Кіріспе

Ежелгі грек вазаларында сурет салу стилі

Қара фигуралы қыш бояу, сондай-ақ қара фигуралы стиль немесе қара фигуралы керамика деп аталатын бұл стиль, ежелгі грек вазаларында сурет салудың бір түрі. Бұл стиль әсіресе б.з.д. 7-5 ғасырларда кең таралған, бірақ б.з.д. 2 ғасырға дейін сақталған мысалдары да бар. Стилистикалық тұрғыдан, оны алдыңғы шығыстану кезеңінен және одан кейінгі қызыл фигуралы қыш ыдыс стилінен ажыратуға болады. Фигуралар мен әшекейлер ыдыстың бетіне силуэттерге ұқсас пішіндер мен түстерді пайдаланып салынған. Ату алдында бояудың нәзік контурлары кесілген, ал бөлшектері ақ және қызыл сияқты жарық емес түстермен күшейтіліп, ерекшеленген. Бұл стильдің негізгі орталықтары бастапқыда сауда орталығы болған Коринф, ал кейіннен Афина қалалары болды. Лакония, Беотия, Шығыс Грекия және Италияда да маңызды өндіріс орындары болған. Әсіресе Италияда этрус нарығына бағытталған жеке стильдер дамыды. Гректердің қара фигуралы вазалары этрус халқының арасында өте танымал болды, бұл олардың жиі импортталатынынан көрінеді. Грек суретшілері этрус нарығы үшін, әдеттегі өнімдерінен формасы мен әшекейлерімен ерекшеленетін, арнайы жасалған заттарды шығарды. Этрус халқы да грек үлгілеріне негізделген қара фигуралы керамика өнеркәсібін дамытты. Вазалардағы қара фигуралы сурет салу – көптеген танымал суретшілердің пайда болуына себеп болған алғашқы өнер стилі. Олардың кейбіреулері нақты есімдерімен, ал қалғандары ғылыми әдебиеттерде берілген шартты есімдермен белгілі. Әсіресе Аттикада белгілі суретшілер тұрған. Кейбір қыш құмырашылары түрлі жаңалықтар енгізді, олар суретшілердің жұмысына жиі әсер етті, ал кейде суретшілер қыш құмырашыларының шығармашылығына шабыттандырды. Қызыл және қара фигуралы вазалар – мифология мен иконографияның, сондай-ақ ежелгі гректердің күнделікті өмірін зерттеудің маңызды көздері. Бұл вазалар 19 ғасырдан бері жан-жақты зерттеулерге тақырып болды.

Өндіріс әдістері

Керамикаға сурет салудың негізі – сурет салынатын ваза. Көпшілікке танымал пішіндер мен модалар бір-бірімен ауысып отырды. Кейбіреулері уақыт аралығынан кейін қайта оралып келсе, енді біреулері уақыт өте келе толығымен жаңаларымен алмастырылды. Олардың бәрі бірдей әдіспен жасалды: ваза жасалғаннан кейін, бояуға жақтар алдымен кептірілді. Шеберханалар құмыра жасаушылардың бақылауында болды, олар кәсіп иегерлері ретінде қоғамда жоғары мәртебеге ие болды. Құмырашылар мен суретшілердің бір адам болған-болмағаны әлі де нақты емес. Көптеген шеберлер өздері вазаны бояумен айналысып, өндіріске басты үлес қосса, сонымен қатар қосымша суретшілерді жұмысқа алған. Дегенмен, құмырашы мен суретші арасындағы байланысты анықтау қиын. Көптеген жағдайларда, мысалы, Тлесон мен Тлесон суретшісі, Амасис пен Амасис суретшісі, тіпті Никостен мен Суретші Н сияқты жағдайларда, нақты атрибуция жасау мүмкін емес. Бірақ ғылыми әдебиеттерде осы суретшілер мен құмырашылардың бір адам екені жиі айтылады. Алайда, мұндай атрибуцияларды құмырашы мен суретшінің қолтаңбалары болған жағдайда ғана сенімді түрде жасауға болады. Суретшілер құлдар немесе керамика суретшілері ретінде жалақы алатын шеберлер болды. Қара пішінді өндірісте суретші вазаға саз балшығымен сурет салды (ескі әдебиеттерде лак деп те аталды), ол отқа жаққаннан кейін қара және жылтыр түске ие болды. Бұл қалыпты мағынадағы "бояу" емес, себебі бұл сырға салынған балшық вазаның өзінен жасалған, тек құрамындағы бөлшектердің мөлшерімен ғана ерекшеленеді, бұл ваза жасау басталғанға дейін балшықты тазарту кезінде қол жеткізілді. Суреттерге арналған жер алдымен щетка тәрізді құралмен боялды. Ішкі контурлар мен құрылымдық егжей-тегжейлер сырға ойылып, содан кейін сызықтар арқылы астыңғы балшық көрінетіндей етілді. Қызыл және ақ түсті екі басқа жер пигменті әшекейлер, киім немесе киімнің бөліктері, шаштар, жануарлардың жалдары, қару-жарақ және басқа да жабдықтардың егжей-тегжейлерін қосу үшін қолданылды. Ақ түс әйелдердің терісін бейнелеу үшін де жиі қолданылды. Бұл жұмыстың сәттілігін күрделі үш кезеңді оттану процесінен кейін ғана бағалауға болады, ол ваза денесінің қызыл түсін және жағылған сырдың қара түсін жасады. Ваза 800°C температурада пеште отқа жағылды, нәтижесінде болған тотығу вазаны қызғылт-сары түске бояды. Содан кейін температура 950°C-қа дейін көтеріліп, пештің желдеткіш тесіктері жабылды және оттегіні кетіру үшін жасыл ағаш қосылды. Содан кейін ваза толығымен қара түске айналды. Соңғы кезеңде пешке қайтадан оттегі кіруі үшін желдеткіш тесіктерін ашу қажет болды, содан кейін пеш суытылды. Қайтадан тотығу нәтижесінде ваза қызғылт-сары түске қайта оралды, ал енді сіңген боялған қабат екінші кезеңде пайда болған жылтыр қара түсті сақтап қалды. Егер сырлау болмаса, стильдік белгілердің бірі болып табылады. Мұндай жағдайларда форма техникалық тұрғыдан шығыстық стильге ұқсас, бірақ бейнелер шығыстық стильдегідей емес.

Даму

Қара фигуралы қыш ыдыс-аяқтарды бейнелеу эволюциясы дәстүрлі түрде әртүрлі аймақтық стильдер мен мектептер арқылы сипатталады. Коринф орталық болғандықтан, жекелеген аймақтардың өнімдерінде маңызды айырмашылықтар болды, тіпті олар бір-біріне әсер еткенімен. Көбінесе Аттикада, бірақ оған ғана шектелмей, сол заманғы ең көрнекті және ықпалды суретшілер классикалық грек қыш суреттерін жасады. Осы бөлім ыдыстардың бейне тасымалдаушы ретіндегі одан әрі дамуы мен сапасына арналған.

Қорынт қаласы

Қара фигура техникасы шамамен б.з.д. 700 жылы Коринф қаласында дамыды және б.з.д. 7 ғасырдың басында протокоринфтік керамика суретшілерімен алғаш рет қолданылды. Олар әлі де шығыстану стилінде сурет салып жүрген. Жаңа техника ойылған металл бұйымдарын еске түсірді, ал қымбат металл үстел ыдыстары олардың орнына суреттері салынған керамикалық құмыралармен алмастырылды. Ғасырдың соңына дейін ерекше қара фигура стилі қалыптасты. Көптеген шығыстану элементтерінен бас тартылды және тек қызыл түсті розеткалардан басқа әшекейлер болмады (розеткалар кішкентай жеке нүктелердің жиынтығынан құралған).

Коринфте қолданылған қыш жұмсақ, сары, кейде жасыл түйінге ие болды. Дұрыс емес күйдіру жиі кездесетін жағдай еді, күрделі күйдіру процесі қалаған нәтижені бермеген кезде орын алатын. Нәтижесінде бүкіл құмыраның немесе оның бөліктерінің қажетсіз түске боялуы мүмкін болды. Күйдірілгеннен кейін құмыраға жағылған жылтыр жабын қара түске айналды. Қосымша қызыл және ақ түстер алғаш рет Коринфте пайда болды, содан кейін кеңінен таралды. Суреттелген ыдыстар көбінесе кішкентай форматта болады, сирек жағдайда 30 см-ден асып кетеді. Май құмыралары (алабастр, арибалл), пиксидтер, кратерлер, энохолар және кеселер ең көп таралған суреттелген ыдыстар еді. Мүсінмен безендірілген құмыралар да кең таралған. Аттикалық құмыраларға қарағанда, жазулар сирек кездеседі, ал суретшілердің қолтаңбалары одан да сирек. Коринфте жасалған құмыралардың көп бөлігі Этрурия, Төменгі Италия және Сицилияда табылған. Б.з.д. 7-ші ғасырдың бірінші жартысында және б.з.д. 6-шы ғасырдың бірінші жартысында Коринфтік құмыралар керамика нарығында үстемдік құрды. Коринфтік құмыралардың стильдік тізбегін құру қиын. Мысалы, Аттикалық суреттемесінен айырмашылығы, қыш негізінің пропорциялары көп өзгерген жоқ. Коринфтік құмыраларды мерзімдеу де қиынға соғады; көбінесе Италиядағы грек колонияларының құрылуы сияқты екіншілік мерзімдерге сүйенуге тура келеді. Мұндай ақпарат негізінде стильдік салыстырулар арқылы шамамен хронология құруға болады, бірақ ол Аттикалық құмыралардың мерзімдеуінің дәлдігіне жақын емес. Мифологиялық көріністер жиі бейнеленеді, әсіресе Геракл және Троя соғысына қатысты тұлғалар. Бірақ Коринфтік құмыралардағы бейнелер, Аттикалық суретшілердің кейінгі туындылары сияқты, тақырыптық жағынан кең ауқымды емес. Құдайлар сирек бейнеленеді, Дионис ешқашан. Бірақ Теба циклы Афинаға қарағанда Коринфте көбірек танымал болды. Күрес, атты әскерлер және банкеттер күнделікті өмірдің ең көп таралған көріністері болды, соңғысы алғаш рет ерте Коринф кезеңінде пайда болды. Спорттық көріністер сирек кездеседі. Семіз денелі бишілердің суреттері ерекше және олардың мағынасы бүгінгі күнге дейін даулы. Бұл ішкендер, олардың құрсақтары мен жамбастары жастықтармен толтырылған және олар грек комедиясының ерте түрі болуы мүмкін.

