Кіріспе
Грек мифологиясында Телеф ("Телефос", "алыстан жарқыраған") – Геракл мен Авгидің ұлы, Тегея патшасы Алеустың қызы. Ол Кіші Азиядағы Мизия патшасы Тевтраспен асыралып алынып, кейіннен оның орнына патша болды. Ахеялықтар Трояны тонау және Еленаны Спартаға қайтару үшін оның патшалығына келгенде Ахиллес Телефті жаралады, бірақ кейін Ахиллес оны емдеді. Ол Троя соғысында троялықтармен бірге гректерге қарсы күрескен Эврипилдің әкесі болды. Телеф туралы оқиға ежелгі грек және римдік бейнелеу өнерінде және трагедияларда кеңінен таралған. Телефтің аты мен мифологиясы хетт құдайы Телепинудан шыққан болуы мүмкін.
Telephus the son of Heracles
In Greek mythology, Telephus ('/t//ɛ//l//ᵻ//f//ə//s/; , Tēlephos, "far shining") was the son of Heracles and Auge, who was the daughter of king Aleus of Tegea. He was adopted by Teuthras, the king of Mysia, in Asia Minor, whom he succeeded as king. Telephus was wounded by Achilles when the Achaeans came to his kingdom on their way to sack Troy and bring Helen back to Sparta, and later healed by Achilles. He was the father of Eurypylus, who fought alongside the Trojans against the Greeks in the Trojan War. Telephus' story was popular in ancient Greek and Roman iconography and tragedy. Telephus' name and mythology were possibly derived from the Hittite god Telepinu.
Қорытынды
Телефтің анасы – Аги, Грекияның Пелопоннес аймағындағы Аркадиядағы Тегея қаласының патшасы Алейдің қызы еді. Оның әкесі – Геракл, ол Афинаның қызметшісі Агиді азғынға немесе зорлаған. Алей бұл жайтты білген соң, анасы мен баласын жоюға тырысты, бірақ ақырында екеуі де Кіші Азияға, Мизия патшасы Тевтрас сарайына барып, баласыз патшаның мұрагері ретінде Телефты қабылдады. Аркадиялық ханшайымның ұлы Телефтің Мизия патшасының мұрагері болуына қатысты үш түрлі оқиға бар. Ең ежелгі деректерде Аги Мизияға барады, Тевтрас оны қыз ретінде тәрбиелейді, ал Телеф сол жерде дүниеге келеді. Кейбір оқиғаларда Телеф анасымен бірге Мизияға нәресте кезінде келеді, онда Тевтрас Агиге үйленеді және Телефті асырап алады. Тағы бір оқиғада Аги (әртүрлі жолдармен) Мизия сарайына жеткізіліп, патшаның әйелі болады, ал Телеф Аркадияда қалдырылады, оны Парфенион тауында тастап кетеді, бұл жұмысты Алей жасаған, немесе Аги туған кезде Науплий теңізге апарып, суға батыру үшін тастап кеткен. Бірақ Телефті аңшылардың бірі тауып алып, бұғының сүтімен өсіреді, немесе король Кориф немесе оның шабандары өсіреді. Анасы туралы білу үшін Телеф Дельфи оракулына жүгінеді, ол оны Мизияға баруға бағыттайды, онда ол Агимен қайта табысып, Тевтрас оны асырап алады.
Гректердің шабуылы
Телеф Тевтраның Мизиядағы Тевтрания патшалығының мұрагері атанды және ақырында Тевтраның орнына патша болды. Телеф билеген кезде, Троя соғысына дейін гректер Телефтің қаласына шабуыл жасады, оны Троя деп жаңылыстырды. Телеф гректерді жеңіп, Полиник ұлы Терсандрды өлтіріп, гректерді кемелеріне қайтаруға мәжбүр етті. Бірақ Телеф жүзімді қызыл бұтаққа тұсалып, Ахиллдің сөңгесінен жамбасына жара алды. Аполлодордың және Гомердің "Илиада" эпосын зерттеушінің айтуынша, Телеф Ахиллдің шабуылынан қашып бара жатқанда тұсалып кеткен. Зерттеушінің сөзіне қарағанда, Дионис Телеф оны тиісінше құрметтемегендіктен, жүзімді қызыл бұтақтың тұсаулығын тудырды. Дионистің қатысуы б.з.б. VI ғасырдың соңы немесе V ғасырдың басында жасалған қызыл фигуралы каликс кратерімен расталады. Филострат пен Диктис Кретенский осы оқиғалардың барлығын егжей-тегжейлі сипаттайды.
