мерзімінде Кэйдің үкіметі ҚҚС мөлшерін көтерді, жеке табыс салығын төмендетті және бірқатар үнемдеу шараларын қабылдады. Оның үкіметі TVNZ 6, TVNZ 7, Kidzone және Heartland сияқты бірнеше телеарналарға берілген лицензияларды жаңартпады, сондай-ақ Жаңа Зеландия радиосының қаржыландыруын қысқарды. 2011 жылдың ақпанында Крайстчерчтегі ауыр жер сілкінісінен кейін, елдің екінші ірі қаласы ұлттық экономикаға елеулі әсер еткендіктен, үкімет Кентербери жер сілкінісінен қалпына келтіру басқармасын құрды. Екінші мерзімінде Кэйдің үкіметі бес мемлекеттік кәсіпорынды ішінара жекешелендіру саясатын жүзеге асырды, бірақ азаматтардың бастамасымен өткізілген референдумда сайлаушылардың көп бөлігі бұл саясатқа қарсы болды. Ол сондай-ақ, әсіресе Оклендте, тұрғын үй дағдарысына тап болды және оның шешілмеуіне байланысты сынға ұшырады. Сыртқы саясатта Кэй Афғанстандағы соғыста Жаңа Зеландия қорғаныс күштерінің әскерлерін кері шақырды, АҚШ-пен Веллингтон декларациясына қол қойды және Тынық мұхиты арқылы серіктестікке көбірек елдерді тартуға тырысты.

Ерте өмір және білім

Кей Оклендте Джордж Кей (1914–1969) және Рут Кей (қызметтес аты Лазар; 1922–2000) отбасында дүниеге келді. Кей және оның екі қарындасы Холокосттан қашқан австриялық еврей босқыны болған анасымен бірге Крайстчерч қаласының Бриндвор ауданындағы мемлекеттік үйде тәрбиеленді. Кей – Джулиус Фогель мен Фрэнсис Беллден кейін еврей тегі бар үшінші премьер-министр немесе Жаңа Зеландия премьер-министрі. Ол Аоранги мектебінде оқыды, содан кейін 1975 жылдан 1979 жылға дейін Бернсайд орта мектебінде білім алды, сол жерде ол әйелі Бронагхпен танысты.

Саясаттың алдындағы мансап

Кейдің алғашқы жұмысы 1982 жылы МакКаллок Мензисте аудитор болып басталды. Одан кейін ол екі жыл бойы Крайстчерч қаласындағы киім өндіруші Lane Walker Rudkin компаниясында жоба менеджері болды. Ол Веллингтондағы Elders Finance компаниясында валюта брокері ретінде жұмыс істей бастады, екі жылдан кейін шетелдік валютаның бас саудагері лауазымына көтерілді, содан кейін 1988 жылы Оклендтегі Bankers Trust компаниясына ауысты. 1999 жылдан 2001 жылға дейін ол Нью-Йорк Федералдық резерв банкінің Валюта комитетінің мүшесі болды. 1998 жылы оның саяси мансапқа ұмтылысын білгенде, Ұлттық партия төрағасы Джон Слэйтер оны партияға тартуға кірісті. Партияның бұрынғы төрайымы Дженни Шипли оны "мен оларды сол орынға жеткізу үшін жеке немесе ашық түрде қауіпке тіккен, әдейі іздеген" адамдардың бірі деп сипаттады.