Өтпелі стиль

Өтпелі стиль (б.з.д. 640-625 жж.) шығыстану (протокоринфтік) стильді қара фигура стилімен байланыстырды. Протокоринфтік кезеңнің ежелгі жануарлар фризі стилі құнығып қалды, сондай-ақ ваза суретшілерінің мифологиялық сахналарға деген қызығушылығы да азайды. Осы кезеңде жануарлар мен гибридтік жаратылыстар басым болды. Сол кездегі ең танымал форма – шар тәрізді арибаллос, ол көптеп өндіріліп, жануарлар фризімен немесе күнделікті өмірден алынған сахналармен безендірілді. Кескіннің сапасы шығыстану кезеңімен салыстырғанда нашар. Сол заманның ең көрнекті суретшілері – Шамблинг Буль суретшісі, оның ең әйгілі туындысы – аң аулау сахнасы бейнеленген арибаллос, Палермо 489 суретшісі және оның шәкірті Колумб суретшісі. Соңғысының жеке стилін оның қуатты арыстандардың суреттерінен оңай тануға болады. Арибаллостан басқа, котиле мен алабастрон ең маңызды ваза пішіндері болып табылады. Котилелердің жиектері әшекейленген, ал қалған әшекейлер жануарлар мен сәулелерден тұрады. Екі тік беткейде мифологиялық сахналар жиі кездеседі. Алабастрондарға көбінесе жеке тұлғалар бейнеленген.

Ерте және орта Коринф

Дуэль суретшісі – ерте Коринф суретшілерінің ең маңыздысы (б.з.д. 625–600 жж.), ол арийболлдарда күрес көріністерін бейнелеген. Орта Коринф кезеңінен бастап (б.з.д. 600–575 жж.) егжей-тегжейлі сипаттау үшін мөлдір емес түстер жиірек қолданыла бастады. Фигуралар ақ нүктелер тізбегімен қосымша боялды. Арийболлдар үлкейіп, жазық түбі берілді. Фолой суретшісі кеңінен танымал, оның ең әйгілі туындысы – Геракл суреті салынған скифос. Додвелл суретшісі жануарлар фризін салуды жалғастырды, бірақ басқа суретшілер бұл дәстүрден бас тарған болатын. Оның шығармашылық кезеңі Кейінгі Коринф кезеңіне (б.з.д. 575–550 жж.) дейін созылды және ол сол кездегі ваза сурет салуға тигізген әсерін бағалауға болмайды. Горгонейон тобының шебері мен Кавалькада суретшісі де ерекше беделге ие болды, ол шарап ішкі жағында аттыларды бейнелеуді ұнатқандықтан осылай аталды; ол б.з.д. 580 ж. шамасында өмір сүрді. Оның екі шедеврі – Аякс өзін-өзі өлтіргенін бейнелейтін тостаған және күйеу жігіттерді көлікте бейнелейтін бағаналы кратер. Астағы барлық фигуралар белгіленген. Аты бірінші рет аталған суретші – полихромды ваза суретшісі, ол құты мен пинаксқа қол қойған. Екінші суретшінің аты Милонидас та пинаксқа жазылған. Коринфтік ольпа шарап құмырасы үш жапырақты жапырақшасы бар оинохоенің аттикалық нұсқасымен алмастырылды. Орта Коринф кезеңінде адамдардың бейнелері қайтадан жиі кездесе бастады. Б.з.д. 600 ж. шамасында жасалған Эвритеос кратері ерекше жоғары сапалы деп есептеледі; ол бас фризінде Геракл, Эвритеос және басқа мифтік тұлғалармен симпозиумды көрсетеді.

Қорынттық дәуірінің соңғы кезеңдері

Кейінгі Коринф дәуірінде (кейде I Коринф дәуірі, б.з.д. 575–550 жылдары) коринфтік құмыралар үлкен ақ бөліктері мен саз ыдыстың аққан түсі арасындағы контрастты күшейту үшін қызыл жабынмен жабылған. Бұл коринф шеберлерін сол кездегі құмыра жасаудағы жетекші рөлді атқарып тұрған аттикалық суретшілермен бәсекелестікке түсірді. Аттикалық құмыра пішіндері де көбірек көшірілді. Бұрын формасы негізінен өзгермеген ойнохоэлер аттикалық пішіндерге ұқсап бастады; лекитостар да жиі жасалатын болды. Коринфтіктердің өнертабысы болғандықтан, Грекияның қалған бөлігінде коринтиос деп аталған бағаналы кратер өзгертілді. Ұстамалардың үстіндегі иректердің қысқартылуы Халкид кратерін жасады. Негізгі сурет өрісі күнделікті өмірдің немесе мифологиялық көріністердің әртүрлі бейнелерімен безендірілді, ал екіншілік өрісте жануарлар фризі болды. Артында көбінесе екі үлкен жануар бейнеленген. Орта Коринф дәуірінде-ақ кеселер тереңдеген, және бұл тенденция жалғасты. Олар котильдердей танымал болды. Көптеген құмыралардың сыртында мифологиялық көріністер, ал ішінде горгонаның қабақ шырышы бейнеленген. Бұл сурет салу әдісін аттикалық суретшілер де қабылдады. Ал коринфтік суретшілер Афинадан сурет өрістерін алды. Жануарлар фризінің маңызы азайды. Осы кезеңде аты белгілі үшінші коринфтік суретші, Харес жұмыс істеді. Сонымен қатар, шамамен б.з.д. 560 жылы қызыл фонға амфораларды суреттеген Тидей суретшісін де атау керек. Құмыраларға кесілген розеткалар жалғасты, олар тек бірнеше кратерлер мен кеселерде болмады. Бұл кезеңдегі ең көрнекті өнер туындысы – Амфиараос кратері, б.з.д. 560 жыл шамасында Амфиараос суретшісінің басты жұмысы ретінде жасалған бағаналы кратер. Онда батыр Амфиараос өмірінен бірнеше оқиға көрсетілген. Шамамен б.з.д. 550 жылы суретті құмыралардың жасалуы тоқтады. Келесі II Коринф стилі құмыралар тек әшекейлермен, көбінесе силуэт техникасымен боялған. Оның орнына қызыл фигура стилі келді, бірақ ол Коринфте ерекше жоғары сапаға жетпеді.

Аттика

20,000-нан астам сақталған данасы бар Аттиканың қара фигуралы вазалары ең ірі және маңызды ваза коллекциясын құрайды, Аттиканың қызыл фигуралы вазаларынан кейін екінші орында тұрады. Аттикалық құмыр жасаушылар Атикада табылған темірге бай, сапалы балшықтан пайдаланды. Жоғары сапалы Аттиканың қара фигуралы вазалары біркелкі, жылтыр, құмыра қара түсті қаптамамен жабылған, ал боялған терракота балшық негізі мұқият тегістелген. Әйелдердің терісі әрқашан ақ, жарық түсті бояумен көрсетіледі, бұл бояу жеке жылқылар, киім-кешек немесе әшекейлер сияқты детальдар үшін де жиі қолданылады. Ең көрнекті аттикалық суретшілер ваза суреттеуін графикалық өнер деңгейіне көтерді, бірақ көптеген орташа сапалы және жаппай өндірілген бұйымдар да жасалды. Аттикалық керамиканың ерекше маңызы – олардың шексіз көріністер жиынтығындағы тақырыптардың алуан түрлілігінен туындайды. Бұл көріністер, әсіресе мифология және күнделікті өмір туралы мол мәліметтер береді. Алайда, заманауи оқиғаларды бейнелейтін суреттерге кездесу өте сирек. Мұндай сілтемелер көбінесе жазба түрінде, мысалы, вазаға «калос» деген жазу жазылғанда ғана кездеседі. Вазалар бір жағынан ішкі нарық үшін жасалса, мерекелерде немесе діни қағидалармен байланысты да маңызды рөл атқарды. Екінші жағынан, олар Жерорта теңізі аймағында кеңінен сатылатын маңызды экспорттық тауар болды. Сондықтан, қазірге дейін сақталған көптеген вазалар Этрусктердің зираттарынан табылған.

Басты жолшылар

Қара фигуралы техника алғаш рет б.з.д. 7 ғасырының ортасында, протоаттикалық ваза суреттеу кезеңінде қолданылды. Сол кездегі ең жоғары сапаны ұсынған Коринф керамикасының ықпалымен аттикалық ваза суретшілері шамамен б.з.д. 635 жыл мен ғасыр соңы аралығында жаңа технологияға көшті. Бастапқыда олар коринфтік үлгілердің әдістері мен тақырыптарын жақыннан ұстанды. Осы кезеңнің басындағы Берлин суретшісі А 34 – алғашқы жеке суретші ретінде танылды. Өзіндік стилі бар алғашқы суретші – Нессо суретшісі болды. Ол өзінің Нессо амфорасымен аттикалық қара фигура стиліндегі тұңғыш көрнекті туындыны жасады. Сонымен қатар, ол аттикалық жануарлар фризі стилінің ерте шебері болды. Оның бір вазасы Этрурияға экспортталған алғашқы аттикалық ваза болды. Ол сондай-ақ аттикалық өнерде алғаш рет арпийлер мен сиреналардың бейнелеуіне жауапты болды. Коринф суретшілерінен айырмашылығы, ол жануарлар анатомиясын жақсырақ бейнелеу үшін қос және тіпті үш рет ойылып түсірілген сызықтарды қолданды. Қос ойық иық сызығы аттикалық вазалардың ерекше белгісіне айналды. Үлкен қыш ыдыстар, мысалы, құрсақ амфоралар, суреттерді тасымалдаушы ретінде ертерек танылды. Бұл пионерлік кезеңдегі басқа да маңызды суретшілер – Пирей суретшісі, Беллерофон суретшісі және Арыстан суретшісі болды.

