Кіріспе
Ежелгі Македония қаласы қазіргі Тәжікстандағы Александрия Эсхате (, , "Ең алыс Александрия") – Ұлы Александр негізін қалаған қала, Ферғана аңғарының оңтүстік-батыс шетінде (қазіргі Тәжікстан) б.з.д. 329 жылдың тамызында салынды. Бұл – Александр империясының Орталық Азиядағы ең солтүстік бекінісі болған. Александрия Эсхате Жақсартес өзенінің (Сырдария) оңтүстік жағалауында, қазіргі Худжанд (Хуҷанд; خجند) орнында немесе оған жақын жерде құрылған. Римдік жазушы Курцийдің мәлімдемесіне сәйкес, Александрия Ультима б.з.д. 30 жылға дейін грек мәдениетін сақтап келген.
Alexandria Eschate (, , "Furthest Alexandria") was a city founded by Alexander the Great, at the south western end of the Fergana Valley (modern Tajikistan) in August 329 BC. It was the most northerly outpost of Alexander's Empire in Central Asia. Alexandria Eschate was established on the south bank of the river Jaxartes (Syr Darya), at or close to the site of modern Khujand (Хуҷанд; خجند). According to the Roman writer Curtius, Alexandria Ultima retained its Greek culture as late as 30 BC.
Тарих
Александрия Эшате құрылатын бұл аймақты Ксеркс I-ден бастап Персия биледі және сол кезден бастап гректер қоныстануын басталды. Персия империясының басқа бөліктеріндегі гректер (грек мәдениетіне жақын және грек тілінде сөйлейтін халықтар) көтеріліс тудырса немесе басқа да проблемалар жасаса, олар өз отанынан ең алыс, солтүстік-шығысқа жер аударылатын. Бұл осылай болып тұратын, себебі Кіші Азияның жағалауында бұрынғы ғасырларда отарлаған көптеген грек мәдениеті мен тіліндегі қалалар орналасқан еді. Персия Ұлы Александрға бағынған кезде, көптеген адамдар солтүстік Үндістанның осы аймағына жер аударылды, сондықтан грек ауылдары, тілі және мәдениеті сол жерде кең таралған еді. Ұлы Кир солтүстік-шығыстағы ең шеткі бекеті ретінде Кирополь қаласын құрды, ол кейін Александрия Эшате орнына айналып, жай ғана аты өзгерді.
Ұлы Ескендір
Александр өзінің жаулап алу жылдарында алға жылжуын қолдау үшін тұрақты аванпосттар құрып, қалаларды қайта атап, бекітіп немесе қала сияқты, бірақ тұрақты емес аванпосттар салды. Грек эссеисі Плутархтың айтуынша, Александр жетпіс базаны өзінің атымен атаған, бірақ бұл күмәнді – бүгінде жиырмаға жуық ғана белгілі. Персия империясының солтүстік-шығыс бұрышы Согдианыны бағындыру үшін Александр б.з.д. 329 жылы Кирополис және тағы алты қаланы нысанаға алды. Александр Кратерды алдымен Кирополиске жіберді, ол Согдиананы Александрдың әскеріне қарсы ұстап тұрған ең ірі қала болды. Кратерге «қалаға жақын орналасып, арық қазып, қоршап, содан кейін қажетті қоршау машиналарын жинау» жөнінде нұсқау берілді. Мақсаты – қала тұрғындарын өз қорғанысына назар аудартып, басқа қалаларға көмек жіберуіне жол бермеу болды. Ғаззадан бастап Александр айналасындағы қалаларды бағындырды. Екі күнде жеті қаланың бесеуі алынды. Көптеген тұрғындар қаза болды. Содан кейін Александр Кирополиске жетті, ол ең жақсы бекітілген және ең көп халқы бар қала еді. Сондай-ақ, бұл аймақтағы ең шебер жауынгерлер осы қалада болды. Александр Кирополистің қорғанысын қоршау машиналарынмен қиратты. Оқ жаудырып тұрғанда, Александр әскерінің бір бөлігіне қала қабырғасының астынан өтетін құрғаған арна арқылы жасырын өтуге бұйрық берді. Александр да осы миссияға қатысты, және қала ішіне кірген соң, әскерлері шабуылдаушы күшін кіргізу үшін қала қақпасын ашты. Жергілікті тұрғындар қала басып алынғанын көргенде, шабуылшыларға күшпен шабуыл жасады. Александр басына тас тиіп, жарақат алды. Кратер садақпен жараланды. Бірақ қорғаушылар жеңіліп, қашып кетті. Арриан қорғаушылардың күшін 15 000 шайқасқа қабілетті әскерге бағалап, олардың 8 000-і операцияның бірінші кезеңінде қаза тапқанын мәлімдеді. Қалғандары қаланың орталық бекінісіне сиынып, судың жетіспеуінен бір күннен кейін бас берді. Оқиғаның қалай болғаны туралы авторлар арасында пікірталас бар. Арриан Птолемейдің Кирополистің бастапқыда берілгенін айтқанын келтіреді, ал Арриан Аристобулдың сөзінше, қала шабуылға ұшырап, барлығы өлтірілді. Осы қалалардың бірі, әсіресе Кирополис, Александрия Эсхате деп аталды – Александрдың солтүстік-шығыстағы ең алыс аванпосты. Александрдың негізін салған басқа қалалар сияқты, оның зейнеткерлікке шыққан және/немесе жарақат алған әскерлері осы жерге қоныстанды, бұрынғы ұрпақтарда Персияға қоныс аударған грек эмигранттарының үлкен тобына қосылды.