Парламенттегі алғашқы жылдары

Оклендтің халқының өсуі 2002 жылғы жалпы сайлауға байланысты Окленд қалалық аймағының солтүстік-батыс бөлігін қамтитын Хеленсвилл деген жаңа сайлау округінің құрылуына әкелді. Ки, ұзақ жылдар бойы қызмет еткен Ұлттық партиясының депутаты Брайан Нисонды (оның өзінің Уайтакер округі шекаралардың өзгеруіне байланысты қағаз жүзінде Еңбек партиясының округіне айналған) Ұлттық партиясының Хеленсвилл округінен кандидаттығына ие болды. 2002 жылғы жалпы сайлауда Ки 1705 дауыспен жеңіске жетті, бұл Еңбек партиясының өкілі Гари Расселден асып түсті, ал Нисон, енді тәуелсіз кандидат ретінде қатысқан, үшінші орынға шықты. Ұлттық партия 2002 жылғы сайлауда ауыр жеңіліске ұшырады, партияға берілген дауыстардың үлесі тек 20,9% құрады – бұл партия тарихындағы ең нашар нәтиже. Осыдан кейін, 2002 жылғы сайлаудағы жаңадан келгендердің бірі Дон Браш, қазан айында биліктегі Билл Инглишке қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Инглиш және оның жақтастары Киге оның дауысы үшін қаржы жөніндегі өкіл лауазымын ұсынды және оның қолдауымен жеңіске жететініне сенімді болды. Браш 14 дауысқа қарсы 12 дауыспен тартысты жеңіске жетті, және сол кезде Ки Брашқа қолдауын ауыстырды деген пікір қалыптасты. Дауыс беру құпия болды, бірақ кейін Ки Инглишке дауыс бергенін мәлімдеді. Ол сайлау округіндегі дауыстардың 73% алып, көпшілігін тағы да арттырды. Ки қарсыласы ретінде 23 жыл парламентте қызмет еткен қаржы министрі Майкл Калленмен күш сынасты. Оның алғашқы мерзімінде Калленмен бақталаса алмауы мүмкін деген алаңдаушылық болды, және партия ішінде Киді "қорғауға" тырысу туралы әңгімелер тарады. 2005 жылғы сайлау науқаны барысында саяси комментаторлар Кидің пікірсайыстарда Калленмен тең деңгейде тартысқанын байқады, бірақ бұл Еңбек партиясының Браштың беделін түсіруге бағытталған науқанының нәтижесі болуы мүмкін. Кидің көшбасшы болуға деген ниеті оның саяси карьерасының басынан-ақ білінгенмен, енді ол премьер-министрлікке үміткерлердің сауалнамаларында жоғары көрсеткіштер көрсетіп жатты. Бірнеше айлық күмәндіктерден кейін Ки партия төрағалығына өтініп, қарсылықсыз сайланды.

Оппозиция басшысы

Басшы болғаннан кейін Ки, Браштың басшы орынбасары Джерри Браунлиді қызметтен кетуге көндірді және өзінің басты қарсыласы Инглишті басшының орынбасары және қаржы жөніндегі өкілі етіп тағайындады. Ол Брашты тәлкектеп шеттету арқылы және 2002 жылы қабылданған жаңа кадрлардың бірі – Брайан Коннеллдің партияға қайта оралуына рұқсат бермей, қатыгездігін көрсетті. 2007 жылдың ақпан айында Ки бұл сөзін жалғастырып, партиясын Жаңа Зеландиядағы ең кедей мектептердегі оқушыларды тамақпен қамтамасыз ету бағдарламасына міндеттеді. Оппозицияда ол Ұлттық партияның зейнетақыны сақтау және Kiwibank-қа қатысты саясатын өзгертуге ықпал етті. Ки мен премьер-министр Хелен Кларк полицияға "маңызсыз" деп есептейтін жазалауды елемеуге рұхсат беру бойынша келісімге келді. 2007 жылдың тамызында Ки терапиялық өнімдер мен медицина заңнамасы бойынша ұстанымын өзгерткені үшін сынға ілікті. Сонымен қатар Лейборист партиясының өкілі Тревор Маллард парламентте Лейборист партиясы Киді 1987 жылғы "H төлемі" скандалымен байланыстыруға тырысатынын айтты, бұл Кидің бұрынғы жұмыс берушісі Elders Merchant Finance және Equiticorp бас директоры Аллан Хокинске жасалған төлемді қамтиды. Кейін Хокинс пен Elders басшысы Кен Джаррет алаяқтық үшін түрмеге жабылды. Ки оқиғадан бірнеше ай бұрын Elders компаниясын тастап кеткенін, келісім туралы ешқандай хабары болмағанын және іс бойынша Серікті алаяқтық кеңсесімен (SFO) жүргізілген тергеу кезіндегі сұхбаты тек қылмыскерлерді соттауға көмектескенін мәлімдеді. SFO директоры Чарльз Стюрт Кидің мәлімдемесін қолдады. Лейборист партиясының депутаттары Киді жылдық конференцияда нақты саяси ақпарат жарияламағаны үшін сынады. Ки Ұлттық партия өзінің саяси бағдарламасын өзі белгілейтінін және сайлаушылардың Ұлттық партияның ұсыныстарын талқылау үшін келесі сайлауға дейін жеткілікті уақыты болатынын айтты.