Ертедегі аттик вазалары

Қара фигура стилі шамамен 600 жылы Афинада қалыптасты. Афиналықтардың ерте дамуы ат басы амфорасы болды, атауы бейне терезесіндегі ат басының бейнесіне байланысты. Бейне терезелері кейінгі кезеңде жиі қолданылды және кейіннен тіпті Коринфте де қабылданды. Керамика суретшісі мен Горгон суретшісі ат басы амфораларымен байланысты. Коринфтің ықпалы ғана емес, күшейе түсті. Жануарлар фризі жалпыға міндетті және әдетте қолданылатын. Бұл экономикалық және стильдік себептерге байланысты болды, себебі Афина нарықтар үшін Коринфпен бәсекелесті. Аттикалық вазалар Қара теңіз аймағында, Ливияда, Сирияда, Төменгі Италияда және Испанияда, сондай-ақ Грекияның өзінде сатылды. Афиналық вазалар Коринф үлгілеріне сүйенгенімен, жергілікті жаңалықтарды да көрсетті. Осылайша, б.з.д. 6 ғасырының басында "Дейанаира типіндегі" лекитос пайда болды, оның сопақ, ұзын пішіні болды. Бұл ерте заманның ең маңызды суретшісі Горгон суретшісі (б.з.д. 600–580 жж.) болды. Ол өте өнімді суретші болды, ол мифологиялық тақырыптарды немесе адамдарды сирек қолданды, ал қолданғанда оларды әрқашан жануарлармен немесе жануарлар фризімен бірге бейнеледі. Оның басқа да кейбір вазаларында, көптеген Коринф вазалары сияқты, жануарлардың бейнесі ғана болды. Горгон суретшісінен басқа, Комаст тобының суретшілерін де атап өту керек (б.з.д. 585–570 жж.). Бұл топ Афинаға жаңа ваза түрлерін – лакан, котиль және котонды әкелді. Ең маңызды жаңалық – бұл "Оксфорд палметті класының" "прекомаст" тостандарымен қатар Аттика тостанының дамуының бастапқы кезеңінде тұрған "киста" тостанының енгізілуі болды. Бұл топтағы маңызды суретшілер – аға КХ суретшісі және сәл кем талантты КЙ суретшісі, ол Афинаға бағаналы кратерді әкелді. Бұл ыдыстар банкеттерде пайдалануға арналған, сондықтан олар тиісті комедиялық көріністермен безендірілді, мысалы, комаст өнерпаздарының көріністері. Бірінші буынның басқа да маңызды суретшілері – Пантер суретшісі, Анагирус суретшісі, Дрезден леканисінің суретшісі және Полос суретшісі. Бірінші буын суретшілерінің соңғы маңызды өкілі Софилос (б.з.д. 580–570 жж.), атымен белгілі алғашқы Аттика ваза суретшісі. Ол барлығы төрт сақталған вазаға қол қойды, үшеуі суретші, біреуі қыш құмырашы ретінде, бұл сол кезде қыш құмырашылардың қара фигура стиліндегі вазаларды суреттегенін көрсетеді. Екі қолөнердің толық бөлінуі қызыл фигура стилінің даму барысында болған сияқты, бірақ бұрынғы маманданудан да бас тартпауға болады. Софилос түсіндірмелерді кеңінен қолданады. Ол үлкен вазаларды бағалаған, өйткені оның шығармалары әсіресе динос пен амфоралар ретінде белгілі. Софилос өзінің алдыңғыларына қарағанда Патроклдың жерлеу ойындары сияқты мифологиялық көріністерді жиі көрсетеді. Жануарлар фризінің маңызы онымен бірге төмендеді, ал өсімдіктер мен басқа да әшекейлер де нашар сапалы, себебі олар маңызды емес деп есептелді, сондықтан суретші оларға аз көңіл бөлді. Бірақ басқа жағынан Софилос өзінің епті суретші екенін көрсетті. Екі диноста Пелей мен Фетиданың үйлену тойы бейнеленген. Бұл вазалар Франсуа вазасымен бір уақытта жасалған, ол осы тақырыпты өте жақсы бейнелейді. Алайда Софилос екі диносының бірінде жануарлар фризі түріндегі әшекейлерді қолданбайды және әртүрлі ваза беттеріне таралған көріністерде әртүрлі мифтерді біріктірмейді. Бұл бірнеше өзара байланысты бөліктердегі бір мифті көрсететін алғашқы үлкен грек вазасы. Диностың ерекшелігі – суретшінің әйелдерді бейнелеу үшін ақ бояуды қара жылтырдың үстіне емес, тікелей саз негізіне жаққаны. Суреттің ішкі бөлшектері мен контурлары күңгірт қызыл түске боялған. Бұл ерекше техника сирек кездеседі, тек Софилостың шеберханасында жасалған вазаларда және б.з.д. 6 ғасырындағы Коринф стиліндегі ағаш панельдерде кездеседі. Софилос сондай-ақ сирек кездесетін тостақандардың (көк тостақанның бір түрі) бірін суреттеді және ең алғашқы сақталған дауыстық тақташаларды жасады. Ол өзі немесе оның ізбасары алғашқы некелік вазаны (лебес гамикос деп аталады) безендірді.

Классикалыққа дейінгі архаикалық кезең

Б.з.б. VI ғасырдың екінші үштен бірінен бастап аттикалық суретшілер мифологиялық көріністерге және басқа да бейнелер салуға қызығушылық танытты. Жануарлар фриздерінің маңыздылығы төмендеді. Оларға тек бірнеше суретшілер ғана көңіл бөлді, және олар көбінесе назар орталығынан вазаның маңызды емес бөліктеріне жылжытылды. Бұл жаңа стильді ең жақсы Франсуа вазасы көрсетеді, оны қыш өндіруші Эрготимос және суретші Клейтиас (б.з.б. 570–560 жж.) қол қойған. Бұл кратер грек суретшілігінің ең танымал вазасы саналады. Бұл – балшықтан жасалған алғашқы белгілі волют кратері. Мифологиялық оқиғалар бірнеше фриздерде бейнеленген, ал жануарлар фриздері екінші орында көрсетілген. Бұл вазада бірнеше иконографиялық және техникалық ерекшеліктер алғаш рет пайда болды. Көптеген ерекшеліктер бірегей, мысалы, желкенді кеменің төмен түсірілген мачтасының бейнесі; ал кейбіреулері стандартты репертуардың бөлігіне айналды, мысалы, адамдардың аяқтарын дәстүрлі түрде қатар қоюдың орнына, бір аяғын екіншісінің артына қойып отыруы. Эрготимос пен Клейтиас тағы төрт кішкентай вазаға қол қойған, сондай-ақ оларға қосымша вазалар мен сынықтар жатқызылады. Олар Клейтиас жасаған басқа жаңалықтарды көрсетеді, мысалы, Афинаның тууы немесе Криттегі биді алғаш рет бейнелеу. Неарх (б.з.б. 565–555 жж.) қыш өндіруші және суретші ретінде қол қойды. Ол үлкен суреттерді жақсы көретін және арбаны бағындыруды бейнелеген алғашқы суретші болды. Тағы бір жаңалық – вазаның ернеуінің астына ақ фонға тіл суретін салу. Басқа да талантты суретшілердің арасында Акрополис 606 суретшісі және Птон суретшісі болды, олардың ең танымал туындысы – Хёрст гидриясы. Бургон тобы да маңызды, өйткені ол Панафенаикалық амфораның алғашқы толық сақталған мысалы болып табылады. Сиана тостағаны б.з.б. 575 жыл шамасында комаст тостағанынан пайда болды. Комаст тобы тостағаннан басқа да пішіндер жасағанмен, кейбір шеберлер Сиана тостағандарының алғашқы маңызды үлгісін жасаған С суретшісінен (б.з.б. 575–555 жж.) кейін тостаған өндірісіне маманданған. Тостағандардың жиегі бұрынғыдан жоғары, ал түбі қысқа, ойыс сағаққа ие. Аттикалық ваза суреттерінде алғаш рет тостағанның ішкі жағы шеңберленген суреттермен (tondo) безендірілді. Безендірудің екі түрі болды. «Екі қабатты» стилінде тостағанның денесі мен жиегі әрқайсысы бөлек безендірілді. «Үстіне жабу» стилінде сурет дене мен жиектің екеуін де қамтиды. Б.з.б. VI ғасырдың екінші ширегінен кейін, әсіресе тостақандарды спортшылардың суреттерімен безендіруге көбірек қызығушылық танылды. Сиананың тағы бір маңызды суретшісі – Гейдельберг суретшісі. Ол да негізінен Сиана тостағандарын суреттеді. Оның сүйікті тақырыбы – батыр Геракл. Гейдельберг суретшісі – оны Эримантиялық қабанмен, Нереймен, Бусириспен және Гесперидтер бағында көрсеткен алғашқы аттикалық суретші. Орта өлшемді тостақандарды биік тұғырлармен және жиектерімен безендірген Кассандра суретшісі Сиана тостағанның дамуының аяқталуын білдіреді. Ол ең алдымен «Кіші шеберлер» деп аталатын суретшілердің үлкен тобының алғашқы мүшесі ретінде маңызды, олар бірдей ыдыстарды жасады, оларды «кіші шеберлер тостағандары» деп атады. Сиана тостағандарымен бір уақытта «қуаныш» деп аталатын тостақандар да жасалды. Олардың тұтқалары екі тісті шанышқы пішіндес және түймеге ұқсайтын бөлікпен аяқталады. Бұл тостақандардың жиегі анықталмаған. Олардың ыдысы терең, ал табаны жоғары және тар. Классикалық дәуірге дейінгі Архаикалық кезеңнің соңғы көрнекті суретшісі Лидос (б.з.б. 560–540 жж.), ол өзінің екі сақталған туындысына ho Lydos (лидиялық) деп қол қойды. Ол немесе оның ата-бабалары Кіші Азиядан шыққан болуы мүмкін, бірақ ол, әрине, Афинада оқыған. Қазіргі таңда оның 130-дан астам вазасы сақталған. Оның гидриядағы суреттерінің бірі – Геракл мен Герион арасындағы күрестің алғашқы белгілі аттикалық бейнесі. Лидос алғаш рет Гераклге арыстан терісін кигізді, кейін бұл аттика өнерінде кең таралды. Ол сондай-ақ Афина акрополисінен табылған динозаврда құдайлар мен алыптар арасындағы шайқасты және Геракл мен Цикнусты суреттеді. Лидос гидриялар мен диностардан басқа басқа да ыдыстарды безендірді, мысалы, табақтар, тостақандар (Сиена тостақандары), бағаналы кратерлер мен псиктерлер, сондай-ақ дауыс беру тақталары. Лидостың өнімдерін осындай деп анықтау қиын, өйткені олар оның жақын ортасынан аздап ғана ерекшеленеді. Стилистика біртекті, бірақ бұйымдардың сапасы әртүрлі. Суреттер әрқашан мұқият орындалмайды. Лидос Афинаның керамикалық ауданындағы өте өнімді шеберхананың жетекшісі болған болуы мүмкін. Ол үлкен вазаларға жануарлар фриздерін салған соңғы аттикалық ваза суретшісі болды. Коринфтік дәстүрде оның суреттері Клейтиас арқылы Лидосқа және Амасис суретшілеріне, содан кейін Экзекиасқа дейін ваза суретшілерінің тізбегіндегі буын болып табылады. Олармен бірге ол Аттикадағы бұл өнердің дамуына қатысты және ұзаққа созылған әсер етті. Бұл кезеңдегі аттикалық вазалардың ерекше түрі – Тиррен амфорасы (б.з.б. 550–530 жж.). Бұл жұмыртқа тәрізді мойынды амфоралар, олардың безендіруі бұл кезеңдегі әдеттегі аттикалық дизайн канонынан өзгеше. Сақталған шамамен 200 вазаның барлығы дерлік Этрурияда табылған. Амфораның денесі әдетте бірнеше параллель фриздерге бөлінген. Жоғарғы немесе иек фризі әдетте мифологиядан танымал көрініс көрсетеді. Көбінесе сирек кездесетін тақырыптар да бар, мысалы, Поликсенені құрбан етудің бірегей көрінісі. Аттикалық вазалардағы алғашқы эротикалық суреттер де осы вазада табылды. Суретшілер Тиррен амфораларына көрсетілген тұлғаларды анықтайтын түсіндірмелерді жиі қосады. Қалған екі немесе үш фриз жануарлармен безендірілген; кейде олардың бірі өсімдік фризімен ауыстырылды. Мойын әдетте лотос-пальметтік крест немесе гирляндалармен боялған. Амфоралар өте түрлі-түсті және коринфтік өнімдерді еске түсіреді. Бұл жағдайда коринфтік пішін, әрине, этрус нарығы үшін арналған нақты ваза түрін жасау үшін әдейі көшірілген. Бұл пішін Афинада емес, Аттиканың басқа жерінде немесе тіпті Аттикадан тыс жерде жасалған болуы мүмкін. Маңызды суретшілердің арасында Кастеллани суретшісі және Гольтир суретшісі болды.

