Кіріспе

Ежелгі грек мифтік соғысы

Грек мифологиясында Титаномахия ( /t//aɪ//t//ə/'//n//ɒ//m//ə//k//i/; латынша: Titanomachia) – ежелгі Фессалияда он жылға созылған шайқастар сериясы. Бұл шайқастарда Олимп тауында билік құрған құдайлардың жас буыны (Олимпиялықтар) және олардың одақтастары, Олимп тауының етегіндегі Отрис тауында тұрған ескі құдайлардың буыны (Титан) бір-бірімен күресті. Оқиға Титан соғысы, Титан шайқасы, Құдайлар шайқасы немесе жай ғана Титан соғысы деп те аталады. Соғыс мақсаты – ғаламға қай құдайлар буыны билік ететінін анықтау болды; ол Олимпиялық құдайлардың жеңісімен аяқталды. Ежелгі гректер құдайлар мен Титан арасындағы соғыс туралы көптеген өлеңдерді білген. Олардың арасында ең бастысы, сонымен қатар бүгінге дейін жеткен жалғыз шығарма – Гесиодқа жатқызылатын "Теогония". Титан даралары Орфейге жатқызылатын өлеңдерде де маңызды рөл атқарды. Орфейлік аңыздардың тек шашаулары ғана жеткенімен, олар Гесиодтық дәстүрден өзгешеліктерін көрсетеді.

Алғашқы құдайлар арасындағы қақтығыс

Титаномахияның тұғыры ең жас Титан Кронос өзінің анасы Гайяның (Γαία, жер) көмегімен өз әкесі Уранды (Ουρανός, аспан және ғаламның билеушісі) құлатудан кейін құрылды. Уран Гайяның алты баласын - үш Гекатонхираны (басы 50 және қолы 100 алыптар) және үш Циклопты (олардың әрқайсысы маңдайының ортасында бір-бір көзі бар) - оның құрсағында тұтқындаған кезде, оның жауабын тартты. Гайя адмантиннен жасалған үлкен қырғын жасап, оны Отрис тауының жарығына жасырып қойды. Кейін Гайя Уранның басқа 12 баласын, Титандар деп аталатын, Уранды кастрациялауға көндіруге тырысты. Тек Кронос ғана бұл әрекетті жасауға дайын болды, сондықтан Гайя оған адамантинді орақ берді және оны бұрын орақ ұстаған тесікке орналастырды. Уран Гайямен Отрис тауында кездескенде, Кронос Уранға тұзақ құрып, адамантинді орақпен оның жыныс мүшелерін кесіп алып, Жерорта теңізі арқылы лақтырып жіберді. Осылай істегеннен кейін, Кронос Геяның құрсағын кесіп, тұтқынға алынған Гекатонхиралар мен Циклопты босатып, оларды Тартарда тұтқындады. Крон Уранды да Тартар түбінде тұтқындап тастады. Осылайша ол Титандардың билеушісі болды. Бірақ Уран Кроносты қарғады, сондықтан Кроностың балалары оның билігіне қарсы көтеріледі, дәл Кронос өз әкесіне қарсы көтерілгендей. Жер бетінде төгілген Уранның қанынан Гиганттар, Эриниялар және Мелиялар пайда болды. Оның жыныстық мүшелері қирағаннан алынған жыныс пен қанның араласқаннан, Афродита теңізден пайда болып, Кипрге келіп қонды. Кронос әкесі берген жер, аспан және теңіз билеушісі атағын иеленді. Содан кейін ол өзінің билігін бауырларын өзінің еркіне бағындыруға мәжбүрлеу арқылы нығайтады. Уранның қарғысына қорқып, билігінің аяқталуынан қорқып, атасының бұрынғыдай зұлымдыққа ұшыраған Кронос, өзінің әр баласын тұтас жұтып, оның әйелі Реядан туған баласын жұтып тастады. Кронды жек көретін Рея өзінің ең кіші жаңа туған баласын Зевсті жасыруға тырысты. Ол Кронды оның орнына матаға оралған анасы Гайя берген магнит тасын жұтып жіберді. Рия Зевсті Криттегі үңгірге алып келді, онда оны Амальтея мен Мелия тәрбиеледі. Зевс ересек болғаннан кейін Кроностың шарапшысына айналды. Ол Кроностың қызметшісі болып тағайындалғаннан кейін, Океанид Метис Зевске қыша мен шараптың қоспасын берді, бұл Кроностың жұтқан балаларын құсуына себеп болды, қазір олар өсті. Ол өзінің бауырларын, сондай-ақ Гекатонхиралар мен Циклоптарды босатып, оларды Титандарға қарсы көтеріліске бастап кетті.