Бірінші мерзім: 2008-2011

Кей 8 қараша 2008 жылғы жалпы сайлаудан кейін премьер-министр болды, бұл Кларк басқарған екі жылдық лейбористік үкіметтің аяқталуын білдірді. Ұлттық партия партиялық дауыс берудің 45%-ын және Парламенттегі 122 орынның 59-ын жеңіп, үстемдік құраған Лейбористік партияны басып өтті. Ұлттық партия кіші партиялармен келіссөздер жүргізіп, классикалық либералды ACT партиясы, орталықшыл Біріккен болашақ партиясы және аборигендер құқықтарына негізделген Маори партиясының сенім мен қолдауымен азшылық үкіметін құрды. Кей 19 қараша 2008 жылы премьер-министр және Туризм министрі болып ант берді, сондай-ақ тағайындалған кабинет мүшелерімен бірге Атқару кеңесінің құрамына енді. Ол Билл Инглишті өзінің вице-премьері және Қаржы министрі етіп тағайындады. Өзінің алғашқы мерзімінде Ұлттық партия сайлауларда жоғары көрсеткіштерді көрсетті, ал бір сарапшы Кейге деген қолдауды «стратосфералық» деп сипаттады. 2011 жылы ол танымал БАҚ-та «Тефлон Джон» деген лақап атымен танылды, өйткені оның беделіне зиян келтіретін ештеңе оған «жабыспады». Кейдің үкіметі ол қызметке келгеннен кейін көп ұзамай басталған жаһандық экономикалық төмендеуге жауап ретінде бірнеше батыл экономикалық саясаттарды енгізді. Үкімет жеке салықтарды төмендету жоспарын ұсынды, барлық табыс бойынша салықтарды азайтты; жеке салықтың ең жоғары ставкасы 39%-дан 38%-ға, содан кейін 33%-ға дейін төмендетілді. Бірінші бюджетте үкімет тауарлар мен қызметтерге салынатын салықтың (ҚҚС) ставкасын 12,5%-дан 15%-ға дейін көтерді, бірақ Кей бұрын Ұлттық үкімет кезінде мұндай өсім болмайтынын мәлімдеген еді. Кейдің үкіметі сонымен қатар бірқатар үнемдеу шараларын қабылдады. Сол жылы Ваитаги күніне бір күн бұрын Ngāpuhi Te Tii Waitangi Marae-ге келген кезде Кейді екі наразылық білдіруші итеріп, ұстап алды, бірақ дипломатиялық күзет қызметкерлері оларды тоқтатып алды. Ол журналистерге «қатты оянып қалғанын» айтты, бірақ мараға барып сөйледі, ал полиция екі ер адамды ұстап алып, шабуыл жасады деген айып тақты. Кей 2009 жылдың басында өткен Ұлттық жұмыс орындары саммитінде құрылған Ұлттық веложол жобасымен тығыз байланысты болды. Ол осы жобаны ұсынды және Туризм министрі ретінде бастапқы құрылыс жұмыстарына 50 миллион жаңа зеландиялық доллар бөлуге ықпал етті. Кей 2009 жылдың қыркүйек айында БҰҰ Бас Ассамблеясының отырысында Жаңа Зеландияның Қауіпсіздік Кеңесіне мүше болуы үшін үгіт науқанын бастады. Ол АҚШ президенті Барак Обамамен және бұрынғы АҚШ президенті Билл Клинтонмен қысқаша кездесті. Нью-Йорк қаласында болған кезде Кей Дэвид Леттерменнің кешкі шоуына қатысты. Ол «Жаңа Зеландияға барудың 10 себебі» тізімін оқып берді. Сыртқы саясатта Кей АҚШ-пен, ANZUS қорғаныс серіктесімен қарым-қатынасты жақсартуды қолдады. 