Шеберлік жылдары

560 ж. және б.з.д. 530/520 ж. шамасындағы қызыл фигуралы қыш суреттемесінің пайда болуы арасындағы кезең қара фигуралы ваза суреттемесінің абсолютті шыңы деп есептеледі. Осы кезеңдегі ең жақсы және белгілі суретшілер осы стиль ұсынатын барлық мүмкіндіктерді пайдаланды. Бұл кезеңдегі алғашқы маңызды суретші – Амазис суретшісі (б.з.д. 560–525 ж.), ол негізінен жұмыс істеген атақты құмырашы Амазис есімімен аталған. Көптеген зерттеушілер оларды бір адам деп санайды. Ол суретшілік мансабын Лидоспен шамамен бір уақытта бастады, бірақ одан екі есе ұзақ уақыт бойы жұмыс істеді. Лидос шебер қолөнершінің қабілеттерін көрсетсе, Амазис суретшісі – шебер суретші болды. Оның суреттері тапқыр, тартымды және күрделі, ал жеке көркемдік дамуы сол кездегі қара фигуралы аттикалық ваза суреттемесінің жалпы эволюциясын көрсетеді. Оның ерте туындылары Сиана тостағандарының суретшілеріне жақындығын көрсетеді. Оның жетістіктерін киімнің бүктемелерін салу тәсілінен оңай байқауға болады. Оның ертедегі әйел суреттерінде бүктемелер жоқ. Кейін ол жалпақ, бұрышты бүктемелерді салады, ал соңында иілгіш, ағынды киімдердің әсерін беруге жетеді. Киім суреттері оның ерекше белгілерінің бірі болды, ол өрнекті және жиектелген киімді бейнелеуді ұнатты. Амазис суретшісінің суреттері мұқият салынған және симметриялық композицияланған. Бастапқыда олар толығымен жылтырап тұрған, кейінгі суреттер қозғалыс әсерін береді. Амазис суретшісі мифологиялық оқиғаларды жиі бейнелегенімен, ол шошқа беті бар сатирлермен де танымал, бірақ күнделікті өмірдің көріністерімен одан да жақсы таныс. Ол оларды кең көлемде бейнелеген алғашқы суретші болды. Оның туындылары кейінірек қызыл фигуралы суретшілердің жұмысына әсер етті. Ол олардың кейбір жаңалықтарын болжаған болуы мүмкін немесе суретшілік мансабының соңында олардың ықпалына түскен: оның көптеген вазаларында әйелдер тек контурмен, қара түссіз бейнеленген, және олар енді тері түсі ретінде мөлдір емес ақ түспен анықталмайды. E тобы (б.з.д. 550–525 ж.) – өзіндік қолөнершілер тобы, және қара фигуралы аттикалық қыш өндірісіндегі ең маңызды анонимді топ саналады. Ол Лидостың стильдік дәстүрінен бейне және ыдыс жағынан қатаң түрде бас тартты. Жұмыртқа тәрізді мойынды амфоралар толығымен тоқтатылды, бағаналы кратерлерге көбінесе қолданылмады. Оның орнына бұл топ А типті құрсақ амфораларын енгізді, ол кейіннен индекстік формаға айналды. Мойын амфоралары әдетте жекешелендірілген нұсқаларда ғана жасалатын. Топ шағын форматтарға қызығушылық танытпады. Көптеген көріністер, әсіресе мифтерден алынғандар, қайта-қайта қайталанды. Осы топтың бірнеше амфоралары Геракл Герионмен немесе Немей арыстанымен, сондай-ақ Тесей мен Минотавр, Афинаның тууы бейнеленген. Алайда, топтың ерекше маңызы Экзекияға тигізген ықпалында. Бұл кезеңдегі аттикалық суретшілердің көпшілігі E тобы мен Экзекияның стильдерін көшірді. Лидос пен Амазис суретшісінің туындылары жиі еліктеліп үлгермеді. Бизли бұл топтың Экзекия үшін маңыздылығын былайша сипаттайды: "E тобы – Экзекияның өнері өсіп-өнетін құнарлы топырақ, ол керемет шеберден шынайы суретшіге дейінгі жолда алатын және асып түсетін дәстүр". Экзекия (б.з.д. 545–520 ж.) қара фигуралы стильдің абсолютті шебері саналады, ол онымен шыңына жетеді. Оның маңыздылығы тек шеберлікпен ваза суреттемесімен ғана емес, сонымен қатар оның жоғары сапалы және инновациялық қыш бұйымдарымен де байланысты. Ол 12 құмыраның құмырашы ретінде, екеуін суретші және құмырашы ретінде қол қойған. Экзекияның Кішкентай шебер тостағандары мен жоғарыда аталған А типті амфораны әзірлеуде үлкен рөлі болған, және ол, мүмкін, каликс кратерін ойлап тапқан, кем дегенде ең көне данасы оның шеберханасынан шыққан. Көптеген басқа қолөнершілерден айырмашылығы, суретші ретінде ол әшекейлерді мұқият өңдеуге үлкен мән берді. Оның суреттерінің – жылқылардың, қару-жарақтың, киімнің – бөлшектері де өте жақсы орындалған. Оның суреттері әдетте монументалды болып келеді және суреттерінде бұрын-соңды болмаған қадір-қасиет бар. Көп жағдайда ол аттикалық конвенциялардан бас тартты. Ол өзінің ең танымал ыдысы – Дионис тостағаны үшін дәстүрлі қызыл түстің орнына алғаш рет маржан қызыл түсті ішкі бояуды қолданды. Бұл жаңалық, сондай-ақ оның сыртқы жағына екі жұп көзді орналастыруы Экзекияны классикалық көз тостағандарымен байланыстырады. Оның ең жаңалығы – тостағанның ішкі жағын Дионис суретіне арнауы, жүзіп бара жатқан кемеден жүзім шоғырлары шығып тұрады. Осы уақытта ішкі бетті әдетте тек горгона бетімен безендіру қалыпты болған. Тостаған, мүмкін, қызыл фигуралы стиль енгізілгенге дейін қыш өндіріс ауданында жаңа мүмкіндіктерді іздеу үшін жасалған тәжірибелік туындылардың бірі болып табылады. Ол динос ыдысының жиегімен жүзіп бара жатқан кемені суреттеген алғашқы суретші болды. Ол дәстүрлі мифологиялық сюжеттерді бейнелеудің қалыпты үлгілеріне сирек мойын бұрды. Оның Аякс өзіне-өзі қол жұмсауының бейнелеуі де маңызды. Экзекия осы әрекетті көрсетпейді, бұл дәстүрге қайшы, бірақ Аякс дайындықтарын көрсетеді. Дионис тостағанымен бірдей танымал амфора Аякс пен Ахиллдің ойынға қатысуын бейнелейді. Сурет емес, Экзекия ойындың нәтижесін де көрсетеді. Шамамен сөз тіркесіндей, ол екі ойыншы да олардың кіселерімен тастаған сандарды жариялайды – Аякс үш, ал Ахилл төрт. Бұл осы көріністің ең ерте белгілі бейнесі, классикалық әдебиетте осы туралы ешқандай айтылмаған. Бұл көріністі бейнелейтін 180-нен астам басқа да сақталған вазалар бар, олар Экзекия нұсқасынан б.з.д. 480 ж. дейін жасалған. Джон Бордман Экзекияның ерекше статусын, оны дәстүрлі ваза суретшілерінен ерекшелейтінін атап көрсетеді: "Ертедегі суретшілер бейнелеген адамдар ең жақсы жағдайда әдемі қуыршақтар. Амазис (Амазис суретшісі) адамдарды адам ретінде бейнелей алды. Бірақ Экзекия оларды құдайлар ретінде көре алды, соның арқасында бізге классикалық өнердің алдын ала талғамын сыйлады". Ежетек гректерде ваза суретшілері қолөнершілер ретінде қарастырылғанын ескере отырып, Экзекия қазіргі заманғы өнер тарихшылары тарапынан шебер суретші деп есептеледі, оның туындыларын сол кезеңдегі "маңызды" суреттермен (қабырға суреттерімен және панельдік суреттермен) салыстыруға болады. Оның замандастары да оны мойындаған сияқты. Берлиндегі Ежетек антикалық жинақ Алт жастағы мұражайда оның құрбандық тақталарының қалдықтарын сақтайды. Толық серияда, мүмкін, 16 жеке панель болған. Мұндай тапсырысты құмырашы мен ваза суретшісінен жасау ежетекте бірегей болып табылады және бұл суретшінің жоғары беделінің дәлелі. Тақталарда қайтыс болған афиналық әйелге аза тұру, оның жатқан жері және зиратқа тасымалдану бейнеленген. Экзекия суреттердегі қайғы мен қадір-қасиетті көрсетеді. Мысалы, ерекшеліктердің бірі – азалау процесінің жетекшісі көрерменге тікелей қарап тұрғандай көрінеді. Жылқылардың бейнеленуі де ерекше; олардың әрқайсысының мінезі бар және олар, әдетте вазалардағыдай, тек асыл жануарлар ретінде бейнеленбейді. Кеш классикалық кезеңде ыдыстар мен тостағандарды өндірушілер арасында мамандану одан әрі дамыды. Үлкен көлемді комаст және Сиана тостағандары Гордион тостағандары арқылы олардың нәзік суреттеріне байланысты Кішкентай шебер тостағандарына айналды. Осы форманың құмырашылары мен суретшілері Кішкентай шеберлер деп аталады. Олар негізінен жолақты тостағандар мен ернек тостағандарын суреттеді. Ернек тостағандары олардың салыстырмалы түрде айқын және шекараланған ернегінен аталды. Тостағанның сыртында көбінесе топырақ фоны сақталды және әдетте тек бірнеше шағын суреттер, кейде тек жазулар немесе кейбір жағдайларда тостаған толығымен минималды түрде безендірілді. Сонымен қатар, h...