Жара және сауығу
Мизиялықтар жеңіске жетіп, гректер үйлеріне қайтты, бірақ Телефтің жарасы жазыла алмады. Телеф Аполлонның оракулымен кеңескенде, ол танымал жауап берді: ὁ τρώσας ἰάσεται ("Сізді жаралаған адам сізді айықтырады"). Сондықтан Телеф Аргосқа ем іздеп барды, және онда Ахилл оны айықтырды. Қарсылығында, Телеф гректерді Трояға жетелеуге келісті. Аполлодор мен Гигиннің айтуынша, Ахиллдің сүйегінен қыртылған тотық емдік құрал болған. Телефтің айығуы Август дәуірінде және кейінгі рим поэзиясында жиі кездесетін тақырып еді. Джон Айртон Паристің "Фармакологиясы" шипалық қасиеттері бар вердигрис – сүйектің емдік тотығы деп көрсетеді.
Жұбайлар мен ұрпақтар
Телеф туралы ең алғашқы айтылым Гомердің "Одиссеясында" (б.з.д. VIII ғасыр шамасында) кездеседі, онда Телефтің Эврипил есімді ұлы болғаны, ол Трояда қаза тапқаны айтылады. Эврипилдің анасы кім болғаны туралы онда ештеңе жазылмаған, бірақ Эврипилдің анасы туралы мәлімет берген барлық көне дереккөздер ол Астиоке болғанын, ол (көбінесе) Приамның қарындасы болғанын көрсетеді. Эврипил Мизиялық үлкен әскерді бастап, Троя соғысының соңғы сатыларында Троя жағынан шайқасты. Эврипил ұлы батыр болған, көптеген қарсыластарын, оның ішінде Махаон мен Нирейді өлтірді, бірақ соңында Ахиллдің ұлы Неоптолемнің қолынан қаза тапты. Ахиллдің ұлы Телефтің ұлын, Ахиллдің Телефті жаралап, кейін емдеген сұңғарымен өлтіруінің ирониясы Софоклдің жоғалған "Эврипил" пьесасында бейнеленген. Сервийдің мәліметінше, Эврипилдің Мизияда патша болған Грин есімді ұлы болған. Телефке тағы үш әйел аталған, бірақ олардан туған ұрпақтары туралы ештеңе айтылмаған. Гигиннің (жоғарыда айтылғандай) сөзіне қарағанда, Телефтің әйелі Приамның қызы Лаодика болған. Диодор Сицилиялықтың айтуынша, Телеф Тевтраның қызы Агриопаға үйленген. Ал Филострат болса, Нирей шайқаста өлтірген Мизиялық әйелдер атқышының басшысы Хиера Телефтің әйелі болғанын айтады. Амазонка Хиера сияқты, Мизиялық әйелдерді атқа мінгізіп, шайқасқа бастаған көрінісі Пергам алтарының б.з.д. II ғасырлық фризінде бейнеленген. Телефтің тағы үш баласы бар, олар Телефті итальяндық мифтермен байланыстырады. Ликофронның "Александрасында" этрусктің "Додекаполисін" құрған Тархон мен Тиренс (кейде Тиррен деп те жазылады) Телефтің ұлдары болып табылады. Тирреннің Телефтің ұлы екені туралы Дионисий Халикарнасский де хабарлайды. Ликофрон да, Дионисий де аналарының есімін атамайды, бірақ кейбір деректер бойынша, аналары Хиера болған. Плутархтың айтуынша, бір дерек бойынша, Телефтің Рома есімді қызы болған, және Рим қаласы осы қыздың құрметіне аталған.
Иконография
Телеф туралы жүзден астам жазба Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae (LIMC) каталогына енгізілген. Телефпен байланысты бейнелердің көп бөлігі кейінгі кезеңге жатады, тек аздаған ғана бейнелер б.з.д. IV ғасырына дейін сонады. Ерте мысалдардың ішінде б.з.д. 510 жылға дейінгі аттикалық қызыл фигуралы керамика және шығыс Иониядағы граверленген әшекей тастар (б.з.д. 480 ж.) бар. Телефті елік емізген немесе Оресті кепілге алған көріністер ерекше танымал болды. Басқа көріністерде оның Ахиллмен жараланғаны немесе емделгені бейнеленген. Телеф өмірінің ең толық баяны б.з.б. I ғасырындағы Телеф фризінде көрсетілген.