2010 жылдың 4 қарашасында АҚШ Мемлекеттік хатшысы Хиллари Клинтон мен Жаңа Зеландия Сыртқы істер министрі Мюррей Маккалли Веллингтон декларациясына қол қойды. Келісім екі ел арасындағы стратегиялық серіктестікті күшейтуді білдірді және ядролық қаруды таратпау, климаттың өзгеруі және терроризм сияқты ынтымақтастық салаларын қамтыды. 2012 жылдың маусым айында осыған ұқсас Вашингтон декларациясы жасалды. 2008 жылдан бері Кей АҚШ және Азия-Тынық мұхиты елдерімен Транс-Тынық мұхиты серіктестігі келіссөздеріне қатысты. 2011 жылдың 22 ақпанында Крайстчерч қаласында 6,3 балдық жер сілкінісі болды, бұл қала аймағына кең ауқымда зиян келтірді және ұлттық экономикаға елеулі әсер етті. Бұл Жаңа Зеландия тарихындағы үшінші ең қасіретті табиғи апат болды, нәтижесінде 185 адам қаза тапты. Ұлтқа сөз сөйлеген Кей бұл апаттың «Жаңа Зеландияның ең қараңғы күні болуы мүмкін» деді. 2011 жылдың 29 наурызында Кей үкіметпен, жергілікті кеңестермен және тұрғындармен бірлесіп жұмыс істеп, жер сілкінісінен кейінгі қалпына келтіру жұмыстарын басқару үшін Кентербери жер сілкінісін қалпына келтіру жөніндегі билікті (CERA) құрды. 2011 жылдың 8 наурызында Джон Кей Жаңа Зеландия королевасы Елизавета II-ге Джери Матепарейді Жаңа Зеландияның келесі генерал-губернаторы етіп тағайындауды ұсынды. Королева сол күні кешке осы тағайындаманы жасады. 2011 жылдың қазан айында Кей экономикалық шектеулер кезінде 34 үш жылдық BMW лимузиндерін жаңаларымен ауыстыру туралы дауға қатысты. Бастапқыда Кей осы жоспар туралы білмейтінін мәлімдеді, бірақ кейін оның кеңсесі келісім туралы хабардар болғанын көрсететін мәліметтер пайда болды. Саяси қарсыластары Кейді және оның үкіметін екіжүзділікпен айыптады; Кей кейін бұл «жалаңдық» екенін мойындап, кешірім сұрады және барлық кінәні бас кеңсе жетекшісіне жатқызды. 2011 жылдың қараша айындағы жалпы сайлауға дейін, Кей мен ACT партиясының үміткері Джон Бэнкстің жеке деп санайтын әңгімесінің жазбасы жасалды, бірақ әңгіме қоғамдық кафеде болды. Кей полицияға шағымданып, осы оқиғаны Ұлыбританиядағы News of the World газетіндегі телефон хакерлігіне теңеді. Жазбада ACT партиясының басшылығы және егде жас New Zealand First партиясының қолдаушыларына қатысты сыни пікірлер болды. Журналистер мен оппозициялық партиялар жазбаларды жариялауды талап етті. Ұлттық партия сайлауды жеңіп алды, бірақ Жаңа Зеландияның кредиттік рейтингісі Standard and Poor's және Fitch Group екі агенттігінің бағалауынша төмендетілді.