Б. з. б . VI ғасырдың соңғы ширегі

Ғасыр соңына дейін қара фигуралы вазалардың сапасы сақталып келді. Бірақ шамамен б.з.д. 530 жылы қызыл фигуралы стильдің пайда болуымен, болжам бойынша Андокид суретшісінің еңбегімен, суретшілер көбінесе осы стильге көшті, ол фигура контурларында егжей-тегжейлі сурет салуға көбірек мүмкіндік берді. Жаңа стиль сонымен қатар қысқарту, перспектива және композицияның жаңа жолдары бойынша тәжірибелер жасауға мүмкіндік берді. Көріністердің мазмұны әдеттегідей, соңғы талғамдар мен уақыттың рухын көрсететін болды, бірақ қызыл фигуралы стиль жаңа композициялық мүмкіндіктерді пайдаланып, күрделі көріністерді бейнелеуге қолайлы жағдай жасады. Дегенмен, сол кезде бірнеше шеберлер қара фигуралы вазалар өндірісіне жаңа серпін берді. Сол кездегі ең талантты қыш өндіруші, сонымен қатар іскер кәсіпкер Никосфен болды. 120-дан астам вазада оның қолы қойылған, яғни олар өзі немесе оның шеберханасында жасалған. Ол Этрурияға экспортқа арналған вазалар жасаумен ерекше көзге түсті. Оның шеберханасында әдеттегі мойын амфоралары, «Кішкентай шеберлер», Дроп және көзді тостағандар жасалды, сондай-ақ этрус букеро қыштарын еске түсіретін амфоралар да жасалды, олар жасаушысының құрметіне Никостен амфорасы деп аталды. Мұндай бұйымдар әсіресе Каэреде, ал басқа ваза түрлері Серветери мен Вулчиде табылған. Оның шеберханасындағы көптеген жаңалықтар тек формалармен ғана шектелмеді. Никосфеннің шеберханасында «Алты» техникасы деп аталатын әдіс пайда болды, онда фигуралар қара жылтыр жабынның үстіне қызыл қоңыр немесе ақ түспен салынды. Никосфеннің өзі вазаларды сурет салған-салмағаны белгісіз, егер ол суретші болса, оны әдетте N суретшісі деп есептейді. БМН суретшісі және қызыл фигуралы Никосфен суретшісі де Никосфеннің есімімен аталды. Ол шеберханасында көптеген белгілі ваза суретшілерін жұмысқа алды, олардың ішінде қарт Лидос, Олтос және Эпиктетос та бар. Бұл дәстүрді Никосфеннің ізбасары Памфай жалғастырды. Екі қара фигуралы ваза суретшісі манершіл деп саналады (б.з.д. 540-520). «Кеуіндер сыртқа» суретшісі негізінен «Кішкентай шеберлер» тостағандарын безендірді. Оның суреттеріндегі кеңейтілген кеуделер көзге түседі, бұл оның прагматикалық атына себеп болған ерекшелік. Ол мифологиялық көріністерді сирек бейнелейді, эротикалық көріністер жиірек кездеседі. Сондай-ақ ол лидион деп аталатын сирек кездесетін ваза түрін де безендірді. Екі суретшінің ең маңыздысы – «Аффектор», оның есімі оның фигураларының жасалған өрескел жасанды әсерінен шыққан. Бұл кішкентай басты фигуралар көбінесе әрекет ете бермейді, керісінше поза береді. Оның ерте туындыларында күнделікті өмірдің көріністері бейнеленген, кейіннен ол фигуралар мен атрибуттары танылатын, бірақ іс-қимылдары жоқ сәндік көріністерге көшті. Егер оның фигуралары киінген болса, олар төсенішпен толтырылғандай көрінеді, ал жалаңаш болса, өте бұрышты болады. Аффектор қыш өндіруші де, суретші де болған, оның 130-дан астам вазасы сақталған. Антимен суретшісі (б.з.д. 530-500) гидрияларды предэлладағы жануарлар фризімен және әсіресе мойын амфораларын безендіруді ұнататын. Оған тиесілі екі гидрияның мойын бөлігі ақ топырақпен боялған. Ол Дионистің бетпердесі бар амфораларды суретке түсірген алғашқы суретші болды. Оның 200-ден астам сақталған вазасының ең танымал бөлігі артында зәйтүн жинауды көрсетеді. Оның суреттері тым нақты болмаса да, тым бейсауат та емес. Стильдік тұрғыдан Псиакс суретшісі Антимен суретшісімен тығыз байланысты, бірақ ол қызыл фигуралы техниканы да қолданған. Псиакс Евфроний мен Пинтий суретшілерінің ұстазы ретінде қызыл фигуралы стильдің ерте дамуына үлкен әсер етті. Ол жиі ат пен соғыс күймелерін және садақшыларды бейнелейді. Соңғы маңызды суретшілер тобы – Леагрос тобы (б.з.д. 520-500), олар жиі қолданатын калос жазуы бойынша аталған. Амфоралар мен гидриялар, соңғылары көбінесе предэлладағы пальметталармен, ең көп боялған ыдыстар болып табылады. Сурет өрісі әдетте толық толтырылады, бірақ суреттердің сапасы жоғары деңгейде сақталады. Бұл топтағы 200-ден астам вазалардың көбі Троя соғысы мен Гераклдің өміріне арналған көріністермен безендірілген. Ахелоус суретшісі, Киуси суретшісі және таңертеңгі суретші сияқты суретшілер Леагрос тобына жатады. Сол кездегі басқа да танымал ваза суретшілері Ватикан қайғылы суретшісі, Принстон суретшісі, Мюнхен суретшісі 1410 және көптеген вазаларға авторлық құқығы бар Суйқалып суретші (б.з.д. 540-520). Ол өте жақсы суретші болып саналмайды, бірақ оның фигуралары үлкен бас, таңғажайып мұрын және жиі қысқан жұдырықтардың арқасында әдемі емес. Рикрофт суретшісінің туындылары қызыл фигуралы ваза суреттеріне және жаңа өрнектерге ұқсас. Ол Дионис көріністерін, аттар мен соғыс күймелерін және Гераклдің ерліктерін ұнататын. Ол жиі контурлық суреттерді қолданады. Оған тиесілі деп саналатын 50-ге жуық, көбінесе үлкен ыдыстар әдемі безендірілген. C.M. 218 класы негізінен Никостен амфораларының нұсқаларын безендірді. Гипобибазон класы дөңгелек тұтқалары мен аяқтары бар жаңа типтегі амфорамен жұмыс істеді, оның безендірілуі сурет өрісінің үстіндегі тізбектей өрнекпен сипатталады. Үш жол тобы мойын амфорасының кішкентай нұсқасын безендірді. Перизома тобы б.з.д. 520 жылы жаңа енгізілген стамнос формасын қабылдады. Ғасыр соңына қарай, Эуфилет суретшісі, Мадрид суретшісі және фантазиялық Приам суретшісі жоғары сапалы туындыларды жасауды жалғастырды. Олтос, Эпиктетос, Фейдипп және Скиф сияқты тостаған суретшілері қызыл және қара фигуралы стильде вазалар салған (екі стильді қыш), негізінен көзді тостағандар. Ішкі бөлігі әдетте қара фигуралы стильде, ал сыртқы бөлігі қызыл фигуралы стильде болды. Амфоралардың алдыңғы және артқы жағы әртүрлі стильдерде безендірілген мысалдары да бар. Ең танымалдары – Андокид суретшісінің туындылары, оның қара фигуралы көріністері Лисиппид суретшісіне жатқызылады. Ғалымдар осы суретшілердің бір адам екеніне қатысты пікірталас жүргізуде. Тек бірнеше суретшілер, мысалы, Никоксен суретшісі және Афина суретшісі екі техниканы қолданып көптеген вазалар жасады. Екі стильді қыш қысқа ғана уақытқа танымал болғанымен, ғасыр соңына қарай сәннен шықты.

Соңғы кезең

Б.з.б. V ғасырдың басында, б.з.б. 480 жылға дейін барлық беделді суретшілер қызыл сурет стилін қолданды. Бірақ, қара фигуралы вазалар тағы да 50 жылға жуық жасалып, сапасы бірте-бірте төмендеді. Үлкен вазаларға қанағаттанарлық сапада сурет салған соңғы суретшілер – Евхарид суретшісі мен Клеофрад суретшісі болды. Тек ольпе, энохо, скифос, кішкентай мойынды амфоралар және әсіресе лекитос сияқты кішкентай формаларды шығаратын шеберханалар ғана ескі стильді жиі қолданды. Фениллис суретшісі басқа әдістермен қатар алты техниканы пайдаланды, ал Эдинбург суретшісі мен Гела суретшісі алғашқы цилиндрлі лекитосты безендірді. Біріншісі негізінен ақ фонда қара фигура стилін қолданып, қарапайым, айқын және жеңіл көріністер жасады. Вазалардың ақ фоны тым қалың болғандықтан, енді оны саз негізіне тікелей бояумен жағудан бас тартты, бұл әдіс барлық ақ фонды вазалар үшін стандартқа айналды. Сапфо суретшісі жерлеу лекитосына мамандандырылды. Хаймон суретшісінің шеберханасы өте өнімді болды; олардың 600-дан астам вазалары сақталған. Афина суретшісі (бәлкім, қызыл суретші Боудоин суретшісімен бірдей) және Персей суретшісі үлкен, стандартты лекитосты безендіруді жалғастырды. Афина суретшісінің суреттерінде Леагрос тобының туындыларына тән мәртебелілік сақталған. Марафон суретшісі негізінен б.з.б. 490 жылы Марафон шайқасында қаза тапқан афиналықтардың обасында табылған жерлеу лекитосымен танымал. Соңғы маңызды лекитос суретшісі – Белдам суретшісі – шамамен б.з.б. 470 жылдан б.з.б. 450 жылға дейін жұмыс істеді. Панафиналық жүлделік амфораларды есептемегенде, осы кезде Аттикада қара фигура стилі аяқталды.

Панафиналық сыйлық амфоралары

Қара фигуралы аттикалық вазалардың арасында Панафеналық сыйлық амфоралары ерекше орын алады. 566 жылдан кейін – Панафеналық тойлар енгізілген немесе қайта ұйымдастырылған кезде – олар спорт жарыстарының жеңімпаздарына сыйлық ретінде беріліп, қаланың маңызды экспорт тауарының бірі – зәйтүн майымен толтырылатын. Алдыңғы жағында әдетте екі бағананың арасында тұрған құдайша Афинаның бейнесі, ал артқы жағында спорт көрінісі бейнеленген. Пішіні әрқашан бірдей болды және ұзақ өндіріс кезеңінде аз ғана өзгеріске ұшырады. Ауыртпа амфора, аты айтқандай, бастапқыда дөңгелек, қысқа мойынды және ұзын, тар табаны бар болды. Шамамен 530 жылға қарай мойны қысқарып, денесі біраз тарлайды. 400 жылға таяу вазаның иықтары айтарлықтай кішірейіп, ваза денесінің қисығы тарсылдағандай көрінеді. 366 жылдан кейін вазалар қайтадан әсемделді және одан да тар болды. Бұл вазалар негізінен Керамейкос ауданындағы жетекші шеберханаларда жасалған. Ваза жасауға тапсырыс алу – құрметтің немесе жоғары табысқа ие болудың белгісі саналған. Сондықтан көптеген көрнекті ваза суретшілерінің сыйлық амфоралары сақталған. Эвфилет суретшісі, Экзекий, Гиперейд және Леагрос тобы сияқты шебер қара фигуралы суретшілерден басқа, қызыл фигуралы шеберлер де сыйлық амфораларын жасаған. Олардың қатарында Эвхарид суретшісі, Клеофрад суретшісі, Берлин суретшісі, Ахиллеус суретшісі және Софилос бар, ол сақталған вазалардың біреуіне қол қойған жалғыз суретші. Алғашқы табылған ваза Бургон тобының туындысы және Бургон вазасы деп аталады. 4-ші ғасырдан кейін вазада биліктегі лауазымды тұлғаның (Архонның) аты кездесетін болғандықтан, кейбір вазалардың жасалған мерзімін дәл анықтауға болады. Панафеялар діни мереке болғандықтан, олардың стилі мен әшекейлеу түрі қызыл фигуралы кезеңде де, фигуралы вазалар Афинада саудаға шығарылмағаннан кейін де өзгерген жоқ. Бұл амфоралар б.з.д. 2-ші ғасырына дейін жасалған, және олардың шамамен 1000 данасы бүгінгі күнге жеткен. Кейбір жағдайларда жеңімпазға берілген амфоралардың саны белгілі болғандықтан, афиналық вазалардың жалпы санының шамамен бір пайызы сақталған деген тұжырым жасауға болады. Басқа да есептеулер Афинада суреттелген фигуралары бар шамамен жеті миллион ваза жасалғанын көрсетеді. Сыйлық амфораларынан басқа, Псевдо-Панафеналық сыйлық амфоралары деп аталатын ұқсас формадағы вазалар да өндірілген.

