Кіріспе

Қызығушылық (латынша wikt:curiositas#Latin, cūriōsus "күтімді, ұқыпты, қызығушылық" деген сөз, cura "күтім" сөзімен байланысты) – зерттеу, тексеру және оқу сияқты сұранышпен ойлаумен байланысты қасиет, ол адамдар мен жануарларда байқалады. Қызығушылық адамның дамуына көмектеседі, соның нәтижесінде білім алу процесі және білім мен дағдыға қол жеткізуге деген ұмтылыс туындайды. "Қызығушылық" термині білім немесе ақпарат алуға деген құштарлыққа байланысты мінез-құлықты, ерекшелікті немесе сезімді де білдіре алады. Мінез-құлық және сезім ретінде қызығушылық ғылым, тіл және өнеркәсіптегі прогресс сияқты адамның дамуына итермелейтін күш болып табылады. Қызығушылық – организмнің үйрену қабілетіне негізделген эволюциялық бейімделу деп қарастыруға болады. Белгілі бір қызығушылық танытатын жануарлар (атап айтқанда, қарғалар, осьминогтер, дельфиндер, пілдер, егеуқұйрықтар және т.б.) айналасына бейімделу және нәрселердің қалай жұмыс істейтінін білу үшін ақпарат іздейді. Бұл мінез-құлық неофилия деп аталады, яғни жаңа нәрселерді жақсы көру. Жануарлар үшін беймәлім немесе жаңа нәрседен қорқу, неофобия, әлдеқайда көп кездеседі, әсіресе өмірдің кейінгі кезеңдерінде.

Себептер

Көптеген түрлер, оның ішінде маймылдар, мысықтар және кеміргіштер қызығушылық танытады, тіпті ересек шақтарында да. Қызығушылықтың алғашқы анықтамалары оны ақпаратқа деген ынталы құштарлық деп сипаттайды. Бұл ынталандырушы құштарлық білімге, ақпаратқа және түсінікке деген құштарлықтан туындайды. Қызығушылық туралы дәстүрлі көзқарастар барлық жануарларда кездесетін ішкі зерттеуші мінез-құлық ретіндегі сезімдік қызығушылық пен, адамдарға тән білімге деген құштарлық – эпистемиялық қызығушылық арасындағы айырмашылықты қарастыру үшін кеңейтілді. Дэниел Берлин қызығушылықты тудыратын үш түрлі факторды анықтады: психофизикалық факторлар, экологиялық факторлар және жиынтық факторлар. Психофизикалық факторлар физикалық қарқындылыққа, ал экологиялық факторлар мотивациялық маңыздылыққа және міндеттің маңыздылығына сәйкес келеді. Жиынтық факторлар әртүрлі ынталандырулар немесе ерекшеліктерді салыстыруды қамтиды, олар нақты қабылдануы немесе есте сақталуы мүмкін. Берлин төрт жиынтық факторды атап өтті: жаңалық, күрделілік, белгісіздік және қақтығыс (ол барлық жиынтық факторлар қақтығысты қамтиды деп болжайды). Сонымен қатар, ол жаңалықты толықтыру үшін үш факторды қарастырды: өзгеріс, таңқалдыру және үйлесімсіздік. Ақырында, қызығушылық жоғарыда аталған факторлармен байланысты ынталандыруды қабылдау арқылы ғана емес, сонымен қатар "жалықудан" ("диверсивті зерттеу") ынталандырудың жетіспеуінен де оянуы мүмкін. Сондай-ақ, қызығушылыққа сұрақтар қою сияқты ауызша қызметтер мен ойлау сияқты ішкі мотивацияланған ақыл-ой процестерінен тұратын символдық қызметтер де кіреді ("эпистемиялық зерттеу").

Теориялар

Басқа да тілектер мен қажеттіліктер сияқты, азық-түлік/аштық сияқты, қызығушылық зерттеушілік мінез-құлықпен және сыйлық алу сезімімен байланысты. Қызығушылықты оң эмоциялар мен білім жинау арқылы сипаттауға болады; қызығушылық оянған кезде ол өзінен-өзі сыйлы және ләззатты болып есептеледі. Жаңа ақпарат табу да пайдалы болуы мүмкін, себебі ол қызығушылықты қозғаудың орнына, жағымсыз белгісіздік күйлерін азайтуға көмектеседі. Осы белгісіздік күйлерін түзету қажеттілігін және зерттеушілік мінез-құлықтың ләззатты тәжірибелеріне қатысу тілегін одан әрі түсіну үшін теориялар пайда болды.

