Кіріспе
Британдық саясаткер және дипломат Малкольм Джон Макдональд (17 тамыз 1901 – 11 қаңтар 1981) – британдық саясаткер және дипломат. Ол бастапқыда Лейборист партиясының парламент мүшесі болды, бірақ 1931 жылы әкесі Рамсей Макдональдтың партиядан айрылып, Ұлттық үкіметке қосылуына оқтасты, нәтижесінде Лейборист партиясынан қуылды. Макдональд Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде үкімет министрі қызметін атқарды, содан кейін Кенияның губернаторы болды.
Malcolm John MacDonald (17 August 1901 – 11 January 1981) was a British politician and diplomat. He was initially a Labour Member of Parliament (MP), but in 1931 followed his father Ramsay MacDonald in breaking with the party and joining the National Government, and was consequently expelled from the Labour Party. MacDonald was a government minister during the Second World War and was later Governor of Kenya.
Ерте өмір
Макдональд болашақ премьер-министр Рамзи Макдональд пен Маргарет Макдональдтың ұлы. Әкесі сияқты, ол Морей округіндегі Лоссимут қаласында дүниеге келді. Ол Бедальс мектебінде және Оксфорд университетінің Куинс колледжінде білім алды. Макдональд колледжінің дебат командасының табысты мүшесі болды және 1924 жылы Америка Құрама Штаттары мен Австралияға дебаттық турнеге қатысты.
Ерте мансап
Макдональд алғаш рет 1929 жылғы жалпы сайлауда Бассетлау округінен Парламентке сайланды және консервативтік партияның көшбасшысы Стэнли Болдуиннің ұлы Оливерден өзгешелік танытып, әкесіне адал ұл екенін көрсетті, ол да еңбекші партиясынан депутат болып сайланды. 1931 жылы еңбекші үкімет тарап, Макдональдтың әкесі барлық саяси партиялардың өкілдерінен құралған Ұлттық үкімет құрды. Бірақ, оны еңбекші партиясының өте аз мүшелері қолдады, сондықтан Малкольм Доминион істері жөніндегі мемлекеттік хатшының орынбасары болып тағайындалды. Еңбекші партиясының депутаттары үкімет құру мәселесін талқылау үшін жиналғанда, Малкольм әкесінің әрекеттерін қолдаған және айыптау резолюциясына қарсы дауыс берген жалғыз адам болды. Макдональд 1931 жылғы жалпы сайлауда Ұлттық еңбекші партиясынан кандидат ретінде өз мандатын сақтап, өте қабілетті министр ретінде беделін нығайта берді. 1935 жылы әкесі премьер-министрліктен зейнеткерлікке шыққанда, Стэнли Болдуин оның орнын басу үшін Малкольмды алғаш рет Колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшы етіп тағайындады. Макдональд аға сол кезде Кеңес президенті болды, осылайша бір кабинетте отырған үшінші әке мен ұл атанды. 1935 жылғы күзде өткен жалпы сайлауда Макдональд өзінің мандатын жоғалтуға жақын болды. Біраз талқыдан кейін Болдуин оны үкіметте қалдыруға шешім қабылдады, бірақ оны Доминион істері жөніндегі мемлекеттік хатшы лауазымына ауыстырды, бұл Доминионның кейбір үкіметтерімен мәселе тудырған Джеймс Генри Томаспен тікелей алмасу болды. Ақпан айында Макдональд Росс және Кромарти округінде Парламентке қосымша сайлауға түсті. Сайлау хаостық болды, себебі жергілікті консервативтік және юнионисттік қауымдастық оны қолдаудан бас тартты, ал жергілікті ұлттық либералдар қолдады. Оның орнына Уинстон Черчилльдің ұлы Рэндольф Черчилльді кандидат етіп ұсынды, ол үкіметтің белгілі консервативтік сыншысы болған еді. Алайда, Макдональд қосымша сайлауда жеңіске жетіп, Парламентке оралды. Макдональд 1937 жылы Болдуин мен Макдональдтың зейнеткерлікке шығуынан кейін өзінің лауазымын сақтап қалды. Жаңа премьер-министр Невилл Чемберленмен бірге Макдональд Ирландия еркін мемлекетімен сауда, өтемақы және Ұлыбритания әлі де иеленген келісім порты мәселелерін шешу үшін жаңа келісімдер туралы келіссөздер жүргізді. Солтүстік Ирландия мәселесі келісілмегенімен, қалған барлық мәселелер шешілді және Макдональд көптеген мақтауларға ие болды.