Лакония

Б.з.д. VII ғасырдан бастап Спартада суреттелген қыш ыдыстар жергілікті тұтынуға және экспортқа арналған өндірілді. Алғашқы сапалы бұйымдар б.з.д. 580 жыл шамасында жасалған. Қара фигуралы қыш ыдыстардың өркендеуі шамамен б.з.д. 575 және 525 жылдар аралығында жетті. Спартадан басқа, ең маңызды табылған орындар – Родос және Самос аралдары, сондай-ақ Таранто, этрус некропольдері және Кирена, ол бастапқыда қыш ыдыстардың бастапқы көзі деп есептелді. Ыдыстардың сапасы өте жоғары. Саз жақсы араластырылып, қаймақ түсті жабынға ие болды. Амфоралар, гидриялар, бағаналы кратерлер (көне заманда лаконикалық кратерлер деп аталған), волюталық кратерлер, халкидтік кратерлер, лебе, арибалдар және спарталық ішімдік тостаған – лакина суреттелген. Бірақ ең көп таралған нысан – тостаған. Лаконияда терең тостаған әдетте биік тұғырға қойылған, ал төмен тұғырлы тостағандар сирек кездеседі. Сыртқы беті әдетте әшекейлермен, көбінесе нар гүлдерінің шоғырларымен безендірілген, ал ішкі көрініс өте үлкен және фигураларды қамтиды. Лаконияда, Грекияның басқа аймақтарына қарағанда, тондо тостаған суреттерінің негізгі шеңберіне айналды. Басты сурет де ертеде екі бөлікке бөлінді: негізгі көрініс және кіші, төменгі көрініс. Көп жағдайда ыдыс тек жылтыр жабынмен немесе аздаған әшекейлермен ғана жабылған. Жазулар сирек кездеседі, бірақ есімдердің жазбалары ретінде кездесуі мүмкін. Қыш жасаушылар мен суретшілердің қолтаңбалары белгісіз. Лакондық шеберлер периоектердің қыш суретшілері болған болуы мүмкін. Қыш ыдыстардың ерекшеліктері көбінесе белгілі суретшілердің стиліне сәйкес келеді. Олар Шығыс Грекиядан келген көшпелі қыш жасаушылар болған деуге болады, бұл әсіресе Бореады суретшісіне Шығыс Грекияның күшті ықпалын түсіндіреді. Осы уақытқа дейін кем дегенде сегіз ваза суретшісін ажыратуға болады. Бес суретші – Аркесилас суретшісі (б.з.д. 565–555), Бореады суретшісі (б.з.д. 575–565), Аңшы суретшісі, Наукратис суретшісі (б.з.д. 575–550) және Атты суретшісі (б.з.д. 550–530) – стильдің маңызды өкілдері саналады, ал басқа суретшілер аз дағдылы шеберлер деп есептеледі. Суреттер көбінесе тік және қатаң болып келеді, жануарлар фризі, күнделікті өмір көріністері, әсіресе симпозиумдар және көптеген мифологиялық сюжеттер бейнеленген. Соңғыларының ішінде Посейдон мен Зевс ең көп бейнеленеді, сондай-ақ Геракл мен оның он екі еңбегі, сонымен қатар Фиван және Троя жырлары да бар. Әсіресе ертедегі вазаларда горгонаның қабақ шырышы тондоға орналастырылған. Нимфа Киренаның суреті және басынан өсіп шыққан жүзікпен (Атты суретшінің атынан белгілі) атқа отырған суреті ерекше. Аркесила II-нің суреті бар тостаған да маңызды. Аркесила тостағаны Аркесила суретшісіне есім берді. Бұл грек қыш ыдыстарындағы қазіргі оқиғалар мен адамдардың сирек бейнеленгенінің бірі. Суреттер Аттикалық ықпалды көрсетеді. Қызыл-күлгін түс негізгі опак түс болды. Қазіргі уақытта 360-тан астам лакондық ваза белгілі, олардың үштен бірі, 116 данасы Наукратис суретшісіне жатқызылған. Б.з.д. 550 жыл шамасындағы коринфтік қара фигуралы вазалар өнерінің төмендеуі, лакондық суретке маңызды әсер еткен, б.з.д. 500 жыл шамасында лакондықтардың қара фигуралы вазалар өндірісінің күрт азаюына әкелді. Қыш ыдыстар Марсельден Иониялық Грекияға дейін кеңінен таралған. Самоста лакондық қыш ыдыстары Спартаменғы тығыз саяси одақтастық болғандықтан, коринфтік қыш ыдыстардан гөрі көп таралған.

Беотия

Қара фигуралы вазалар Беотияда б.з.д. 6-4 ғасырларда жасалған. Б.з.д. 6 ғасырдың басында көптеген беотиялық суретшілер шығыстық контур салу әдісін қолданды. Кейін олар аттикалық өндіріске жақын болды. Екі аймақтың бірін анықтау және оған жатқызу кейде қиын, ал вазаларды коринфтік керамикасымен шатастыру мүмкін. Төмен сапалы аттикалық және коринфтік вазалар көбінесе беотиялық туындылар деп есептеледі. Көбінесе жақсы беотиялық вазалар аттикалық деп саналады, ал нашар аттикалық вазалар теріс түрде беотиялық деп жіктеледі. Атикамен шеберлер алмасып тұрған болуы керек. Кем дегенде бір жағдайда аттикалық қыш құмырашысы Беотияға көшіп келгені белгілі (Ат құсы суретшісі, сондай-ақ Токра суретшісі болуы мүмкін, ал қыш құмырашыларының арасында афиналық Тейсий де бар). Ең маңызды сюжеттер – жануарлар фризі, симпозиумдар және комос сахналары. Мифологиялық сахналар сирек кездеседі, және олар көбінесе Геракл немесе Тесейді бейнелейді. Б.з.д. 6 ғасырдың соңынан бастап 5 ғасырға дейін силуэт стилі басым болды. Әсіресе кантарос, леканис, кеселер, табақтар және құмыралар боялған. Афинадағыдай, онда да калос жазулары кездеседі. Беотиялық қыш құмырашыларына әсіресе қалыпты вазалар жасау ұнады, сондай-ақ мүсіндік безендірілген кантарос және үш аяқты пиксидтер. Леканис, кеселер және мойын амфораларының пішіндері де Афинадан алынған. Сурет салу стилі көбінесе ойнақы, комос сахналары мен сатирлерге бейімділік байқалады. Б.з.д. 425-350 жылдар аралығында Кабеиралық вазалар Беотиядағы қара фигуралы стильдің басты түрі болды. Көбінесе бұл терең ыдысы мен тік сақиналы тұтқалары бар кантарос пен скифос арасындағы гибридтік форма, бірақ лебес, кеселер және пиксидтер де болды. Олар табылған негізгі орынның атымен аталады – Теба қаласының жанындағы Кабеирой қасиетті орны. Вазалардағы суреттер, әдетте, тек бір жағына салынған, жергілікті культті бейнелейді. Вазалар мифологиялық оқиғаларды әзіл-қалжыңмен, шамадан тыс бейнелейді. Кейде комос сахналары көрсетіледі, олардың культке тікелей қатысы болған деп есептеледі.

Еубоя

Евбеядағы қара фигуралы ваза суреті де Коринф пен әсіресе Аттиканың ықпалына түсті. Бұл туындыларды аттикалық вазалардан ажырату әрқашан оңай емес. Ғалымдар көптеген қыш құмыралардың Эретрияда жасалғанын болжайды. Көбінесе амфоралар, лекиттер, гидриялар және табақтар суреттелген. Ірі амфоралар көбінесе мифологиялық сахналармен безендірілген, мысалы, Гераклдың ерліктері немесе Париж сотталуы. VII ғасырдан бастау алатын ірі амфоралардың мойны тарылып, көбінесе тойға қатысты суреттер бейнеленген. Бұл үйленуге үлкермей қайтыс болған балаларға арналған жерлеу ыдыстары. Гүлдік өрнектерде кесудің сирек қолданылуы және опақ ақ түстің тұрақты пайдаланылуы – Эретрияның қара фигуралы қыш ыдыстарының ерекше белгілері. Аттикалық үлгілерді бейнелейтін сахналармен қатар, сатирдің бұғыны зорлағаны немесе Гераклдың кентаврлар мен демонмен күресі сияқты қатал көріністер де болған. Дельфин класының вазалары бұрын аттикалық деп есептелген, бірақ қазір Евбоик деп саналады. Дегенмен, олардың саз балшығы белгілі бір Эретриялық көздерге сәйкес келмейді. Мүмкін, бұл туындылар Халкисте жасалған. Кейбір қара фигуралы аймақтық стильдердің шығу тегі даулы. Мысалы, Халкидтік керамика бір кезде Евбеямен байланысты болған, бірақ қазір Италияда өндірілген болуы мүмкін деп есептеледі.

