Кіріспе
Дафна (грекше: Δάφνη, Dáphnē, DAFFnee) – грек мифологиясындағы тұлға, су нимфасы, көздермен, құдықтармен, бұлақтармен, өзендермен, арналармен және басқа да тұщы су қоймаларымен байланысты әйел нимфаның бір түрі. Мифтің бірнеше нұсқасы бар, бірақ грек-рим мифологиясында кездесетін жалпы оқиға, Венераның ұлы Купидонның Аполлонға (Фебусқа) деген қаһарлы ашуынан туған қарғыс салдарынан, Аполлонның құштарлығының бейіксіз нысанына айналды, ол оны тілегіне қарсы қуды. Ол оны сүйер алдында Дафна өзен құдайы әкесіне жалбарынып, оны лавр ағашына айналдырып, Аполлонның жоспақтарын құлатты. Содан бері Аполлон лаврға ерекше құрметпен қарады. Аполлонның құрметіне төрт жылда бір рет Дельфиде өткізілетін Пифия ойындарында Тесалиядағы Темпе аңғарынан жиналған лавр шоғыры жүлде ретінде табысталды. Сондықтан кейіннен жеңімпаз генералдарға, спортшыларға, ақындар мен музыканттарға лавр шоғыры түрінде жүлде беру қалыптасты, олар оны басына тақия ретінде тағар еді. Лауреат ақын – Италиядағы ерте Ренессанс дәуірінен бастау алатын осындай жүлде иегерінің қазіргі заманғы мысалы. Паузанийдің сөзіне қарағанда, мұның себебі "тек қана Аполлон Ладонның (Дафнаның) қызына ғашық болғандықтан" болды. Мифті бейнелейтін көптеген суретшілер Дафнаның түрлену сәтіне назар аударады.
Daphne ('/d//æ//f//n//i/; DAFFnee; Δάφνη, Dáphnē, ), a figure in Greek mythology, is a naiad, a variety of female nymph associated with fountains, wells, springs, streams, brooks and other bodies of freshwater. There are several versions of the myth in which she appears, but the general narrative, found in Greco Roman mythology, is that due to a curse made by the fierce wrath of the god Cupid, son of Venus, on the god Apollo (Phoebus), she became the unwilling object of the infatuation of Apollo, who chased her against her wishes. Just before being kissed by him, Daphne invoked her river god father, who transformed her into a laurel tree, thus foiling Apollo. Thenceforth Apollo developed a special reverence for laurel. At the Pythian Games, which were held every four years in Delphi in honour of Apollo, a wreath of laurel gathered from the Vale of Tempe in Thessaly was given as a prize. Hence it later became customary to award prizes in the form of laurel wreaths to victorious generals, athletes, poets and musicians, worn as a chaplet on the head. The Poet Laureate is a well known modern example of such a prize winner, dating from the early Renaissance in Italy. According to Pausanias the reason for this was "simply and solely because the prevailing tradition has it that Apollo fell in love with the daughter of Ladon (Daphne)". Most artistic depictions of the myth focus on the moment of Daphne's transformation.
Отбасы
Дәулет ежелгі дереккөздерде әртүрлі айтылады: (1) Тесалия өзен құдайы Пеней мен нимфа Крейзаның қызы, немесе (2) тағы бір Аркадия өзен құдайы Ладон (Оронт) пен Ге (Жер) және Стимфалистің қызы, немесе соңында Амикла қаласының патшасы Амикланың қызы.
Овидий
Олимпиялық құдайдың жергілікті нимфаны қууы, Грециядағы діни культтің архаикалық бейімделуінің бір бөлігі болды және римдік ақын Овидий (б.з. 17 жылы қайтыс болған) "Метаморфозалар" поэмасында көркем әңгімеге айналды. Осы нұсқа бойынша, Аполлонның ғашықтығына Венераның ұлы Купидон алтын ұшты жебемен атқан, ол Аполлонның садақ ату шеберлігін "Ер адамдардың қаруымен саған не қажет, сен әуескер жігіт пе?" – деп сынағаны үшін жазалауды және махаббат жебесінің күшін көрсетуді қалаған. Эрос Дафнаны да атты, бірақ қорғасын ұшты жебемен, оның әсері оны Аполлоннан қашуға мәжбүр етті. Кенеттен туған махаббатқа толы Аполлон Дафнаны үздіксіз қуды. Ол оған зиян тигізбеуді айтып, қашуын тоқтатуға тырысты. Ол қашып бара жатқанда, Аполлон өзінің емдік шөптер туралы білімі болса да, Купидон жебесінен алған жарасын емдеуге тырысқанына өкініш білдірді. Аполлон оны жетіп алғанда, Дафна әкесіне, Фессалияның өзен құдайы Пенейге көмек сұрап дұға етеді, ол дереу оны лавр ағашына (Laurus nobilis) айналдырды:
Оның денесін ауыр салқындық қамтыды, жұқа қабық кеудесін жапты, шашы жапыраққа айналды, қолдары бұтаққа, ал бір сәт бұрын жылдам болған аяқтары баяу өсетін тамырларға терең сіңді, беті жапырақтардың арасында жоғалып кетті. Тек оның сұлулығы ғана қалды. Бұл да Аполлонның құштарлығын басаңдатпады, ол ағашты құшақтап, оның жүрегінің әлі де соққанын сезінді. Содан кейін ол былай деп жариялады:
"Менің күйеуім, – деді ол, – егер сен ешқашан менікі бола алмайтын болсаң, кем дегенде, тәтті лавр, сен менің ағашым боласың. Менің сүйікті нәркем, шашым, садағым сенің қолыңда болады." Оның сөздерін естіген Дафна бұтақтарын иді, оны тоқтатуға шамасы келмеді.
