Кіріспе

Грекияның құдайлық заң құдайы

Грекия мифологиясы мен дінінде Темида (/θ//iː//m//ᵻ//s/; Θέμις) – әділдіктің, құдайлық тәртіптің, заңның және дәстүрдің құдайы және бейнесі. Ол Гайя мен Уранның он екі Титан баласының бірі және Зевстің екінші әйелі. Ол оракулдар мен болжамдармен, соның ішінде Дельфи оракулымен байланысты. Оның символы – Әділдік таразысы.

Атауы

Темис сөзі "құдайлық заңды" білдіреді, адам жасаған ереже емес, әдепкі мағынасында "қойылып, орнатылған нәрсе" дегенді көрсетеді. Бұл грек тіліндегі títhēmi (τίθημι) етістігінен ("қою") туындаған. Ежелгі гректер үшін Темис бастапқыда "адамдардың қоғамдық істерін, әсіресе жиналыстарды" ұйымдастырушы болған. Мұса Финли, Гомер б.з.д. 8 ғасырында қолданған Темис сөзінің, 10 және 9 ғасырлардағы гректердің қараңғы дәуіріндегі әлеуметтік тәртіпті еске түсіретінін айтты:

Темисті аудару мүмкін емес. Құдайлардың сыйы және өркениетті өмірдің белгісі болған Темис, кейде дұрыс әдет-ғұрыпты, тиісті тәртіпті, әлеуметтік ретті, ал кейде құдайлардың еркін (мысалы, белгі арқылы білдірілген) білдіреді, онда "әділдік" ұғымы аз. Финли былай қосты: "Онда әдет-ғұрып, дәстүр, халықтық жол-жүргізу, мораль, қалай атасақ та, 'жасалады (немесе жасалмайды)' дегеннің үлкен күші болды". Аполлонға арналған жырда Темида "Ихнея" деп аталады, яғни "Із кесуші".

Сипаттама

Кейбір классикалық сипаттамалар Темиданы мұңды көрінетін, таразы ұстап тұрған әйел ретінде бейнелейді. Темида – анасы Гайя сияқты жер анасы, ал кейбір әңгімелерде екеуін ажырату қиын. Темиданы кейбір классикалық бейнелерде қылыш ұстап тұрған күйінде көрсеткен. Темидаға немқұрайлы қараған жағдайда, Немезис әділ және қаһарлы жаза тартады; осылайша Темида Рхамностағы шағын ғибадатхананы Немезиспен бөлісті. Темида ашуға бой алмайды; Зевспен дауласып, Олимпқа қайтқан алаңдаған Гераға "әдемі бетті" Темида бірінші болып кесе ұсынды. Темида адам мен әйел арасындағы дұрыс қарым-қатынасты, дұрыс құрылған отбасының негізін қадағалады (отбасы – деме үшін тірек саналды). Сот судьялары жиі темистополой (Темистің қызметшілері) деп аталды. Осылайша Олимпте де тәртіп орнатылды. Тіпті Гера оны "Ханшайым Темида" деп атады.

Гесиод

Темида Гесиодтың «Теогониясында» әділеттің құдайлық тұлға ретінде алғаш рет тіркелген көрінісі болды. Гесиод өз заманының әлеуметтік-діни санасына ғана емес, сонымен қатар бұрынғы көптеген культтік діндерге сүйене отырып, ғаламның күштерін ғарыштық құдайлар ретінде сипаттады. Гесиод уақытша әділетті, Дикені Зевстің және Темистің қызы ретінде бейнеледі. Дике сот үкімдері мен жазаларды іске асырды, ал анасы Темиспен бірге Морайлардың соңғы шешімдерін жүзеге асырды.

Эскил

Дәстүрлі түрде Эсхилге жатқызылатын "Прометейдің зынданында" пьесасында Прометей Темис көптеген аттармен, оның ішінде Гайямен де аталатынын айтады.

Отбасы

Гесиодтың "Теогониясында" Темида – Гайяның (Жер) және Уранның (Аспан) он екі Титан баласының бірі. Ол өзінің немере інісі Зевстің екінші әйелі, одан Хора (Маусымдар) – Еуномия (Заң), Дике (Әділет), Эйрене (Бейбітшілік) және Мойра (Тағдыр) – Клото, Лахесис және Атропос атты қыздары дүниеге келеді. Гесиодтың баянына ұқсас, Орфикалық гимн Темиске Гайя мен Уранның қызы деп сипаттайды, ал Орфикалық гимн Маусымдарға Зевстен Хоралардың анасы деп айтады. Гигин өзінің "Фабулаларында" Темисті Этер мен Терраның (Жер) қызы, ал Зевстен Хоралардың анасы деп көрсетеді. Эсхилге жатқызылатын "Шынжырланған Прометей" пьесасында Темида Прометейдің анасы, ал Эврипидтің "Гипполит" пьесасындағы түсіндірмелерде Темис Зевстен Гесперидтердің анасы болып келеді.