Қызығушылық теориясы

Қызығушылықты қозғау теориясы "нақтылықтың жоқтығы" және "белгісіздік" сияқты жағымсыз тәжірибелерді қарастырады. Осы жағымсыз сезімдерді азайту сыйлы. Бұл теория адамдардың ойлау процестерінде дәйектілік пен түсініктілікке ұмтылатынын көрсетеді. Егер бұл дәйектілік белгілі емес, нақты емес немесе түсініксіз нәрсемен бұзылса, адамның қызығушылықты қозғауы оны дәйекті ойлау процесін қалпына келтіру үшін белгілі емес ақпаратты және білімді жинауға итермелейді. Бұл теория қызығушылықтың зерттеушілік мінез-құлық арқылы өзінің ортасының белгілі емес аспектілерін түсінуге деген құштарлықтан дамитынын болжайды. Белгілі емес нәрсені түсіну және дәйектілікті қалпына келтіруден кейін, бұл мінез-құлық пен құштарлықтар басылады. Қызығушылықты қозғау теориясының туындылары қызығушылықтың біріншілік немесе екіншілік қозғаушы күш екендігі және бұл қызығушылықты қозғау адамның ортасын түсіну және реттеу қажеттілігінен туындай ма, әлде сыртқы ынталандырудан туындай ма, деген мәселелерде әртүрлі болады. Себептері қанағаттандыруды қажет ететін қарапайым қажеттіліктерден (мысалы, аштық, шөлдеу) қорқыныш тудыратын жағдайлардағы қажеттіліктерге дейін жетеді. Осындай зерттеушілік мінез-құлық көптеген түрлерде де кең таралған. Адам баласы, егер қазіргі жағдайынан жалықса және қызықтыратын ынталандырулар болмаса, қызықты нәрсе тапқанша жүреді. Жаңа ынталандырулардың болмауына қарамастан қызығушылықты байқау, қызығушылықты дамыту моделінің негізгі кемшіліктерінің бірін көрсетеді.

Оптималды қозу теориясы

Оптималдық қоздырылу теориясы осы зерттеушілік мінез-құлықпен айналысу мүмкіндіктерін іздеуге деген ұмтылысты түсіндіру қажеттілігінен туындады, бұл белгісіз немесе екіұшты жағдайлардың болмауымен байланысты. Оптималдық қоздырылу, мұндай зерттеушілік мінез-құлық арқылы ғана емес, қоздырылудың жағымды сезімін сақтауға адамның ынталанатынын көрсетеді. Оптималдық қоздырылу теориясына ұқсас, когнитивтік үйлесімділік теориясы да қоздырылуды қалаулы немесе күтілетін деңгейде ұстап тұруға бейімділік бар екенін ұсынады, бірақ ол қоздырылу мөлшерін күтілетін жағдай мен нақты қабылданатын жағдай арасындағы сезілетін үйкестік мөлшерімен тікелей байланыстырады. Бұл үйкестік аз болғанда, қызығушылықтан туындаған зерттеушілік мінез-құлық ақпарат жинау үшін қолданылады, осы ақпарат арқылы күтулерді қабылдаумен үйлестіруге үйренуге болады, соның арқасында үйкестік азаяды. Бұл көзқарас қызығушылықты агрессиямен және қорқынышпен байланыстырады. Егер үйкестік үлкен болса, қорқыныш немесе агрессивті мінез-құлық күтілетін жағдайға қабылдауды сәйкестендіру үшін қолданылуы мүмкін, бұл үйкестіктің мөлшеріне және нақты жағдайға байланысты. Агрессивті мінез-құлық күтілетін жағдайға сәйкес келу үшін қабылдауды күшпен өзгертеді, ал қорқыныш қашуға итермелейді, бұл үйкестік тудыратын стимулды қабылдау алаңынан алып тастайды, соның салдарынан үйкестік шешіледі. Нейробиологиядан алынған бұл теория зерттеушілік мінез-құлықтың мотивациясын түсіндіру арқылы қызығушылықты жетелеу теориясын толықтыра алады.

Неврологиялық аспектілер мен құрылымдардың рөлі

Қызығушылық кеңінен танылғанымен, оның түпкі себептері көбінесе тәжірибелік тұрғыдан белгісіз болып қалады. Дегенмен, кейбір зерттеулер оқу, есте сақтау және мотивация сияқты қызығушылықпен байланысты ерекшеліктерге әсер ете алатын «сыйақы жолы» деп аталатын неврологиялық механизмдер туралы түсінік берді. Қызығушылықтың күрделі табиғатынан туыстап, осы ерекшеліктерге байланысты нақты нейрондық процестерге назар аударатын зерттеулер, қызығушылық құбылысын толығымен түсінуге көмектеседі. Төменде қызығушылықтың сипаттамалары мен олардың зерттеушілік мінез-құлықты қалыптастыруда маңызды рөл атқаратын неврологиялық аспектілеріне қатысты байланыстары сипатталған.