Зевс пен оның бауырлары жаратылысты басып алады .

Содан кейін Зевс өзінің әкесіне қарсы соғыс ашты, оның іні-қарындастары – Гестия, Деметра, Гера, Гадес және Посейдон оның одақтастары болды. Зевс Гекатонхирлер мен Циклоптарды (Кронос тұтқындаған) жерден босатты, олар да оған қосылды. Гекатонхирлер тас лақтырып шабуылдады. Циклоптар Зевске оның белгілі найзағай мен жарқын шаңқасын, Посейдонға үш тісті найзасын, ал Гадеске – қараңғылық бас киімін жасады. Кронос жағында басқа Титандар одақтас болды, бірақ Темида мен оның ұлы Прометей Зевске қосылды (ескерту: Гесиод үшін Климена – Прометейдің анасы). Атлас Кроносқа екінші қолбасшы болды. Соғыс он жылға созылды, бірақ ақырында Зевс пен басқа олимпиялықтар жеңіске жетті. Зевс маңызды Титандарды, Кронос әкесіне істегендей, Тартарға қамады, ал Гекатонхирлер олардың күзетшісі болды. Атласқа аспанды иегінде ұстау жазасы берілді. Кейбір деректерде Зевс билігіне толық сенімді болғаннан кейін Титандарға бостандық бергендігі айтылады. Гигин Титаномахияны басқаша баяндайды: «Гера Эпафтың (көңілдес әйелден туған) Мысырдың мұндай үлкен патшалығын билеп отырғанын көрген соң, оның аң аулау кезінде өлтірілуін қамтамасыз етті және Титандарды Зевсті патшалықтан қууға, оны Кроносқа (Сатурнға) қайтаруға ынталандырды. Олар көкке көтерілуге тырысқанда, Зевс Афина, Аполлон және Артемиданың көмегімен оларды Тартарға құлатты. Ал олардың жетекшісі болған Атласқа аспан күмбезін жүктеді. Ол, деседі, әлі күнге дейін иегінде аспанды ұстап тұр. «Илиада» үш бауырластың жеңістен кейін әлемді қалай бөлгенін сипаттайды: Зевске аспан мен ауа билігі берілді және ол билеуші ретінде танылды (сонымен қатар Аспан әкесі деп те аталады). Посейдонға теңіз бен барлық сулар, ал Гадеске – өлім патшалығы, яғни жер асты әлемі берілді. Басқа құдайлардың әрқайсысына олардың табиғаты мен бейімділігіне сәйкес міндеттер тапсырылды. Жер барлығына ортақ болды, өздеріне қалай қалауынша әрекет етуге, тіпті бір-біріне қарсы келуге рұхсат етілді, егер бауырластар (Зевс, Посейдон және Гадес) араласпаса.

Титономахия, жоғалған өлең

Титаномахия туралы біршама өзгеше баяндама қазір жоғалған өлеңде кездеседі. Бұл өлең дәстүрлі түрде Евмел Коринфтікке жатқызылған, ол Бакиадтардың ежелгі Коринфтегі билеуші әулетінің жартылай аңызға айналған жыраушысы және Делос қаласында орындалған Мессен тәуелсіздігінің мақтау әні – Просодионның дәстүрлі авторы ретінде құрметтелген. Ежелгі заманда көптеген авторлар Титаномахияны автор атын атамай-ақ сілтеме жасаған. Евмелдің аты бұл өлеңге қолда бар жалғыз есім ретінде тіркелген. Қазіргі қолда бар шашыраңқы мәліметтерге сүйенсек, Евмелдің Титаномахия жөніндегі баяндамасы Гесиодтың "Теогониясынан" сақталған нұсқасынан маңызды тұрғыда ерекшеленген. Бұл өлең б.з.б. VII ғасырдың соңында немесе одан да ертерек жазылған. Титаномахия авторы Зевстің туған жерін Криет емес, Лидияда, атап айтқанда Сипил тауында деп көрсеткен.

Жалпы көздер

Гигин, Гай Юлий, Фабулалар, Гигин мифтері, Мэри А. Грант редакциясымен, Лоуренс: Канзас университетінің баспасы, 1960. ToposText сайтындағы онлайн нұсқасы. Ноннус, Дионисика, I том: 1–15 кітаптар, аударған: В. Х. Д. Роуз, Лоеб классикалық кітапханасы, № 344, Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы, 1940 (1984 ж. қайта жаңартылған). Гарвард университетінің баспасы сайтындағы онлайн нұсқасы. Интернет мұрағаты (1940).