Екінші мерзім: 20112014

2011 жылғы 26 қарашада өткен жалпы сайлауда Ұлттық партия дауыс үлесін арттырып, бір мандатты жеңіп алды, ал Лейборист партия одан әрі сүреңдеді. Кей бұл сайлауды «өте қуанышты түн» және өз партиясының «күшті және тұғырлы жеңісі» деп атады. Премьер-министр екінші мерзімге үкімет құру үшін «Бірлік болашағы» партиясы және ACT партиясымен сенім мен қолдау туралы келісімдерді қайта жаңартты. 2012 жылы Ки Ким Доткомның тұтқындалуына және Үкіметтік қарым-қатынастарды қамтамасыз ету бюросының (GCSB) Доткомды заңсыз бақылағаны туралы мәліметтерге қатысты болды. Премьер-министр ретінде Ки GCSB-ге тікелей жауапты болды, ал GCSB Жаңа Зеландия азаматтарын бақылауға құқылы емес еді – және Доткомға тұрақты түрде тұруға рұқсат берілген еді. Үш күннен кейін Ки заңсыз бақылау үшін өтініш айтты. «Мен мырза Доткомнан кешірім сұраймын. Мен Жаңа Зеландиялықтардан кешірім сұраймын, өйткені әрбір Жаңа Зеландиялық GCSB-ге қатысты заңнан қорғалуға құқылы, ал біз оған тиісті қорғанысты қамтамасыз ете алмадық». Кейіннен вице-премьер Билл Инглиш GCSB-ден бюроның іске қатысуын жасыратын «министрлік сертификатқа» қол қоюды сұрағаны белгілі болды – бұл Ки шетелде болған кезде жасалған, және соңғы он жылда бұл алғашқы рет болды. Доткомның тұтқындалуына байланысты салдарлар желтоқсан айында жалғасты, осы кезде Жоғарғы сот GCSB-ге өзі берген ақпаратты алған «барлық ұйымдарды растауға» бұйрық берді, бұл Доткомның тыңдау агенттігі мен полицияға зиян келтіру үшін сотқа жүгінуіне мүмкіндік берді. Сол айдың соңында Кидің премьер-министр ретіндегі беделі 39%-ға төмендеді – премьер-министр болып тағайындалғаннан бері төрт жыл ішінде оның көрсеткіші алғаш рет 40%-дан төмен түсті. Ки GCSB басшысы Иан Флетчерді мектеп кезінен бері таныстығы анықталды, бірақ Ки Флетчерді осы лауазымға «ұсынуға» тырысқан жоқ екенін мәлімдеді. Ки телефон қоңырауын бастапқыда айтпағанын, себебі ол «ұмытып қалғанын» айтты. Саяси комментатор Брайс Эдвардс бұл жағдайды «2008 жылы премьер-министр болғаннан бергі ең нашар саяси басқару» деп сипаттады. Ки 2013 жылы Нью-Йоркте болған кезде Жаңа Зеландияның БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне өтуіне жұмыс істеді. Ол қарсыластары Испания мен Түркияны Африканың шағын елдерінен дауыс сатып алу үшін көмек ақшасын пайдаланғаны үшін айыптады және Жаңа Зеландия Кеңеске кіру үшін ақша жұмсамайтынын мәлімдеді. Нью-Йоркте болғанда Ки кенеттен ауырып қалды, бірақ Бас Ассамблея алдындағы басқа елдердің өкілдерімен кездесуге уақытында жазылып үлкерді. 2013 жылдың сәуір айында Бейжіңде Қытай президенті Си Цзиньпинге барған кезде Ки Жаңа Зеландияның Солтүстік Кореяға қарсы АҚШ немесе Австралияның әскери қимылдарын қолдайтынын айтып, жаңалықтар жасады. Келесі күні ол бұл мәлімдемесінен бас тартып, Жаңа Зеландия әскерлерінің Солтүстік Кореяға кіру мүмкіндігі «өте алыс» екенін айтты.