Парфений
Дафнаның ант берген бойжеткендігіне жасалған талпыныстың Ренессанс кезеңінен бері аз танымал болған нұсқасын эллиндік ақын Парфений өзінің "Эротика Патемата", яғни "Махаббаттың қайғылары" атты еңбегінде баяндаған. Ол бұл әңгімені эллиндік тарихшы Филархқа жатқызады. Бұл – жазбадағы ең ертегі нұсқа, онда Дафна – Амикланың қызы, аң аулауды жақсы көретін және бойжеткендігін сақтап қалуға бейілді қыз. Оны Левкипп ("ақ ат") атты жігіт қуалайды, ол Дафнаның аңшы қыздар тобына қосылу үшін қыз киімін киіп алды. Ол оның адал сүйіспеншілігін де жеңіп алады. Бұл Аполлонды ашуландырады, ол Дафнаның ойына Ладон өзенінде шомылуға тоқтау туралы ой салады; онда барлығы жалаңаш қалғанда, Каллисто мифіндегідей, оның алдауы ашыққа шығады, ал намыстанған аңшылар Левкиппке найзаларын тигізеді. Осы сәтте Аполлонның назары ауысып, ол оны қуалай бастайды. Дафна Аполлонның қудалауынан қашу үшін Зевске көмек сұрап дұға етеді. Зевс оны лавр ағашына айналдырады. Парфенийдің қазіргі редакторы екі әңгімені байланыстырудағы қиындыққа назар салады.
Паузания
Парфенийдің ертегісі Паузанияға белгілі болған, ол оны «Грекия сипаттамасы» еңбегінде (б.з. 2 ғ.) баяндаған. Оның айтуынша, Левкипп Пиза князінің ұлы болған, ол Дафнаның махаббатын ашық түрде жеңіп алуға тырысқандары сәтсіз аяқталған, себебі Дафна барлық еркектерден қашып жүрген. Содан кейін Левкипп бір хитролық ойлады: ол шашын ұзартып, әйел киімдерін киіп, осылайша Дафнаға жақындап, өзін князьдің қызы деп таныстырды. Ол Дафнаның серіктерінің ең жоғары дәрежелі және ең шебер аңшысы болғандықтан, олармен жақын дос болып кетті. Аполлон да Дафнаға ғашық болғандықтан, Левкипптің махаббаттағы сәттілігіне қызғанды, бірақ Левкипптің алдауы қыздар көлде шомылғанда ашылды; олар Левкипптің кешірімсіздігіне қарамастан жалаңаш қылып, оның нағыз жынысын білген соң, найза мен қылышпен өлтірді.
Гигинус
Аполлон бикеш Дафнаны қуғанда, Гигинус нұсқасында ол өзен құдайы Пенеудің қызы болған, ол қорғаныш тілеп Жер ана Гайяға жалбарынды. Гайя оны қабылдап, лавр ағашына айналдырды, ал Аполлон оның бір тармағынан шүберек жасады.
Басқа авторлар
Филострат өзінің "Аполлоний Тианскийдің өмірі" атты еңбегінде Аполлон Дафнейге ("Лавр Аполлоны") табынған ассириялықтар Дафнейнің Аркадиядан Антиохияға (қазіргі Түркиядағы Антакия) айналған жерін көрсеткенін айтады. Нонн Дафнаның мекенін Оронт өзенінің жанында деп сипаттайды және Гайя оның үйленестер алдында қызды жұтып қойғанын, ал Аполлон осы үшін әрдайым Гайяны кінәлағанын мәлімдейді. Сатирикалық автор Лукиан Самосатский "Құдайлардың әңгімелерінде" Аполлон Дафна мен Гьяцинтті ең жақын екі жаны деп атайды және оларды жоғалтқанына өкінеді; ол өзін махаббатта бақытсыз деп жариялайды, әсіресе Дафна одан гөрі ағашқа айналуды артық көргендіктен. Эрос Зевске Дафнаның Аполлонға құмар болмағанын да айтады. VI ғасырдағы ақын Диоскор Афродито Дафна мен Гьяцинтті Аполлонның ең жақын жандары деп атап, олардың жоғалғанына күйінеді.
Лавр тұқымдары
Дафна есімі грекше Δάφνη, "лавр" деген мағынаны білдіреді. Дафна туралы әңгіме дәстүрлі түрде жалбыз лаврымен (Laurus nobilis) байланысты болғанымен, хош иісті гүлдері мен уытты жидектерімен ерекшеленетін 90-ға жуық мәңгі жасыл бұталар Дафна туысына біріктірілген – оның ішінде гүлді шоғырлы Дафна (Daphne cneorum); ақпан Дафнасы немесе мезереон (Daphne mezereum); және жалбыз лавры немесе ағаш лавры (Daphne laureola). Бұл түрлер Thymelaeaceae тұқымдасына жатады және Азия, Еуропа мен Солтүстік Африкаға тән.
Артемис Дафная
Артемида Дафная, ғибадатханасы лакедемондықтардың арасында, ежелгі заманда Гипсой деп аталған жерде, Спарта шекарасына жақын Кнакадион тауының етегінде орналасқан, өзіне тән қасиетті лавр ағаштарына ие болған.
Аполлон Дафнефорос, Эретрия
Эретрияда қазба жұмыстары жүргізілген б.з.д. 7 және 6 ғасырлардағы Аполлон Дафнефорос ғибадатханасының – "лавр бұтағын алып жүрген Аполлон" немесе "Дафнені алып кеткен Аполлон", "азаматтардың ант беру орны" екені жазуларда көрсетілген.