Қозғалыс пен сыйақы

Жаңа ақпаратты білуге немесе қандай да бір әрекет жасауға деген ұмтылыс сыйақы алу мүмкіндігімен шақырылуы мүмкін. Осылайша, мотивация және сыйақы туралы білгеніміз, қызығушылықты түсінуге көмектеседі.

Алдыңғы қабыршақтар

Алдыңғы инсула мен алдыңғы шеңберлік қабықтың аймақтары қақтығыс пен белсенділікке жауап береді және осылайша, қызығушылықтың белгілі бір зерттеу үлгілерін күшейте түседі.

Кортизол

Кортизол – стресті реттеудегі рөлімен танымал химиялық зат. Дегенмен, кортизол жаңалыққа құштар немесе зерттеушілік мінез-құлықпен де байланысты болуы мүмкін. Кортизолдың жаңалыққа құштарлықты ынталандыратын рөлін көрсететін зерттеулер оңтайлы белсенділік теориясын қолдайды. Олар кортизолдың белсенділігі шамалы стресс тудырып, зерттеуге жетелейді, ал тым көп стресс кері қайту реакциясын күшейтуі мүмкін деп санайды.

Ескерту

Назар, қызығушылық үшін маңызды, себебі ол айналадағы ортадағы белгілі бір күйзелістерге таңдап назар аударуға және шоғырлануға мүмкіндік береді. Күйзелістерді түсіну және бағалау үшін шектеулі когнитивтік және сенсорлық ресурстар болғандықтан, назар миға осы күйзелістердің ең маңыздысы немесе қатыстысы деп санайтынына жақсырақ назар аударуға көмектеседі. Адамдар әсіресе қоздыратын немесе қызықтыратын күйзелістерге назар аударады. Күйзеліс қаншалықты көп назар тартса, энергия мен шоғырлану соғұрлым жиі сол күйзеліске бағытталады. Бұл адамның белгілі немесе қайталамалы күйзелістерге емес, беймәлімді жақсырақ түсіну немесе түсіндіру үшін жаңа немесе бұрын таныс емес күйзелістерге назар аударатындығын көрсетеді.

Есте сақтау және оқыту

Есте сақтау қызығушылықта маңызды рөл атқарады. Есте сақтау – мидың ақпаратты қалай сақтайтыны және сақталған ақпаратқа қалай қол жеткізетіні. Егер қызығушылық – бұл жаңа немесе бейтаныс күйкілдерді іздеу және түсіну болса, есте сақтау осы күйкілдің шын мәнінде бейтаныс екенін анықтауға көмектеседі. Күйкілдің жаңа екенін анықтау үшін, адам бұл күйкілді бұрын кездестіргенін есінде сақтауы керек. Қызығушылық есте сақтауға да әсер етуі мүмкін. Жаңа күйкілдер көбірек назар аударады. Сонымен қатар, жаңа күйкілдер әдетте олармен байланысты сыйлық құндылығына ие, яғни жаңа ақпаратты үйренуден күтілетін пайда. Күшейтілген байланыстар мен күйкілге арналған көбірек назар, осы күйкілден қалыптасқан естелік ұзақ сақталады және еске түсіру оңай болады, бұл екеуі де жақсы оқуға көмектеседі.

Гиппокамп және парагиппокамп жиегі

Гиппокамп есте сақтау және еске түсіру процесінде маңызды рөл атқарады, демек әртүрлі күйдіргіштердің жаңалығын анықтауда маңызды. Зерттеулер гиппокамптың білім алу үшін зерттеуге мотивация тудыруға қатысы бар екенін көрсетеді. Гиппокампты қоршап тұрған сұр заттың бөлігі – парагиппокамптық гирус (ПГГ) қызығушылықты күшейтуге қатысты.

Миндальді

Миндаль тәлімдік эмоционалдық өңдеумен байланысты, әсіресе қорқыныш сезімімен, сондай-ақ есте сақтаумен. Жаңа немесе күтпеген күйкілерге эмоционалдық реакцияларды өңдеуде және зерттеушілік мінез-құлықты тудыруда маңызды рөл атқарады. Бұл қызығушылық деңгейі мен миндальдің арасындағы байланысты көрсетеді. Дегенмен, тікелей байланысты анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет.