Үшінші мерзім: 2014-2016

2014 жылғы 20 қыркүйектегі жалпы сайлауда Ұлттық үкімет тағы да сайланды. Ұлттық партия 47,0% дауыс алып, 121 орынның 60-ын жеңіп, көпшілік дауысқа ие болды. Сайлау күнінің нәтижелері бойынша партия 1994 жылдан бері алғаш рет 61 орынмен көпшілікті құрады, бірақ партия дауыстарының ресми санағында (қосымша дауыстарды ескере отырып) Жасыл партияға (Морин Пью үшін) бір мандаттан айырылды. Ұлттық партия «Бірлескен болашақ», АҚТ партиясы және Маори партиясымен сенім мен қолдау туралы келісімге келді. Қазан айында Ки жаңа министрлік лауазым – Ұлттық қауіпсіздік және барлау министрін құрды, ол жаңадан құрылған Ұлттық қауіпсіздік комитетінің жұмысына бағындырылды. Премьер-министр жаңа лауазымды өз мойнына алды, ал Бас прокурор Кристофер Финлейсон GCSB-ге жауапты министр және Жаңа Зеландия қауіпсіздік барлау қызметінің (NZSIS) министрі болды, бұл лауазымдар дәстүрлі түрде премьер-министрдің өзінде болған. Ки оңтүстік саяси партиялардың халықаралық одағы – Халықаралық демократиялық одақтың (IDU) төрағасы болып сайланды. Ұлттық партия 1983 жылы одақтың құрылтайшы мүшесі болды. 2015 жылғы сәуірде Ки бірнеше ай бойы официанттың шашын бірнеше рет тартып алғанын мойындады, ол ренжігенін білген соң кешірім сұрады. Халықаралық БАҚ бұл оқиғаны «шаш тарту оқиғасы» деп баялады. Ки Жаңа Зеландияның туын өзгертуді ұзақ уақыттан бері қолдап келді және 2014 жылғы жалпы сайлау науқанында осы мәселе бойынша референдум өткізуге уәде берді. Сайлауда жеңіске жеткеннен кейін 2015 жылғы қараша-желтоқсан айларында және 2016 жылғы наурызда Жаңа Зеландияның екі ту туралы референдумы өтті. Екінші референдумда қазіргі ту сақталды. Сыншылар (ұлттық және халықаралық) референдумдардың қажетсіз, қымбат және «пайдасыз жеке жоба» екенін айтты. Ки мүліктік көпіршікті дағдарыс деп атаудан бас тартып, оны «қиындық» деп сипаттады. Премьер-министр 2008 жылғы сайлау науқанында Хелен Кларк үкіметінің тұрғын үй дағдарысына жауап бергенін сынаған, бірақ қазіргі жағдай нашарлаған сайын осы мәселеде пікір білдіруден тартынды. Халықаралық сауда және еркін сауда келісімдерін келіссөздер арқылы жүзеге асыру Кидің үшінші мерзімінде басымдыққа ие болды. Ол Транс-Тынық мұхит әріптестігінің (ТТП) жақтаушысы болды, сондай-ақ Транс-Тынық мұхит стратегиялық экономикалық әріптестігін (ТТЭСЭП) қолдады. Екі келісім де Азия-Тынық мұхит аймағында көпжақты еркін сауда аймағын құруды көздейді. 2016 жылғы қыркүйекте Сыртқы қатынастар кеңесінде сөйлеген сөзінде Ки: «[ТТП] 2030 жылға қарай экономикамызды жылына кем дегенде 2,7 миллиард долларға арттырады. Бұл экономикамызды әртараптандыруға және жаңа зеландиялықтар үшін жұмыс орындарын көбейтуге және табыстарын арттыруға көмектеседі» деді. Ки АҚШ-тың келісімге қатысуын қамтамасыз етуге ерекше мән берді, осы мақсатта 2016 жылғы сәуірде президент Барак Обамамен ТТП мәселесін талқылады және 2016 жылғы 9-13 қарашада Веллингтонда Мемлекеттік хатшы Джон Керриді қабылдады. ТТП-ның түпкілікті нұсқасына 2016 жылғы 4 ақпанда Оклендте қол қойылды, бұл жеті жылдық келіссөздердің нәтижесі болды. 2017 жылғы қаңтарда АҚШ президенті Дональд Трамп АҚШ-тың келісімнен бас тарту туралы президенттік жарлыққа қол қойды, бұл келісімді ратификациялауды дерлік мүмкін емес етті. 2016 жылғы ақпанда Ки Австралия премьер-министрі Малкольм Тернбуллмен келісімге келіп, Австралияда тұратын жаңа зеландиялықтарға орташа жалақыдан бес есе көп табыс табатын жағдайда азаматтыққа өтуге мүмкіндік берді. Осы келісімнің нәтижесінде Австралия үкіметі 2017 жылғы шілдеде Австралияда тұратын жаңа зеландиялықтардың австралиялық азаматтығын алу процесін жеделдету үшін «Кәсіби тәуелсіз виза (189 кіші сынып)» енгізді. Австралияда кем дегенде бес жыл тұрып, жылына 53 900 австралиялық доллардан астам табыс табатын жаңа зеландиялықтар виза алуға құқылы болды. 2018 жылғы ақпан айының соңына дейін 1 512 189-субкласс визасы берілді. Алайда бұл визалық бағдарламаны «Ozkiwi лоббисі» сынға алды, өйткені Австралияда тұратын жаңа зеландиялықтардың үштен екісі біліктілік талаптарына сай келмеді. 2016 жылғы наурызда Жаңа Зеландия королевасы Елизавета II Джон Кидің ұсынысы бойынша 2016 жылғы қыркүйектен бастап бес жылдық мерзімге Пэтси Редди ханымды Жаңа Зеландияның келесі генерал-губернаторы болып тағайындады. Ки 2016 жылғы 12 желтоқсанда премьер-министр және Ұлттық партияның басшысы лауазымынан кетіп, партиядан жаңа басшы сайлау процесін бастауды тапсырды. Ол отбасымен көбірек уақыт өткізуге ниетті екенін білдірді, өзінің «кәрізді саясаткер» емес екенін және «қазір кетіп қалудың дұрыс уақыты» екенін айтты. БАҚ бұл шешімді күтпеген деп хабарлады және Ки мен оның партиясының танымал екенін атап өтті. Билл Инглиш 2016 жылғы Жаңа Зеландия Ұлттық партиясының басшылығына сайлауда Кидің орнын басты.

