Кіріспе

Канадалық ғалым, журналист және жазушы Ян Вонг (; 15 тамыз 1952 жылы туған) – канадалық ғалым, журналист және жазушы. Вонг 1988 жылдан 1994 жылға дейін Пекиндегі тілші болып жұмыс істеді, содан кейін Канадаға оралып жазды. Ол Монреаль кәсіпкері Билл Вонгтың қызы, ол 1963 жылы Билл Вонгтың швед үстелінің негізін қалады, ал одан бұрын қаланың Чайнатаундан тыс ашылған алғашқы қытай мейрамханасы – Вонг үйінің негізін қалады.

Мәдени төңкерістен кейінгі өмір

Мәдени революция кезеңінің соңында ол Макгилл университетінен шығып, Қытайға ұшты. Маошы Пекин университетінде оқуға рұқсат алған екі шетелдік студенттің бірі болды. Пекинде ол коммунистік Қытайдан Батысқа қашу үшін көмек сұраған сенімді оқушысы Инь Луиді жамандады. Одан кейін студент ұятқа қалдырып, мектептен қуылды. "Ол көп қиындық көріп, ауылға жер аударылып, ауыр жұмыс істеуге мәжбүр болды. Ол қайтып келгенде, атын ақтау үшін бар күшін салды." Көп уақыт өткен соң, өзі Батысқа оралғаннан кейін екінші рет келгенде және ақыры Инь Луиді қайта тапқаннан кейін, Вонг оның сенімді адамының жалғыз сатқын емес екенін және ол ашу білдірмегенін білгенде көңілі тынышты. Вонг тағы бір кітап жазды және өзінің тәжірибесі туралы сұхбаттар берді. Вонг Қытайда оқып жүргенде болашақ күйеуі Норман Шулманмен танысып, 1976 жылы үйленді. Олардың екі ұлы бар: Бен (1991 ж. т.) және Сэм (1993 ж. т.). Шулман, Вьетнам соғысы кезінде американдық әскерге шақырудан қашқан, ол Қытайдағы әкесі Джек Шулманға қосылды және Джек пен оның әйелі Рут Мәдени революция кезінде Қытайдан кеткен кезде сол жерде қалды. Шулман Қытайдың "China Reconstructs" журналында мәтін түзеуші болып жұмыс істеді.

Журналистік мансап

1970-ші жылдардың аяғында Вонг журналистикадағы мансабын «Нью-Йорк Таймс» газетінің Қытайдағы тілшісі Фокс Баттерфилдтің жаңалықтар көмекшісі болып жұмысқа түскенде бастады. Вонг партия идеологиясынан жалықты және Пекиннен Канадаға қайтып келді. Одан кейін ол Колумбия университетінде журналистиканы оқып, магистр дәрежесін алды, содан кейін «Globe and Mail» газетіне бизнес-репортер болып орналасқанға дейін «Montreal Gazette», «Boston Globe» және «Wall Street Journal» газеттерінде жұмыс істеді. 1988 жылы газет оны Қытайға жіберді, онда ол алты жыл бойы шетелдік тілші болып жұмыс істеді, соның ішінде Тяньаньмэньдегі қырғынды жариялады. Кейін ол Қытайдағы тәжірибесі туралы «Қызыл Қытай көкілдері» атты кітап жазды, ол Қытайда дереу тыйым салынды. 1990-жылдардың соңында қайта оралғаннан кейін ол «Жан Вонгтың Қытайы» атты екінші кітап жариялады, ол қазіргі Қытайдағы әлеуметтік өмір, экономика және саясат туралы жеке баяндама емес, көбірек ақпараттық еңбек болды.

Қытайдан кейін

1996 жылдан 2002 жылға дейін Вонг ең көп танымал "Түскі аспен" рубрикасымен "Глоб энд Мейл" газетінде, онда ол танымал адаммен түскі ас ішеді, ол көбінесе, бірақ әрқашан канадалық бола бермейтін. Оның "Түскі аспен" рубрикалары көбінесе тамақтас серіктерінің жеке, қызықты жақтарын театрлық тұрғыдан жариялағаны үшін белгілі болды. Маргарет Этвуд үстелмен қанағаттанбағандықтан тамақтанбайтын тікенді дива ретінде бейнеленді, ал Джин Симмонс өзінің қабағының мөлшерін ашты. Оның ең танымал "Түскі аспен" рубрикаларының бірінде Вонг үйсіз әйелді түскі асқа шақырды. 2002 жылы "Джан Вонгпен түскі ас" тоқтатылғаннан кейін Вонг "Глоб энд Мейл" газетінде басқа журналистік қызметтерге көшті. 2006 жылы Вонг Барбара Эренрайхтың жұмысын үлгі етіп алып, Торонтодағы бай үйлерде тазалаушы қыз ретінде жасырын жұмыс істеп, назар аударды. "Глоб энд Мейл" газетінде тілші болып жұмыс істеген кезде Ян Вонг қызметші қыз болып кейіп танытып, төмен кірісті өмір туралы бес бөлімнен тұратын серия жазды. Газет бұл мақалаларды 2006 жылдың көктемінде жариялады. Маркхэм отбасының мүшелері газетке және Вонгқа сот ашты, олар "үлкен ұятқа қалдырғанын және психикалық ауруға ұшырағанын" мәлімдеді.