Телеф фризі
Телеф фризі (б.з.д. 180 және 156 жылдар аралығында) Пергам құрбандық алтарының сәндемесінің бір бөлігі болды. Фриз құрбандық алтары орналасқан көтеріңкі ішкі ауланың ішкі қабырғаларын әшекейлеген. Оның ұзындығы шамамен 60 метрге жетеді, әрқайсысының биіктігі 1,58 метр болатын 74 мәрмәр панельден тұрады, оның 47 панелі толық немесе ішінара сақталған. Панельдер Телефтің өмірінен көріністерді бейнелейді, оның тууына дейінгі оқиғалардан бастап, мүмкін, өлімі мен қаһармандыққа дейін. Панельдер Гераклдың емен тоғайында Аугаға алғаш рет көз салғанын көрсетеді (3-панель); жұмысшылар Ауганы теңізге тасталатын кемені жасап жатыр (5–6 панельдер); Тевтрас Мизия жағалауында Ауганы табады (10-панель); Геракл тасталған Телефтің арыстан емізіп отырғанын көреді (12-панель); Телеф Аугадан қару алып, Идасқа қарсы соғысқа кетеді (16–18 панельдер); Тевтрас Ауганы Телефке үйлендіріп береді (20-панель); және Ауга мен Телеф жыланнан сескеніп, той түнінде бір-бірін таниды (21-панель). Келесі бірнеше панельдер Мизиялықтар мен гректер арасындағы Каик жазығындағы шайқасты бейнелейтіндей түсіндірілді, оның ішінде Хиера, Телефтің амазонка сияқты әйелі, Мизия әйелдерінің атты әскерін шайқасқа бастап барады (22–24 панельдер) және Ахилл, Дионис көмегімен, Телефті жарақаттайды (30–31 панельдер). Содан кейін Телефтің Аполлон пиілімен жарасын емдеу туралы кеңесетіні (1-панель); Телефтің Аргосқа келгені, жарасына ем іздегені (34–35 панельдер); оның ондағы қабылдануы (36–38 панельдер); Аргоста өткен той, оның барысында Телефтің кім екені ашылады (39–40 панельдер); Телефтің құрбандық алтарында нәресте Орестің өміріне қастандық жасағаны (42-панель); және, болжам бойынша, Ахиллдің оны емдегені көрсетілген. Соңғы екі панель Телефтің өлімі мен қаһармандық бейнелейді (47–48 панельдер).
Елікпен сүт емізілген
Тасталған Телефтің елік емізуі жиі кездесетін иконографиялық мотив болған. Телеф фризінен басқа, онда тасталған Телефтің арыстан емізгені бейнеленген, осы оқиғаның қалған барлық бейнелерінде Телефті елік емізгені көрсетілген. Мұндай ең алғашқы бейнелер шамамен б.з.д. 480 жылы шыққан Шығыс Иония асыл тастарында кездеседі, онда Телеф сәбиі тұрған елік астында иығымен немесе жүніп, еліктің сүт бездерін ұстап тұрған күйде бейнеленген. Дәл осындай көріністер шамамен б.з.д. 370 жылы шыққан Тегеат монеталарында да кездеседі. Паузаний Беотиядағы Геликон тауында елік емізген Телефтің суретін көргенін хабарлайды. Геркулес Телефті елікпен бірге тапқанды көрсететін бейнелер де бірінші ғасырдан бастап жиі кездеседі. Бұл көрініс үшінші ғасырға дейін де танымал болды.
Ахилдың жарақаты
VI ғасырдың аяғы немесе V ғасырдың басында Пинтиясқа (Санкт-Петербург, Мемлекеттік Эрмитаж мұражайы ST1275) жатқызылатын, қызыл фигуралы фрагменттелген каликс кратері, көрінеу Телеф пен Ахилл арасындағы шайқасты бейнелеген. Фрагменттерде Патрокл, егілген Диомед (екі есіммен аталған), тирсостың бір бөлігі және "Дионис" деген жазу кездеседі. Диомед құлаған Терсандрға көмек көрсетіп жатыр деген болжам бар, ал вазаның орталық бөлігінде Ахилл, құдай Дионистің көмегімен Телефті жарақаттаған көрінісі бейнеленген болуы мүмкін. Паузанияның мәліметінше, Телеф пен Ахилл арасындағы шайқас Кайк өзенінде Тегеядағы Афина Алея ғибадатханасының батыс фронтонында да суреттелген (шамамен б.з.д. 350–340 жылдар). Батыс фронтоннан тек фрагменттер сақталған, олар Телефтің әкесі Гераклдың арыстан терісін кигенін көрсетеді. Жазбалар ғибадатхананың метопаларында Телеф пен Ауга бейнеленгенін көрсетеді, ал Паузания сондай-ақ онда Ауганың портреттік суретін көргенін айтады.