Премьер-министрден кейінгі мансап

Кетіруден кейін Ки 2017 жылғы жалпы сайлауға дейін парламенттен кететінін мәлімдеді. Бірақ, ол сайлау округінде қосымша сайлау өткізбеу үшін сайлаудан кейін алты ай ішінде отставкаға кететінін айтты. 2017 жылдың мамыр айында Ки «Air New Zealand» әуе компаниясы директорлар кеңесіне мүше болып тағайындалды және 2017 жылдың 1 қыркүйегінде лауазымына кірісті. Сонымен қатар, ол 2017 жылдың 18 қазанында «ANZ Bank New Zealand» банкінің төрағасы болып тағайындалды.

Саяси және әлеуметтік көзқарастар

Кейдің көзқарастары көбінесе өз партиясының ұстанымымен үйлесімді болды. Дегенмен, ол өзінің алдыңғы басшысынан ерекшеліктің көзқарас емес, стиль және бағыт екенін атап өтті. Кей активтерді сату жылдамдығына қатысты басқалардың алаңдауын білдірді, бірақ 1980-ші жылдары активтерді сатуға қарсы келтірілген аргументтердің көп бөлігі ақылға сыймас еді деп мәлімдеді. 2002 жылғы сұхбатында ол денсаулық сақтау, білім беру және зейнетақы салаларында "жекешелендіруге бағытталған шаралардың" – мысалы, компанияларға жұмыс берушілердің зейнетақы схемалары үшін салық жеңілдіктерін берудің – мағынасы бар екенін айтты. Партиясы 2011 жылғы сайлауда көпшілік дауыс алғаннан кейін, Кей мемлекеттік активтерді ішінара жекешелендіруге үкіметтің өкілеттігі жоқ деген мәлімдемелерді қабылдамады. Кей әлеуметтік мәселелерде дауыс беруде бейтараптылық танытты. 2004 жылы ол азаматтық бірлестіктерді құру туралы заң жобасына қарсы дауыс берді, өзі жеке осындай бірлестіктерді қолдайтынын, бірақ сайлау округінің пікірін ескергенін түсіндірді. Алайда, 2005 жылы Кей ер адам мен әйел арасындағы некені анықтайтын заң жобасын қабылдамауға дауыс берген көптеген депутаттардың қатарында болды. 2008 жылы Кей бала асырап алуға қарсы емес екенін мәлімдеді. 2013 жылы ол бір жынысты некеге қолдау білдірді және 2013 жылғы Неке (Неке анықтамасы) туралы түзету заңына дауыс берді. 2008 жылы Кей алкогольді ішудің заңды жасын 18-ден 20-ға көтеруге дауыс берді, бірақ алкогольге салынатын алымдарды арттыру туралы Заң комиссиясының ұсынысын қабылдамады. Ол мұндай қадамға "ықылас жоқ" екенін айтты. Кейіннен алкоголь заңнамасын реформалауға қатысты халықтың пікірін зерттеу жарияланды, онда 2010 жылы ол бұл мәлімдеме жасаған кезде, жаңа зеландиялықтардың 56%-ы бағаның өсуін қолдағандығы көрсетілді. Кей жаһандық жылыну – нақты құбылыс екенін, ал үкімет адамның жаһандық жылынуға тигізетін үлесін азайту шараларын қабылдауы керек екенін айтты. Кей Ұлттық партияны Жаңа Зеландиядағы парниктік газдар эмиссиясын келесі 50 жыл ішінде 50%-ға азайтуға жұмыс істеуге міндеттеді. Самалылар 2005 жылға дейін Кей климаттың өзгеруінің салдарына күмәнмен қарағанын көрсететін мәлімдемелер жасағанын атап өтті. 2003 жылы бірінші мерзімдегі депутат ретінде Кей Иракқа шабуылға қатысты Лейбористік үкіметтің ұстанымын сынап, Жаңа Зеландияның өзінің ANZUS одақтастары – АҚШ және Австралияны қолдамауы салдарынан "көрінбей кеткенін" мәлімдеді. 2007 жылдың тамызында Кей Кларк сияқты ұстанымды қабылдап, Иракқа әскер жібермейтінін айтты. Үкімет оған жауап ретінде 2003 жылғы оның пікірлері, егер ол сол кезде премьер-министр болғанда, әскерді орналастыратынын көрсетеді деп мәлімдеді. Кей кейіннен өзі монархист екенін және Жаңа Зеландия республикасы "менің бақылауымда болмайтынын" мәлімдеді. 2009 жылы Кейдің үкіметі рыцарь және дама титулдары сияқты титулдық құрметтерді қалпына келтірді – осы титулдардың 2000 жылы жойылғаны республикашылдыққа қадам ретінде қарастырылды. 2020 жылы Жаңа Зеландияда эвтаназияға қатысты референдум кезінде Кей 2019 жылғы Өмір соңы туралы заңға қолдау білдіріп, анасының Альцгеймер ауруымен күресі оны эвтаназияны қылмыстық қылмыс деп тануды қолдауға ықпал еткенін айтты. 2021 жылдың қыркүйегінде Кей Жаңа Зеландиядағы COVID-19 пандемиясына жауап ретінде Лейбористік үкіметтің толық оқшаулау саясатын сынап, оны Жаңа Зеландияны Солтүстік Корея сияқты оқшауланған елге айналдырумен теңеді. Ол сондай-ақ үкіметті қорқыту арқылы билік жүргізуде және оқшаулаудан кейінгі стратегияның жоқтығында айыптады. COVID-19 вакцинациясын жеделдету үшін ол маори және пасифика денсаулық сақтау ұйымдарын қаржыландыруды арттыруды, жастарға қаржылық ынталандыруды ұсынып, вакцинацияланған адамдарға ғана лицензияланған орындарға кіруге рұқсат беруді ұсынды. TVNZ журналисі Джек Тейм Кейдің үкіметтің COVID-19-ға жауап беруіне қатысты пікірлерін қауқыпты деп сипаттады, бірақ оның бес пункттен тұратын жоспарын "көзқарасқа лайық саналы идеялар жинағы" деп бағалады. 2022 жылдың тамызында Кей АҚШ Өкілдер палатасының спикері Нэнси Пелосидің Тайваньға сапарын "жауапсыз" және Қытайға қатысты провокациялық деп сипаттады. Бейжің бұл сапарды "Бір Қытай" саясатын бұзу деп есептегендіктен, Қытай АҚШ-пен екіжақты қарым-қатынасты нашарлатты. Премьер-министр болған кезінде Кей Қытай президенті Си Цзиньпинмен жақын қарым-қатынас орнатты, Си Цзиньпинды "өте сенімді, өте ашық, тұрақты" деп сипаттады.