Эллиндік кезең
Александрия Эшате соғд тайпаларымен қоршалғандықтан және ең жақын грек елді мекенінен солтүстікке қарай орналасқандықтан, гректер қаланың төңірегіне қабырға салды, ол ежелгі авторлардың айтуынша, шамамен 20 күнде аяқталды. Қала жергілікті тұрғындармен көптеген қақтығыстарды бастан өткерді. 250 жылдан бастап қала, грек-бактриялық патша Евтидем I Соғдианаға билігін кеңейткеннен кейін, Бактриямен байланысын күшейтті. Александрия Эшате Тарым бассейнінің батысында (қазіргі Синьцзян, Қытай) орналасқан, онда басқа да үнді-еуропалық халықтар, мысалы, Хотандықтар, Тохарлар, Усундар және/немесе Юэчжилер қоныстанған. Грек экспедициялары Қашғарға дейін жеткеніне куәліктер бар. Тарихшы Страбон гректердің "өзінің империясын тіпті Серестер мен Фринге дейін кеңейткенін" мәлімдейді. "Серестер" дегені – Қытайдың өзі болуы мүмкін, бұл жағдайда гректер Қытай мен еуропалық қоғам арасындағы алғашқы тікелей байланысқа қол жеткізген болар, шамамен б.з.д. 200 жылдары, немесе Тарымның халықтарын білдіруі мүмкін. Қалай болғанда да, Хан әулетінің ғалымдары (б.з.д. I ғасыр – б.з. II ғасыры) айтқандай, қытайлар үшін Дайуань деп белгілі болған қала, Александрия Эшате екені болжануда. "Да" префиксі "Ұлы" дегенді білдірсе, "Юань" жұрнағы – иониялықтардың қытайша айтылуы. Қытай елшіліктері Дайуаньда құрылды, біріншісі шамамен б.з.д. 130 жылы ашылды. Біраз уақыттан соң қала және Дайуаньдың қалған бөлігі Аспан аттары соғысында жеңіске жеткен Хан әскерлерімен толық жаулап алынды. Бұл б.з.д. I ғасырдан бастап Жібек жолының ашылуына үлкен үлес қосты. Дайуань қытай тілінде "Ұлы Иониялықтар" дегенді білдіреді, гректер Азияда "Иониялықтар" деген сөздің әртүрлі нұсқаларымен белгілі болған. Толық ақпарат алу үшін гректердің аттары: Иониялықтар, Юнани және Яван бетіне қараңыз.
"Seres" meant either China proper – in which case the Greeks achieved the first direct contact between China and a European society, some time around 200 BC – or the peoples of the Tarim. In any case, a city known to the Chinese as Dayuan, which was mentioned by scholars from the Han dynasty (1st century BC to 2nd century AD), is speculated to refer to Alexandria Eschate. The prefix da meant "Great", while the suffix Yuan was the Chinese rendition of Ionians. Chinese embassies were established in Dayuan, beginning with Zhang Qian opened around 130 BC. Soon the city and the rest of Dayuan were conquered completely by the Han after winning the War of the Heavenly Horses. This contributed to the opening up the Silk Road from the 1st century BC. Dayuan means "Great Ionians" in the Chinese language, Greeks generally being known in Asia by some variant of "Ionians". See Names of the Greeks: Ionians, Yunani, and Yavan for more information.
Археологиялық қалдықтар
Ескендірдің қаласының қалдықтары Хожандтың ескі қамалының төбесінде сақталған. Қабырғалардың ең көне жер бетіндегі қалдықтары 10 ғасырға ғана жатса да, кеңестік және тәжік археологтарының қазба жұмыстары қазіргі беткейдің астында ортағасырлық, эллиндік және Ахеменид дәуірлеріне жататын қабаттар бар екенін көрсетті. Бұл қабаттар б.з.д. 4 ғасырға дейінгі бекіністерді ашты. Басқа қалдықтардың ішінде Хожандтағы Өңірлік зерттеулер мұражайында көрсетілген тұрмыстық заттар, қару-жарақ және құрылыс материалдары бар. Сонымен қатар, көптеген эллиндік монеталар мен керамика да табылды. Табула Путингериянада қаланың астында латын тілінде риторикалық сұрақ қойылған: "Hic Alexander responsum accepit: usque quo Alexander?" – бұл оның жаулауға деген шексіз құштарлығына және Александр туралы аңыздағы "көк жаратылыстардың" Ескендірді одан әрі ізденуден тоқтатуға шақырған оқиғаға сілтеме жасайды, себебі бұл оның мерзімінен бұрынғы өліміне алып келуі мүмкін еді.
Көркем шығармаларда
Александрия Эшате – Том Холттың «Әлемнің соңындағы Александр» романының басты кейіпкері, Паллен аймағынан Евтихидтің ұлы Эвксенусқа соңғы бағыт. Гиллиан Брэдшоудың «Жаспанның жылқылары» романы шамамен б.з.д. 140 жылы Александрия Эшатеде өтеді, онда Ферғана жылқылары мен Қытайдың Хан әулетімен болған «Жылқы соғысы» туралы айтылады.