Ерте дамуы

Жан Пиаже сәбилер мен балалар өз шындығын түсінуге үнемі тырысады және бұл олардың интеллектуалдық дамуына септігін тигізеді деп сақтайды. Пиаже пікірінше, балалар гипотезалар құрастырады, тәжірибелер жүргізеді, содан кейін байқағандарына байланысты гипотезаларын қайта қарастырады. Пиаже балалардың іс-қимылдарын жақыннан зерттеп, оларды қоршаған ортаны сынап-тексеру және білуге бағытталған, жүйелі және есептелген күш-жігер ретінде түсіндірген алғашқы ғалым болды. Балалардың қызығушылығына қатысты жалпыға қабылданған нақты анықтама жоқ. Қызығушылықты зерттеудің көп бөлігі ересектерге арналған және балаларды зерттеу үшін қолайсыз, қолдануға келмейтін өзін-өзі бағалау әдістерін пайдаланған. Балаларда зерттеушілік мінез-құлық жиі кездеседі және олардың қызығушылықтарының дамуымен байланысты. Балалардың қызығушылығын зерттеуде көбінесе олардың жаңа және таныс ойыншықтармен өзара әрекеттесуі байқалады. Сондай-ақ, қызығушылық адамдарға өмірде мағына табуға және басқалар мен әлемдегі нәрселерге қамқорлық сезімін дамытуға көмектесетін маңызды моральдық қасиет ретінде қарастырылады. Жастардың қызығушылығы білім жинауға ұласса, ол жақсы қасиет саналады. Қызығушылықтың маңыздылығын ескере отырып, адамдар қазіргі қоғамдар қызығушылықтың дұрыс түрін тиімді дамыта ма, жоқ па деген мәселеде пікір алысып жатыр. Кейбіреулер балалардың қызығушылығы білім беру процесінде көбінесе басып тасталады деп санайды: "Балалар ғалым болып дүниеге келеді. Алғашқы домалақтан бастап, қыбыршыққа дейін балалар ғылымның құралдарын – құштарлықты, гипотезаларды, сынақтарды, қорытындыларды пайдаланып әлемнің құпияларын ашады. Бірақ кейін оқушылар бұрыннан табиғи болған қабілеттерін жоғалта бастайды".

Әлеуметтік қызығушылық

Әлеуметтік қызығушылық – басқалармен қарым-қатынаста болуға байланысты адамның айналағы ортаны түсінуге деген талпыныс ретінде анықталады. Мұндай қызығушылық өз мінез-құлқы мен басқалардың мінез-құлқын қабылдау және түсіну арқылы әлеуметтік өзара әрекеттесулерде сәтті бағытталғандыққа көмектеседі. Сонымен қатар, ол адамның түрлі әлеуметтік жағдайларға бейімделуіне де ықпал етеді.

Өкпелі қызығушылық

Өлімге, зорлық-зомбылыққа немесе денелік немесе эмоционалдық зиян келтіруі мүмкін кез келген оқиғаға деген қарама-қарсылық қызығушылық туындайды. Бұл көбінесе тәуелділік сипатқа ие деп сипатталады, себебі зиян, зорлық-зомбылық немесе өлімге байланысты тақырыптарды түсіну немесе түсіндіру қажеттілігімен байланысты. Мұны адамның ерекше және көбінесе қиын жағдайларды өзінің негізгі эмоцияларымен немесе өмірлік тәжірибесімен байланыстыру қажеттілігімен түсіндіруге болады, бұл метаэмоциялар деп аталады. Адамның қиын жағдайларға деген қызығушылығы тарихы Аристотельдің "Поэтика" еңбегіне дейін жетеді, онда ол: "Біз өзімізді мазалап немесе жиренетін нәрселердің бейнелерін көруден ләззат аламыз және оларды бағалаймыз" деп жазған.

Қалып және қасиет қызығушылығы

Қызығушылық – адамның уақытша жағдайы немесе тұрақты қасиеті болуы мүмкін. Жағдайлық қызығушылық – сырттан туындайтын, мысалы, нәрсенің неге осылай болатынын білуге деген табиғи құштарлық, көбінесе дүкендер неге таңғы сағат 8-де ашылады деген сұрақтар туындайды. Мінездік қызығушылық – жаңа білім алуға ұмтылыс, мысалы, жаңа спорт түрін немесе тағамды сынап көру, немесе бейтаныс жерлерге саяхаттау. Қызығушылықты адамды әдеттегі ортасынан шығаратын күш ретінде, ал қорқынышты – сол ортада ұстап тұратын фактор ретінде қарастыруға болады.

Жасанды интеллекттегі қызығушылық

ЖІ агенттері ішкі мотивация арқылы қызығушылық таныта алады. Бұл, әртүрлі міндеттердегі ЖІ агентінің табысын арттыруға мүмкіндік береді. Жасанды интеллектте қызығушылық әдетте сандық түрде анықталады, яғни агенттің қазіргі күйі берілгенде, өзінің әрекеттерін болжаудағы белгісіздік деңгейі ретінде қарастырылады. 2019 жылы өткізілген зерттеуде ЖІ агенттеріне бейнеойындар ойнауға оқыту жүргізілді, бірақ олар тек қызығушылық сыйлығына ғана лайық болды. Агенттер тек қана қызығушылық сыйлығының негізінде пайдалы ойын тәртібін сенімді түрде үйренді.