Агамменнонның құрбандық үстелінде
Телефтің Агаммнонның құрбандық тастағына сиынып, көбінесе Орестті кепіл ретінде алып қалуы да жиі кездесетін сюжет болды. Аттикалық ваза суреттерінде осы көрініс бейнеленген, көбінесе Агаммнон немесе Клитемнестра да бірге болады. Бұл сюжеттің ең ерте мысалы, шығыс Этруриядан (МФА 98.931) табылған Аттикалық килик тостағаны (б.з.д. 470 ж.) Телефті, жамбасы бандажталған күйде, жалғыз құрбандық тастағында отырған, екі сүйеншік ұстап тұрған күйде көрсетеді. Вулкиден (Британ мұражайы E 382) алынған Аттикалық пеликада (б.з.д. 450 ж.) Телеф, жамбасы бандажталған, құрбандық тастағында отырады, оң қолында сүйеншік, сол қолымен нәресте Орестті ұстап тұр. Сол жақтан Агаммнон сүйеншікпен Телефке қарсы тұрады. Кейінгі итальяндық бейнелеулерде көбінесе Агаммнон мен Клитемнестра екеуі де болады, көбінесе Клитемнестра немесе кейде Одиссей Агаммнонды Телефке шабуыл жасаудан тоқтатып тұрады.
Ахилдың сауықтыруы
Телефтің емделуі, дәстүр бойынша, б.з.д. V ғасырдағы афиналық суретші Паррасий бейнелеген. Б.з.д. IV ғасырдың екінші жартысына жататын этрусктердің қашап жасалған қола айнасы (Берлин, Antikensammlung Fr. 35) және шамамен б.з.б. бірінші ғасырдағы Геркуланумнан (Неаполь, Ұлттық археологиялық музей 6591) табылған мрамордан жасалған бейнелі өрнек, Ахиллдің Телефті найзасының тотымен емдегенін көрсетеді.
Трагикалық дәстүр
Телеф – грек трагедияларында отбасылық тарихы суреттелген танымал қайғылы батыр. Аристотель: «Ең жақсы трагедиялар бірнеше отбасылар туралы жазылған – мысалы, Алкмеон, Эдип, Орест, Мелеагер, Тиест және Телеф» дейді. Телеф туралы барлық пьесалар қазір жоғалып кетті. Олар туралы бізге тек сақталған үзінділер мен басқа да ежелгі авторлардың жазбаларынан мәлім. Үш ұлы трагедия авторы – Эсхил, Софокл және Эврипид осы оқиғаға негізделген бірнеше пьеса жазды. Эсхил «Мисиандар» атты пьеса жазды, онда, мүмкін, Телефтің Мизияға келіп, анасының ағаларын өлтіргені үшін тазару іздегені туралы айтылған. Эсхилдің тағы бір пьесасы «Телеф» – «Мисиандардың» жалғасы саналады, онда Телеф Аргосқа жарасын емдету үшін келеді, сонымен қатар Телефтің Орестті барымтаға алуы да суреттелген. Софокл кем дегенде төрт пьеса жазған болуы мүмкін: «Алеаде» (Алеустің ұлдары), «Мисиандар», «Телеф» және «Эврипил», оларда Телеф пен оның отбасының қатысуы болған. Бесінші пьеса «Ахеялықтардың жиналуы» да Телефпен байланысты болуы мүмкін. Біздің заманымыздан бұрынғы IV ғасырдың жазуында Софоклдың «Телефеясы» туралы айтылады, бұл Телеф туралы трилогия немесе тетралогияға қатысты болуы мүмкін, мүмкін, осы пьесалардың бірі немесе бірнешеуі кірген. «Алеустің ұлдары», шамасы, Телефтің өз ағаларын өлтіргенін және осылайша болжамды орындалғанын айтады (жоғарыда қараңыз). Кейбір үзінділер Телефтің некеден тыс тууы туралы дау-жанжалға түсіп, оның салдарынан кісі өлтірген болуы мүмкін екенін көрсетеді. «Мисиандар» мен «Телеф» Телефтің Мизияға ересек адам ретінде келгеннен кейінгі тарихын жалғастырады деп болжанады. Софоклдың «Эврипилі» Ахиллдің