Шығыс Грекия

Грекияның басқа бірде-бір аймағында шығысталану және қара фигура стильдері арасындағы шекаралар Шығыс Грекия вазаларындағыдай анық емес. 600 жылға дейін тек контурлық суреттер мен бос кеңістіктер қолданылған. Содан кейін, шығысталану стилінің соңғы кезеңінде, солтүстік Иониядан келген кесу әдісімен суреттер пайда бола бастады. Бұрын басым болған жануарлар фризі стилі әрине сәндік болған, бірақ техникалық және көркемдік дамуға көп мүмкіндік бермеді. Аймақтық стильдер пайда болды, әсіресе Ионияда. Жабайы ешкі стилінің соңына қарай, солтүстік Иония суретшілері Коринф үлгілерін еліктеді, бірақ бұл еліктеу өте нашар болды. Дегенмен, VII ғасырда Ионияда жоғары сапалы вазалар жасала бастады. Шамамен б.з.д. 600 жылдан бастап, қара фигура стилі вазаларды толығымен немесе ішінара безендіру үшін қолданылды. Клазоменаи, Эфес, Милет, Хиос және Самос қалаларында дамыған аймақтық стильдерге қоса, әсіресе солтүстік Ионияда нақты орналасқан жерін анықтау қиын стильдер де болды. Лидия үлгісінде (лидион) жасалған май құюға арналған құмыралар көп кездесті, бірақ олардың көпшілігі тек жолақтармен безендірілген. Сондай-ақ, скиф пен Бактрия түйесі немесе сатир мен қошқар сияқты түпнұсқалық көріністер де бар. Кейбір стильдердің авторлығы даулы. Мысалы, Нортгемптон тобының Иониялық ықпалы күшті, бірақ өндіріс Италияда болған, мүмкін Иониядан келген иммигранттардың еңбегімен жасалған. Клазоменаиде б.з.д. 6-ғасырдың ортасында (б.з.д. 550-350 жж.) негізінен амфоралар мен гидриялар, сондай-ақ жазық, бұрышты пішіндегі фигуралары бар терең ыдыстар суреттелген. Бұл ыдыстар өте әсем жасалмаған. Билеп-өрілген әйелдер мен жануарлар жиі бейнеленген. Тюбинген суретшісі, Петри суретшісі және Урла тобының шеберханалары жетекші болып саналды. Көптеген вазалар б.з.д. 525 жылы тасталып кеткен Наукратис және Телл Дефеннехтен табылған. Олардың шығу тегі бастапқыда белгісіз болды, бірақ Роберт Зан Клаузомен саркофагтарындағы суреттермен салыстыра отырып, оның бастауын анықтады. Керамикаға көбінесе әйелдердің бетперделері салынған. Мифологиялық көріністер сирек кездеседі, балық қабықтары сияқты ою-өрнектер, ақ нүктелердің тізбегі және қатты билеп-өрілген әйелдер кең таралған. Патша мен патшайымның алдында тұрған жаршының бейнесі ерекше. Әдетте, ер адамдардың сақалдары үлкен, қашақ пішіндес болып кескен. Б.з.д. 600 жылдан басталып, б.з.д. 520 жылға дейін шығыс Грекиядағы құс тостағандарының ізбасары – розетка тостағандары жасалды, бұл, әдетте, Клазоменаиде болды. Сами керамикасы б.з.д. 560/550 жылдары Аттикадан алынған формалармен пайда болды. Бұл кішкентай шеберлер тостағандары және бет пішіндері бар кантаростар. Сурет өте дәл және сәнді. Самос, Милет және Родоспен бірге, Жабайы ешкі стилінде ваза жасаудың негізгі орталықтарының бірі болды. Родос ваза суреті негізінен Родос тақташаларынан белгілі. Бұл суреттер полихромды техникамен жасалған, көптеген бөлшектері қара фигура сияқты кесілген. Б.з.д. 560-530 жылдар аралығында египет үлгілерінен шабыттанған ситулалар кең таралды. Бұл суреттерде гректердің Тифон сияқты тақырыптары, сондай-ақ ежелгі Египеттің иероглифтері мен спорт түрлері бейнеленген.

Каеретан гидриясы

"Caeretan hydria" – бұл қара фигуралы вазалардың ерекше түрлі-түсті стилі. Бұл вазалардың шығу тегі әдебиетте даулы. Суреттемелерге сүйенсек, вазалар бұрын этрусктік немесе Коринфтік деп есептелген, бірақ соңғы жылдары оларды шығыс Грекиядан Этруриядағы Каэреге (қазіргі Черветери) көшіп келген екі қыш суретші жасаған деген пікір басым. Иониялық грек тіліндегі жазулар көшпелілер теориясын қолдайды. Бұл шеберхана бір ғана ұрпақ бойы жұмыс істеді. Бүгінде осы стильде жасалған екі шебердің шамамен 40 вазасы белгілі. Олардың барлығы гидрия, бір ғана алабастроннан басқа. Вазалар Этруриядан тыс жерде табылған жоқ; көбінесе Каэреде табылған, сондықтан олардың осы аталуы. Вазалар шамамен б.з.д. 530-510/500 жылдарға датыланады. "Caeretan hydria" стиліне жолақтармен әшекейленген мойын амфоралары тән. Бұл техникалық жағынан нашар гидриялардың биіктігі 40–45 см. Вазалардың денелері жоғары және айқын мойын, кең иық және төңкерілген келіш формасындағы төменгі сақиналы тұғырға ие. Көптеген гидриялардың пішіні бұзылған немесе дұрыс қабылдамаған. Суреттелген бейнелер төрт аймаққа бөлінген: иық аймағы, фигуралармен безендірілген құрсақ аймағы, әшекейлермен және төменгі бөлім. Фигуралар бар құрсақ аймағынан басқа барлық аймақтар әшекейлермен безендірілген. Екі құрсақ фризінде де фигуралар бейнеленген жағдай бір ғана. Олардың көп түсті болуы оларды қара фигуралы стильдің басқа түрлерінен ерекшелейді. Бұл стиль Иониялық ваза суреттемесін және Мысырда табылған көп түсті боялған ағаш тақташаларын еске салады. Ерлер қызыл, қара немесе ақ түспен бейнеленеді. Әйелдер көбінесе ақ түспен суреттеледі. Контурлар мен егжей-тегжейлер қара фигура стиліне тән кесіктермен жасалған. Қара жылтыр жабынның беті көбінесе қосымша түсті жабынмен жабылады, сондықтан ойылып жасалған жерде көрінетін қара жабын әртүрлі пішіндерге ішкі егжей-тегжейлермен толықтырады. Алдыңғы жағындағы суреттер әрқашан қозғалысқа толы, ал артқы жағында геральдикалық бейнелер жиі кездеседі. Әшекейлер гидриялардың маңызды бөлігі болып табылады және олар басқа мотивтерге бағынышты емес. Әшекейлерді бояу үшін трафареттер қолданылған, олар кесілмеген. Бусирис суретшісі мен Бүркіт суретшісі осы стильдегі суретшілер ретінде белгілі. Соңғысы осы стильдің ең көрнекті өкілі саналады. Олар мифологиялық сюжеттерге қызығушылық танытқан, олар көбінесе шығыс ықпалын көрсетеді. Бусирис суретшісінің вазасында Геракл мифтік египеттік фараон Бусиристі басып тұр. Геракл басқа вазаларда да жиі бейнеленеді, сондай-ақ күнделікті өмірден көріністер де бар. Сондай-ақ, Cetus сияқты ақ итшабақпен бірге бейнеленген сирек кездесетін көріністер де бар.

Понт сауыттары

Понт құмыралары стильдік жағынан Иония керамикасының суреттерімен тығыз байланысты. Бұл жағдайда да оларды Иониядан көшіп келген шеберлер этруск шеберханаларында жасаған деп есептеледі. Құмыралар шатастыратын атауын Қара теңізде (Понт) өмір сүрген скифтер деп саналатын садақшылар бейнеленген құмырадан алған. Көптеген құмыралар Вулчидегі қабірлерде табылды, сондай-ақ қып-қызыл көптеген құмыралар Церветериде де табылған. Басты түрі – әсіресе жіңішке пішіндес, Тиррен амфораларына ұқсас мойын амфорасы. Басқа пішіндері – спиральді тұтқалары бар энохо, динос, киатос, табақтар, биік тұғырлары бар кеселер және сирек кездесетін кантарос және басқа да пішіндер. Понт құмыраларының әшекейлері әрқашан бір-біріне ұқсас. Жалпы, мойында әшекейлік безендіру, содан кейін иықтағы суреттер, одан кейін тағы бір әшекей жолағы, жануарлар фризі және соңында сәулелер шеңбері болады. Тұғыры, мойны және тұтқалары қара түсті. Әшекейлердің маңыздылығы байқалады, бірақ олар көбінесе абайсызда жасалған; кейбір құмыралар тек әшекейлермен безендірілген. Бұл құмыралардың қышы сары-қызыл түсті, ал беткі қабығы қара немесе қоңыр-қызыл түсті, жоғары сапалы және металл жылтыры бар. Суреттер мен әшекейлер үшін қызыл және ақ опак түстер кеңінен қолданылады. Жануарлардың қарнындағы ақ жолақ әдетте безендіріледі. Ғалымдар бүгінгі күнге дейін алты шеберхананы анықтады. Ең ерте және ең жақсысы – Париж суретшісінің шеберханасы. Ол мифологиялық кейіпкерлерді, соның ішінде шығыс Грециядағы дәстүр бойынша сақалсыз Геракл бейнесін көрсетеді. Кейде грек мифологиясына жатпайтын көріністер де кездеседі, мысалы, Париж суретшісінің салған Геракл Юнона Соспитамен ("Құтқарушы") немесе Титий суретшісінің салған қасқыр жынмен күресі. Сондай-ақ күнделікті өмір, комос сахналары және аттылар бейнеленген. Құмыралар б.з.д. 550-500 жылдар аралығында жасалған, және шамамен 200 данасы белгілі.

Этрурия

Жергілікті жерде жасалған этруск вазалары б.з.д. 7 ғасырында жасалған болуы мүмкін. Бастапқыда олар Қорынт және Шығыс Грекияның қара фигуралы үлгілеріне ұқсас. Алғашқы кезеңде негізінен грек көшпенділері оларды жасаған деп есептеледі. Ең алғашқы маңызды стиль – Понт керамикасының суреттелуі. Содан кейін, б.з.д. 530 және 500 жылдар аралығында Микали суретшісі мен оның шеберханасы жұмыс істеді. Осы кезеңде этруск суретшілері аттикалық үлгілерді ұстанды және негізінен амфоралар, гидриялар және құмыралар жасады. Олар көбінесе комос пен симпозиум сахналарын, сондай-ақ жануарлар фриздерін бейнелейтін. Мифологиялық сахналар сирек кездеседі, бірақ олар өте сақтықпен орындалған. Қара фигура стилі б.з.д. 480 жылы тоқтады. Соңында манерлі стиль дамыды, кейде өте бейсауат силуэт техникасы қолданылды.