Жеке байлық

2008 жылдың 25 шілдесінде Ки алғаш рет Жаңа Зеландияның Ұлттық бизнес шолуының (NBR) байлар тізіміне енді. Бұл тізімде Жаңа Зеландияның ең бай жеке тұлғалары мен отбасылық топтары тіркелген. Оның байлығы шамамен 50 миллион NZ$ бағаланды, бұл оны Жаңа Зеландия парламентінің ең бай депутаты және ең бай премьер-министр етті. 2016 жылғы NBR байлар тізімінде Кидің байлығы шамамен 60 миллион NZ$ деп есептелді. Оның қаржылық инвестицияларының көп бөлігі сенімді сақтау қорында (blind trust) ұсталады.

Отбасы

Кей 1984 жылы Бронэг Ирен Дуганға үйленді; олар екеуі Бернсайд орта мектебінде оқып жүргенде танысқан. Стефи – перформанс суретшісі.

Діни көзқарастар

2008 жылы Ки балаларымен жиі шіркеуге баратынын, бірақ агностик екенін мәлімдеді. Ол өлімнен кейінгі өмірге сенбейтінін және дінді "дұрыс іс жасау" деп қарастыратынын айтты. Ки 2017 жылы Королеваның туған күніне орай өткен марапаттау рәсімінде "Мемлекетке көрсеткен қызметтері" үшін Жаңа Зеландияның Еңбегі үшін орденінің Ұлы серігі атағымен марапатталды. Кейіннен Ки Австралияның Бас губернаторы, Австралия премьер-министрі Малкольм Тернбуллтің жеке ұсынысымен "Австралия мен Жаңа Зеландия қарым-қатынастарын дамытуға қосқан үлкен үлесі үшін" Австралия орденінің құрметті серігі болып тағайындалды. 2017 жылдың 7 тамызында Ки өзі бітірген Кентерберий университетінен коммерция ғылымдарының докторы дәрежесін алды.