Доусон колледжінің дау-дамайлары

Вонг 2006 жылғы 16 қыркүйекте "Глоб энд Мейл" газетінде "Дүбір кезінде үстел астына тығылу" деген мақаласын жариялады. Онда ол Эколь-Политехник, Конкордия университеті және Доусон колледжіндегі оқ жарылысына кінәлі Марк Лепин, Валери Фабрикант және Кимвир Гиллдің іс-әрекеттері мен Квебек провинциясындағы 101-ші заңның, яғни "ұзақ жылдарға созылған тілдік күрес" бар екендігі арасындағы байланысты көрсетті. Вонг үш адамның тума квебек тұрғындары еместігі мен олар жасаған кісі өлтірулер арасындағы қатынасты айтты, себебі олар, Вонгтың пікірінше, Квебек қоғамында "расалық тазалыққа" алаңдаушылық тудырғандықтан шеттетілген. Осыған байланысты көп ұзамай халықтың наразылығы, саяси айыптаулар мен жариялылық пайда болды. Сент-Жан Баптист қоғамы Квебек баспасөз кеңесіне шағымданып, ал Квебек премьер-министрі Жан Шарест бұл мақаланы "ұятты" деп атады. Globe газетіне жолдаған ашық хатында ол бұл оның канадалық құндылықтарды білмейтінінің және Квебек қоғамын түсінбегендігінің дәлелі екенін жазды. Шарест Вонгтан барлық квебектерден кешірім сұрауды талап етті. Премьер-министр Стивен Харпер Вонгтың мақаласын сынап, 2006 жылғы 21 қыркүйекте газетке жариялаған хатында оның "әуелінен абсурдты және негізсіз" аргумент екенін мәлімдеді. 20 қыркүйекте Халық палатасы бірауыздан мақала үшін кешірім сұрау туралы резолюцияны қабылдады. "Глоб энд Мейл" газетінің редакторы Эдвард Гринспон Вонгтың пікірі мақалаға енгізілмеуі керек екенін айтқан мақала жариялап, оқиғаға жауап берді. Вонг мұны өзінің жұмыс берушісінің сатқындыққа ұшырауы деп есептеді, өйткені Гринспон бұрын оның мақаласын оқып, мақұлдаған еді. Вонгтың сөзіне сүйенсек: "Мен саяси қарсылық тудырған мақала жаздым, менің жұмыс берушілерім мені қолдамады, кейіннен маған үнсіздік таңды, ал клиникалық депрессияға шалдыққаннан кейін мені жұмыстан шығарды".

Соңғы еңбектері

2009 жылдан бастап Вонг CBC Radio 1 арнасындағы The Current бағдарламасын кейде жұма күндері жүргізді. 2010 жылы Вонг Нью-Брансуиктегі Фредериктон қаласындағы Сент-Томас университетінде журналистика кафедрасының шақырылған профессоры болды, қазіргі таңда сол университетте доцент болып жұмыс істейді. Оның бесінші кітабы – Out of the Blue: A Memoir of Workplace Depression, Recovery, Redemption and, Yes, Happiness – жұмыстағы депрессиясы, қалпына келуі және құтқарылуы туралы естеліктер жинағы. Бұл кітапта Ян Вонг мақаласы жарықтанғаннан кейін алған қарсылықты егжей-тегжейлі сипаттайды, сондай-ақ Globe and Mail басшылығы, оның пікірінше, барлық тараптан келген жағымсыз пікірлерге қарамастан оны қалай қолдан қалдырғанын айтады. Ол "депрессияға түсіп кеткенімнің нақты сәтін" нәсілдік шабуылға ұшырағанда басынан өткергенін анықтады. Бұл кітап Doubleday баспасы, оның бұрынғы кітаптарын шығарған баспа, басылымға бірнеше күн қалғанда басылымнан бас тартқаннан кейін жеке өзі басылды, бірақ Doubleday The Globe-тың қандай да бір заңдық әрекеті болмағанын мәлімдеді.

Globe кітаптағы үзінділер Вонгтың газетпен болған дауының аясында жасалған құпиялылық туралы келісімді бұзғанын алға тартты. 2013 жылдың шілдесіндегі төрешінің шешімімен Вонг Globe and Mail газетіне төленген жұмыстан босату ақысын қайтаруға міндеттелді. 2014 жылы Вонг Онтарио сотына төрешінің шешіміне шағымданды. 2014 жылдың қарашасында Онтарионың Жоғарғы соты төрешінің шешімін қолдады, Вонгты Globe and Mail-ге 209 000 долларлық жұмыстан босату ақысын қайтаруға міндеттеді, сондай-ақ Globe and Mail және кәсіби одаққа заңдық шығыстар ретінде 15 000 доллар төлеуге бұйырды. Оның соңғы кітабы – Apron Strings: Navigating Food And Family In France, Italy, And China. 2017 жылдың қыркүйек айында жарық көрген бұл кітап CBC және Toronto Star басылымдарының міндетті оқу тізіміне енді. Крис Натталл Смит (Канаданың үздік шеф-аспазы) былай деп жазды: "Ақылды және әйгілі өткір тілді репортер өзінің толыққанды, аспаздық білімі бар ұлын Франция, Италия және Қытайдағы үй тағамдарын дайындау сапарына алып кетеді. Неден жамандық күтуге болады? Зейінге толы, қызықты, дәмді және көзді жаумайтын оқылым, бұл Жан Вонгтың өнер шегіне жеткен туындысы".