Хальцид керамикасы

Халкидтік вазалар оларға кейде халкид жазуымен жазылған мифологиялық жазулардың себебінен аталды. Осы себепті керамиканың шығу тегі Эвбея деп күдіктелді. Қазіргі уақытта бұл қыш ыдыстар Регионда, мүмкін Каэреде жасалған деп есептеледі, бірақ мәселе әлі толық шешілген жоқ. Халкидтік вазалар аттикалық, коринфтік және әсіресе иониялық сурет өнерінің ықпалында болды. Вазалар негізінен Италиядағы Каэри, Вулчи және Регион сияқты жерлерде, сондай-ақ Батыс Жерорта теңізінің басқа да аймақтарында табылған. Халкидтік вазалардың өндірісі шамамен б.з.д. 560 жылы күрт басталды. Күніне дейін оның алдын қорғандары анықталған жоқ. 50 жыл өткен соң, б.з.д. 510 жылы, олардың өндірісі тоқтады. Шамамен 600 ваза сақталған, және 15 суретші немесе суретшілер тобы анықталды. Бұл вазалардың ерекшелігі – жоғары сапалы қыштан жасалуы. Оларды жабатын жылтыр қабат оттан кейін көбінесе қара түсті болады. Саз қыш қызғылт сары түсті. Сурет салуда қызыл және ақ опак түстер кеңінен қолданылды, сондай-ақ ішкі бөлшектерді жасау үшін сызықтар пайдаланылды. Индекс нысаны – мойын амфорасы, ол барлық белгілі вазалардың төрттен бірін құрайды, бірақ көздік жүздер, ойнохоэ және гидриялар да бар; басқа ыдыс түрлері сирек кездеседі. Этруск стиліндегі лекани және тостағандар ерекшеліктерге жатады. Вазалар экономикалық тұрғыдан да, құрылымдық тұрғыдан да қатаң жасалған. "Халкидтік тостаған аяғы" – олардың ерекше белгісі. Ол кейде қара фигуралы аттикалық вазаларда, сирек қызыл фигуралы вазаларда көшіріледі. Ескі буын суретшілерінің ең маңыздысы – Жазу суретшісі, ал жас өкілдерінің ішінде Финей суретшісі ерекше көзге түседі. Біріншісі стильдің негізін қалаушы деп саналады, ал екіншісінің өте өнімді шеберханасына шамамен 170 сақталған ваза жатқызылады. Ол осы стильдің соңғы өкілі болуы мүмкін. Суреттер көбінесе әңгімелі емес, декоративтік сипатқа ие. Оларда атшылар, жануарлар фризі, геральдикалық суреттер немесе адамдар тобы бейнеленген. Суретте үлкен лотос пальметтасының айқасы жиі кездеседі. Мифологиялық көріністер сирек, бірақ олар кездескен жағдайда, әдетте өте жоғары сапалы болады. Псевдохалкидтік вазалар – халкидтік сурет өнерінің жалғасы. Олар халкидтік суреттерге жақын, сонымен қатар аттикалық және коринфтік вазалармен де байланысты. Сондықтан суретшілер жазу үшін халкид әліпбиін емес, иония әліпбиін қолданды. Саз құрамы да өзгеше. Бұл типтегі шамамен 70 белгілі ваза бар, оларды алғаш рет Андреас Румпф жіктеді. Мүмкін, бұл қолөнершілер Этрурияға көшіп келген халкидтік ваза суретшілері мен қыш құмырашыларының мұрагерлері болған. Псевдохалкидтік вазалар екі топқа бөлінеді. Екеуінің үлкені – Полифем тобы, ол сақталған ыдыстардың көп бөлігін, негізінен мойын амфораларын және ойнохоэларын жасады. Әдетте жануарлар тобы бейнеленеді, мифологиялық көріністер сирек кездеседі. Ыдыстар Этрурияда, Сицилияда, Марсель және Викс қалаларында табылған. Кіші және аз өнімді Мемнон тобына қазіргі уақытта 12 ваза жатқызылады, оның географиялық таралуы шектеулі – Этрурия және Сицилия. Олар бір ойнохоэден басқа, әдетте жануарлар мен атшылармен безендірілген мойын амфораларын ғана жасады.

Басқа

Нортгемптон тобының вазалары бір құрсақ амфораны қоспағанда, барлығы кішкентай мойынды амфоралар болды. Олар стильдік тұрғыдан солтүстік Иони ваза суретіне өте ұқсас, бірақ олар Иони емес, Италияда, шамамен б.з.д. 540 жылы Этрурияда жасалған болуы мүмкін. Осы топтың вазалары өте жоғары сапалы. Олар бай безендірулермен және ғалымдардың қызығушылығын тудырған көріністермен әсемделген, мысалы, аттармен бірге келе жатқан ханзада мен қазға мініп бара жатқан адам бейнеленген. Олар Кампана Диной тобының жұмысына және «Нортгемптон амфорасына» ұқсас, оның саз балшығы Каеретан гидриясының саз балшығына ұқсас. Нортгемптон тобы осы амфораның атымен аталады. Дөңгелек Кампана гидриялары Боэотия және Эвбея үлгілерін еске түсіреді.

Басқа өңірлер

Андростың цилиндрлі денелі алабастрондары, сондай-ақ Тасостан шыққан лаканилер сирек кездеседі. Бұл Беотия өнімдерін еске түсіреді, алайда Беотиядағы бір ғана фриздің орнына оларда екі жануарлық фриз бар. Тазиан тақталары көбінесе аттикалық үлгілерге еліктеген, ал олардың суреттері лаканистерге қарағанда әлдеқайда амбициялы. Хиостан шыққан вазалардың қара фигура стилінде жасалған көшірмелері белгілі. Халайдан шыққан жергілікті қара фигуралы керамика да сирек. Афиналықтар Дарданеллдегі Элайосты басып алғаннан кейін, онда да жергілікті қара фигуралы керамика өндірісі басталды. Шағын өнімдердің ішінде контурлы суреттері бар қарапайым лаканистер де болды. Кельт Франциясында қара фигура стиліндегі аз ғана вазалар жасалды. Олар да грек вазаларынан шабыттанғаны сөзсіз.

Зерттеу және қабылдау

Бұл құмыраларды зерттеу 19 ғасырда басталды. Осы уақыттан бастап бұл вазалардың этрусктік емес, гректік шығу тегі бар деген күдік күшейді. 1819 жылы Эдвард Додвелл Афинада тапқан Панафиналық амфора дәлел келтірді. Бірінші болып дәлел келтірген Густав Крамер өзінің «Стиль және грек суреттерінің шығу тегі» (1837) атты еңбегінде болды. Алайда, бұл түсініктің қабылдануына бірнеше жыл кетті. Эдуард Герхард «Annali dell'Instituto di Corrispondenza Archeologica» журналында «Rapporto Volcente» атты мақала жариялады, онда ол вазаларды жүйелі түрде зерттеді; ол мұны жасаған алғашқы ғалым болды. Осы мақсатта 1830 жылы ол Таркинияда табылған вазаларды зерттеді, мысалы, оларды Аттика мен Эгинада табылған вазалармен салыстырды. Бұл жұмыста ол 31 суретші мен қыш құмырашының қолтаңбаларын анықтады. Бұрын тек қыш құмырашы Талейд ғана белгілі болған. Зерттеудің келесі кезеңі музейлердегі ірі вазалар жинақтарын ғылыми каталогтауға айналды. 1854 жылы Отто Ян Мюнхендегі Көнеліктердің мемлекеттік жинағындағы вазаларды жариялады. Бұрын Ватикан мұражайларының (1842) және Британ мұражайының (1851) каталогтары жарық көрген. 1885 жылы Адольф Фуртвенглер жинаған Берлин классикалық көнеліктер жинағындағы вазалар жинағының сипаттамасы ерекше әсерлі болды. Фуртвенглер су қоймаларын көркемдік шығу тегі, технологиясы, стилі, пішіні және бояу стилі бойынша бірінші болып жіктеді, бұл кейінгі зерттеулерге ұзақ уақыт әсер етті. 1893 жылы Пол Хартвиг өзінің «Мейстершален» кітабында калос жазулары, қолтаңбалары және стильдік талдаулары негізінде әртүрлі суретшілерді анықтауға тырысты. 1919 жылы Лувр мұражайының мұрағатшысы Эдмонд Поттье «Corpus Vasorum Antiquorum» құрды. Әлемдегі барлық ірі жинақтар осы серияда шығарылады, 2009 жылы 300-ден астам томды құрады. Аттик вазасы туралы ғылыми зерттеулер Джон Д. Бизлиге көп қарыз. Ол бұл вазаларды 1910 жылы зерттеуді бастады, бұл Bernard Berenson суреттерді зерттеу үшін өнер тарихшысы Джованни Морелли әзірлеген әдісті пайдаланды. Ол әр суретшінің әрқашан анық сипатталатын түпнұсқалық туындыларын жасағанын болжады. Ол адамның бет-әлпеті, саусақтары, қол-аяқтары, аяқтары, тізелері және киімдерінің бүгілуін сипаттады. Бизли 65 000 ваза мен фрагменттерді зерттеді, оның ішінде 20 000-ы қара фигуралар болды. Ол алты онжылдыққа созылған зерттеулер барысында олардың 17 000-ын атымен немесе прагматикалық атаулар жүйесін қолдану арқылы атай алды және оларды суретшілер немесе шеберханалар, қарым-қатынастар және стильдік жақындық топтарына жіктеді. Ол 1500-ден астам қыш құмырашы мен суретшілерді анықтады. Ешбір археологтың археологиялық саланы зерттеуге Бейзли сияқты шешуші ықпалы болған жоқ, оның талдаулары қазіргі уақытқа дейін үлкен дәрежеде жарамды болып табылады. Бизлиден кейін Джон Бордман, Эрика Саймон және Дитрих фон Ботмер сияқты ғалымдар қара фигуралы аттик вазаларды зерттеді. Коринф керамикасы бойынша негізгі зерттеулерді Хэмфри Пэйн жүргізді, ол 1930 жылдары қазіргі уақытқа дейін қолданылып жүрген алғашқы стилистикалық жіктелімді жасады. Ол вазаларды пішініне, безендіру түріне және бейнелеу субъектілеріне сәйкес жіктеді, содан кейін ғана суретшілер мен шеберханаларға ерекшелік жасады. Ол Бизлидің әдісін ұстанды, бірақ суретшілер мен топтарды бөлуге аз мән берді, өйткені хронологиялық жүйе оған маңызды болды. Джек Л. Бенсон 1953 жылы осы бөлу жұмысын қолға алып, 109 суретші мен топты ерекшеленді. Соңында, Даррел А. Эмикс 1988 жылы шыққан «Архаикалық кезеңдегі Коринф вазасының суреті» атты кітабында осы уақытқа дейінгі зерттеулерді қорытындылады. Алайда, коринфтік қыш құмырасы жағдайында нақты суретшілерді белгілеу мүмкін бе, жоқ па, бұл ғалымдардың талас-тартысы. Лакондық қыш бұйымдары 19-шы ғасырдан бастап этрус қабірлеріндегі көптеген вазалардан белгілі болды. Алғашында олар қате түрде Сиренаның өнімі деп саналды, өйткені оларда ең көне бөлшектер де табылды. Спартадағы Артемида Орфия ғибадатханасында жүргізілген британдық қазба жұмыстарының арқасында олардың шынайы шығу тегі тез анықталды. 1934 жылы Артур Лейн барлық белгілі материалдарды жинап, әр түрлі суретшілерді анықтаған алғашқы археолог болды. 1956 жылы жаңа табылғандарды Брайан Б. Шефтон зерттеді. Ол суретшілердің санын екі есеге қысқартты. 1958 және 1959 жылдары Тарантодан басқа жаңа материалдар жарияланды. Самос аралында басқа да көптеген құмыралар табылған. Конрад Майкл Стиббе өзіне белгілі 360 вазаның барлығын қайтадан зерттеді және өзінің тұжырымдамаларын 1972 жылы жариялады. Ол бес негізгі және үш екінші суретшіні анықтады. Аттик, коринфтік және лакондық вазалар зерттеуіне қоса, археологтар көбінесе шағын итальяндық стильдерге ерекше қызығушылық танытады. Каеретан гидриялары алғаш рет Карл Хуманн мен Отто Пухштейн анықтады және атады. Андреас Румпф, Адольф Кирхгоф және басқа археологтар Халкидтік қыш құмырасының шығу тегі Эвбея екенін қате жорамалдады. Георг Фердинанд Дүмлер Понт вазаларының қате атауына жауапты, ол вазалардың бірінде скифтің бейнеленгеніне байланысты олардың Қара теңіз аймағынан келгенін болжады. Қазіргі уақытта барлық стильдерді зерттеу жеке адамдар емес, үлкен халықаралық ғалымдар тобы жүргізеді.