Палестина
1938 жылдың мамыр айында Чемберлен оны Отарлық кеңсеге қайтарды, бұл британдық Палестина мандатындағы жағдайды ескере отырып, лауазымның маңыздылығы артуына байланысты, оны жоғарылату ретінде қарастырылды. Қазан айында Доминиондар жөніндегі жаңа хатшы Лорд Стэнли қайтыс болды; Доминион кеңсесінің жұмысы үшін бұл сезімтал кезең болғандықтан және бұл лауазымға тәжірибелі адам қажет болғандықтан, Макдональд оны алмастыру үшін тағайындалды, ол бұрынғы лауазымын да сақтап қалды. Қаңтар айында ол Доминиондар кеңсесінен бас тартты. 1939 жылы Макдональд Палестинада бірыңғай мемлекет құруға бағытталған, еврей иммиграциясын шектеуді көздеген «Макдональд ақ кітабын» қадағалап, жариялады. Ақ кітапта 450 000-нан астам еврей Мандатта қоныстанғандықтан, Балфур декларациясының талаптары орындалғаны және тәуелсіз еврей мемлекеті құрылмауы керек деп айтылды. Ақ кітап 1939 жылдың 22-23 мамырында Парламентте талқыланғанда көптеген саясаткерлер оның негізгі ұсыныстарына қарсылық білдірді. Уинстон Черчилль: «Бес жылдан кейін, егер Палестина арабтары келіспесе, еврейлердің көшіп келуіне рұқсат берілмейді. Міне, бұзушылық, міне, уәдеге қиянат, міне, Балфур декларациясынан бас тарту, міне, болашақтың, үміттің, арманның соңы». Ұлттар Лигасының Тұрақты мандаттар комиссиясы Ақ кітаптың Мандат шарттарына қайшы келетінін мәлімдеді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, одан әрі талқылау тоқтатылды. Макдональд пен Чемберленнің Палестинадағы жағдайды Ирландиядағы сияқты, әлемдік соғыс кезінде қақтығысқа ұшыраған екі тең қауымның жағдайына айналдырмау үшін осылай әрекет еткені болжамдалады. Еуропада антисемитизм кеңінен таралғандықтан, Макдональд жаңа қоныстар табуға тырысты, бірақ нәтижесіз болды. Ақ кітапқа Палестинадағы еврейлер де, Ұлыбританиядағы Ұлттық үкіметті қолдайтындар да қарсы шықты. Парламентте дауыс беру кезінде Черчилль сияқты көптеген үкімет жақтастары ұсыныстарға қарсы дауыс берді немесе дауыс бермей, қалыс қалды, оның ішінде кейбір министрлер де болды. Ақ кітапқа қарсылар еврейлер Германия мен Австриядағы нацистік режимдердің қысымына ұшырап жатқанын, бірақ АҚШ пен Канаданы қоса алғанда, көптеген мемлекеттер еврей босқындарын қабылдамағандықтан, олардың Палестинадан басқа барар жері жоқ екенін атап өтті. Ұлыбритания Парламенті талқылауында Дэвид Ллойд Джордж Ақ кітапты «қиянат актісі» деп атады. «Манчестер Гардиан» газетінің бас редакторы оны «Орталық Еуропаның ондаған мыңдаған еврейлеріне өлім жазасы» деп сипаттады, ал либералды депутат Джеймс Ротшильд парламенттік пікірталас барысында «Палестинаға барушы еврейлердің көпшілігі үшін бұл көшіп кету немесе физикалық құрып кету мәселесі» деді.
Ирландия
1940 жылы мамыр айында Чемберлен қызметтен шеттетіліп, Уинстон Черчилль барлық партиялық коалиция құрып, Лейбористер партиясын алғаш рет Ұлттық үкіметке қабылдады. Олардың араздасуы салдарынан Макдональдтың олардың келуіне орын ашу үшін қызметтен алынатын министрлердің қатарында болуы мүмкін деген пікірлер айтылды (Ұлттық Еңбек министрі граф де ла Уорр сияқты), бірақ оның орнына Макдональд қызметте қалды және Денсаулық сақтау министрі болды. 1940 жылы маусымда ол Дублинге Эмон де Валерамен бірқатар кездесулерге жіберілді, онда Егер Ирландия еркін мемлекеті одақтастар тарапынан соғысқа қатысса, Ирландияның бөлінуіне нүкте қоюға өкілеттік алды. Де Валера бұл ұсыныстан бас тартып, керісінше Макдональдты Ирландияға шағын қару-жарақ пен артиллерия сатуға рұқсат беруге көндіруге тырысты. Британ үкіметі, Ирландияға жеткізілген қару-жарақтар неміс әскеріне түсіп, нацистердің сәтті шабуылынан кейін олардың қатарын толықтыруы мүмкін деген опасынан бас тартты.
Канада
Келесі жылы оның мансабы өзге бағытқа бұрылды, ол Канадаға жоғарғы комиссар болып тағайындалды. Алғашқыда оған парламенттегі мандатын сақтап қалуға арнайы заң қабылданды, бірақ 1945 жылы Ұлттық еңбек ұйымы өзін-өзі таратып, Макдональд британ саясатынан зейнетке шығуға бел буды.