Мифология

Темида Дельфидегі оракулды салған және өзі оракул болған. Тағы бір аңыз бойынша, Темида Дельфидегі оракулды Гайядан алды, кейін оны Фибиге берді, ол оны немересі Аполлонға туған күніне сыйлық ретінде тапсырды. Ефордың сөзінше, Темида Аполлонға адамзатқа көмектесу ниетімен оракулды табуға көмектесті. Темистің болжамдарының мысалдары: Овидийдің "Метаморфозаларында" Дриоп туралы әңгімеде Темида құдайларды Фивада болатын азаматтық соғыс туралы ескертеді. Тағы бір әңгімеде ол Зевске және Посейдонға Тетиске үйленбеуді кеңес береді, себебі оның ұлы әкесінен де күшті болады. Овидийдің айтуынша, Деукалионға "анасының" сүйектерін иығынан лақтыруды және топан судан кейін жаңа адамзатты құруды айтқан Зевс емес, Темида болған. Сондай-ақ Овидийдің сөзінше, Темида Зевстің ұлы Атлас бағынан алтын алмаларды ұрлап кететінін болжаған. Гомердің "Илиадасында" оған Зевс Олимптегі құдайларды кеңеске шақыруды тапсырады. Темида Делоста Аполлонның тууына куә болды және оны нектар мен амброзиямен бақты. "Де Астрономика" еңбегінде Гигин Темиді, Аммалтеядан басқа, жас Зевстің асырап алған анасы және күтушісі ретінде көрсетеді. Пиндардың бір фрагментінде Темида Океан бұлақтарынан Морайлар (оның қыздары емес) арқылы Олимпке әкелінді, онда ол Зевстің бірінші әйелі (екінші емес) болды және одан Хоралар дүниеге келді. Кипрлік Стасинус жазған жоғалған "Киприяда" Темида мен Зевс бірге Троя соғысының басталуын жоспарлады. Квинт Смирнейдің айтуынша, құдайлар Зевстің бұйрығына бағынбай, Троялық атты жасағаннан кейін бір-бірімен соғыса бастағанда, Темида оларды Зевстің қаһары туралы ескертіп тоқтатты. Орфикалық "Рапсодикалық теогонияда" (б.з.б. бірінші ғасыр) Никс (Түн) Рея Кроностың баласын туғанға дейін Темиданың бой күйін сақтайтынын болжады. Темида жас махаббат құдайы Эростың өсуіне де қатысты; Порфирийдің сөзінше, оның анасы Афродита ұлы Эрос мәңгілік бала болып қалуынан қорқып, оны Темидаға әкелді. Темида оған Эросқа бауыр сыйлауды айтты, себебі ол жалғыздықтан өспейді. Афродита содан кейін тағы бір махаббат құдайы Антеросты (мәнісі "қарсы махаббат") дүниеге келтірді, ал Эрос оның қасында болғанда өсті. Бірақ Антерос қашықта болғанда Эрос бұрынғы кішкентай түріне қайта оралды. Төрт криттік ер адам (Аэголий, Целей, Кербер және Лай) Рия Зевске дүниеге келген Криттегі қасиетті үңгірге кіріп, ондағы қасиетті аралар өндірген балдың бір бөлігін ұрлауға тырысқанда, Темида мен оның қыздары Тағдыр Зевске оларды қасиетті үңгірде өлтіруден бас тартып, себебі үңгірде өлген адамды құдайсыз деп есептеді, сондықтан ол төртін де әртүрлі құстарға айналдырды.

Дін

Темиданың Грецияда бірнеше ғибадатханасы болған, бірақ олар ежелгі авторлармен толыққанды сипатталмаған. Оның Додонадағы Зевс қасиетті орнында, Танаграда, Афинадағы Акропольге жақын, Немезис қасиетті орнының жанындағы Рамноста және Фтиотис, Фессалиядағы Темида Икхная қасиетті орнында ғибадатханалары болды. Паузанияс оның Фивадағы қасиетті орнын әдеттегіден гөрі егжей-тегжейлі сипаттаған, сондықтан ол маңыздырақ болуы мүмкін: [Тева, Бойотия] Нейстан қақпасынан келе жатқан жол бойында үш қасиетті орын бар. Бірі – ақ мәрмәрдан жасалған мүсіні бар Темиданың қасиетті орны, оған іргелес Мойралардың (Тағдырдың) [қыздарының] қасиетті орны, ал үшіншісі – Агоралық Зевс (Базарлық Зевс). Олимпияда Темидаға арналған құрбандық алаңы да болған: "Стомион (Ауыз) деп аталатын жерде Темидаға арналған құрбандық алаңы салынған". Темида кейде басқа құдайлардың қасиетті орындарында бейнеленген, кейде олармен бірге қасиетті орында болған, және ол Эпидавроста Афродитамен бірге қасиетті орынға ие болған: "[Эпидавростағы Асклепийдің қасиетті орнының] ішінде Артемиданың қасиетті орны, Эпионаның бейнесі, Афродита мен Темиданың қасиетті орны және жарыс жолы бар". Афинадағы Темида қасиетті орны Дионис театрының батысында орналасқан. Додондағы Темида қасиетті орны – тетрастильді pronaos in antis cella, солтүстік жағында кіреберіс және сыртында үлкен құрбандық алаңы бар. Додондағы қасиетті орның бағаналары жергілікті құмтастан жасалған иониялық бағаналар еді.

Қазіргі суреттер мен арнаулар

Қазіргі заманғы бейнелерде Темис көбінесе "Әділет қызы" деп аталады және көптеген сот үйлерінің алдында оның мүсіндерін кездестіруге болады. 2022 жылы Еуропалық Одақ Әділет Сотының Бас сот залы орналасқан ғимарат Темис ғимараты деп атауға ие болды.