ұлы Неоптолемнің Трояда өлтірген Телеф ұлы Эврипил туралы айтады. Ахиллдің ұлы Телефтің ұлын Ахиллдің Телефті емдеген сөңкесін қолдана отырып өлтіргенінің ирониясы да трагедияда көрініс тапқан. Эврипид «Ауге» (жоғарыда қараңыз) атты пьесасын жазып, онда Телефтің тууы туралы айтылған. Анасы Ауге мас Гераклдан зорлық көріп, нәресте Телеф Афина ғибадатханасынан табылған. Оны өлтіруге бұйрық берілген, бірақ Геракл құтқарған. Эврипид, Эсхил мен Софокл сияқты, «Телеф» атты пьеса жазды. Эврипидтің «Телефі» (жоғарыда қараңыз) Телефтің Аргосқа жалқау болып келуін, онда Орестті тұтқынға алғаннан кейін, жарасын емдегені үшін гректерді Трояға баруға келіскенін баяндайды. Эврипидтің «Телефінің» танымал екенін Аристофанның екі комедиясынан (б.з.д. 446 – б.з.д. 386 ж.) байқауға болады, олар пьесаны кеңінен пародиалады. «Ахарниялықтарда» пьесаның комикалық батыры Дикеополис, Эврипидтің Телефінің үлгісі бойынша, көмір себетін барымтаға алады және Эврипидтен (пьесада кейіпкер ретінде пайда болады) Телефтің қайыршы костюмін кию үшін алады. «Тесмофориядағы әйелдерде» Эврипидтің туысы (о да пьесадағы кейіпкер) өзін (әйел ретінде) маскировкалайды. Ол ашылған кезде нәрестеге (бұл жасырын шарап құмырасы болып шығады) барымтаға алады және құрбандық тақтасына сиынады. Кейінгі кездері бірнеше қайғылы ақындар да бұл тақырыпта пьесалар жазған. V ғасырдың аяғындағы ақын Агатон (бәлкім, Эсхил, Софокл және Эврипидтен кейінгі ең танымал трагедияшы) «Мисиандар» және «Телеф» атты пьесалар жазған. Бесінші ғасырдың аяғындағы тағы бір ақын Иофонт, төртінші ғасырдың ақындары Клеофонт пен Мосхион, екеуі де «Телеф» деп аталатын пьесалар жазды. IV ғасырдың ақыны Афарей «Аугея» атты шығармасын жазса, Трояда тұратын еллиндік Никомах «Мисиан» атты шығармасын жазған. Рим ақындары Энний (б.з.д. 239–169 ж.) және Акций (170–б.з.д. 86 ж.) да «Телеф» атты пьесалар жазған.
Пергамон
Телеф Пергамонның мифтік негізін қалаушы, сондай-ақ Пергамонның билеуші әулеті Атталидтердің атасы саналды (б.з.д. 241 жылдан бастап). Милезиялық жазуда (б.з.д. 129 жылдан кейін) Пергамон тұрғындары Телефидтер, яғни Телефтің ұрпақтары деп аталды. Паузанийдің мәлімдемесінше, пергамдықтар Телефпен Мизияға келген аркадиялықтардың ұрпақтары екендерін айтқан. Жазбаларда Пергамон мен Тегея арасындағы байланыс көрсетілген, ал Пергамонның ең маңызды культы – Афина культы Тегеядан әкелініп, Аугамен Пергамонда орнатылған делінеді. Телеф фризінде жарқын түрде жарияланған, батыр Телефтен таратылғандығы туралы мәлімдеме Атталидтерге өздерінің билік құқығын заңдастыруға және Пергамонның грек мұрасын бекітуге мүмкіндік берді. Телеф Пергамонда қасиетті құдайға табыну нысаны болды. Паузанийдің сөзіне сүйенсек, пергамдықтар Телефке гимн айтып, құрбандық шалған.
Дін
Жоғарыда айтылғандай, Телеф Пергамда қасиетті батыр ретінде құлшылыққа ие болған. Телеф Аркадиядағы Парфенион тауында да табынылған, ал Тегеяда құрметтелген, онда ол Тегеядағы Афина Алея ғибадатханасының фронтонында Ахиллмен шайқасқан күйінде бейнеленген.