Оңтүстік-шығыс Азия
Канададағы өкілеттігі 1946 жылы аяқталғаннан кейін Макдональд Сингапурда орналасқан басқа империялық лауазымдарда қызмет етті: 1946 жылдан 1948 жылға дейін Оңтүстік-Шығыс Азиядағы британдық аумақтардың генерал-губернаторы, содан кейін Оңтүстік-Шығыс Азияның аймақтық істерін де қамтитын генерал-комиссары болды, сонымен қатар коммунистік көтеріліс кезінде. Макдональдтың бас комиссар ретіндегі кең ауқымды міндеттеріне аймақта британдық қорғаныс саясатын үйлестіру, британдық барлау қызметін бақылау және Камбоджаның Нородом Сианук сияқты аймақтық мемлекет басшыларымен ресми және бейресми дипломатия жүргізу кірді. Макдональд Сингапурға танымал болды, ол өнер және антиквариат салаларының белгілі мүшесі болды және Сингапурдың Қытай қоғамы сияқты әлеуметтік шараларға қатысты. Оның құрметіне 1949 жылы Сингапурда Макдональд үйі салынды және оның атымен аталып, салынды. Ол 1949 жылдан 1961 жылға дейін Малайя университетінің канцлері болып қызмет етті. Сондай-ақ, ол 1955 жылдан 1960 жылға дейін Үндістанның жоғарғы комиссары болып қызмет етті.
Кейінгі мансап
Ол 1961 жылдан 1962 жылға дейін Лаос конференциясының тең төрағасы, Кения колониясының соңғы губернаторы және 1963-1964 жылдар аралығында Кенияның жалғыз генерал-губернаторы болды. Макдональд 1973 жылы Хериот-Ватт университетінен құрметті доктор дәрежесін алды. Өмірінің соңғы жылдарында ол 1971 жылдан 1980 жылға дейін Дурхэм университетінің канцлері қызметін атқарды.
Жеке өмір
Макдональд белсенді құс зерттеуші болған және 1934 жылы жеке басылым түрінде «Лоссимут қаласындағы құстарды бақылау» атты кітабын жариялаған. Ол кіріспе сөзінде 1933 жылдың күзінде Лондонның Морейшир клубында оқыған баяндамасының кеңейтілген нұсқасы екенін атап өткен. Ұлыбританияның Канададағы жоғарғы комиссары қызметін атқарган кезеңде Макдональд «Грумман Гуз» ұшағымен Оттавадан Канаданың алыс солтүстік-батысына екі маңызды сапар жасады. 1942 жылдың тамызында және 1943 жылдың наурызында оған үш жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкер ілесіп жүрді. Ол осы сапарларын «Down North» (Oxford University Press, Toronto, 1943) атты кітабында сипаттаған. Сапарлар Альбертаның шалғай аймақтарын, Солтүстік-Батыс территорияларын, Юкон мен Британ Колумбиясын қамтыды, солтүстікке қарай Аклавикке дейін жетті. Макдональдтың кітабы Канаданың солтүстік-батысының тарихы, географиясы және халқы туралы бірегей көзқарас ұсынады. Макдональд түрлі жанрлардағы өнер коллекционері болған, әсіресе қытай керамикасына ерекше қызығушылық танытқан. Ол өнер коллекцияларын әлем музейлеріне сатқан және сыйлаған. Оның қытай керамикасы коллекцияларында 500-ден астам туынды бар, олардың мерзімі б.з.д. 2000 жылдан шамамен 1940 жылға дейін созылады және тұрмыстық және экспорттық керамикалық бұйымдардың көптеген стилдерін қамтиды. Бұл коллекциялар қазір Дарем университетінің Шығыс музейі, Куала-Лумпурдағы Азия өнері музейі және Сингапурдағы NUS музейі арасында бөлінген. 1946 жылдың желтоқсан айында ол канадалық соғыстан қайтыс болған жесір Одри Марджори Феллоуз Роулиге үйленді. Олардың бір баласы болды – қызы Фиона (Боб МакЭлвенге үйленген). Макдональд сонымен қатар әйелінің алғашқы некесінен туған екі баласын, Билл мен Джейн Роулиді өршіп алды. Сингапурдағы ЦРУ агенті Джозеф Бёркхолдер Смит Макдональдтың қытай әйелдерімен флирт жасауы Роулидің Канадаға қайта оралуына себеп болғанын айтты.
Өлім
Макдональд өмірінің соңғы он бір жылын Кенттегі Игтемге жақын орналасқан Распит Хиллде өткізді. 1981 жылы үйінде, мұздақ түні жылыжайы жабық екеніне көз жеткізу үшін сыртқа шыққанда, ол жүрек талмасына ұшырады және 1981 жылдың 11 қаңтарында 79 жасында қайтыс болды. Ол Шотландиядағы Морейширдегі Спини зиратындағы отбасылық қабірге жерленді. 2015 жылдың 9 мамырында оның әйелі Одри Оттавада 99 жасында, 100 жасқа толуына үш апта қалғанда табиғи себептерден қайтыс болды.