Кіріспе

Христиандық термин – Уолтер Ф. Мерфидің «Христос өкілі» романы (латынша Vicarius Christi) – тарих бойында әртүрлі мағыналарда және теологиялық түсініктермен қолданылатын термин. Викарийдің бастапқы ұғымы – «Христостың жер бетіндегі өкілі», бірақ ол «шынайы адамның орнына приход пасторы қызметін атқаратын адам» мағынасында да қолданылады. Қазіргі кезде бұл атау католицизмде епископтарды білдіреді.

Тарих және әртүрлі қолданылу

Христиан діні тарихында Мәсіхтің орынбасары атағы теологиялық, пасторлық мағынада немесе әртүрлі дәуірлерде әртүрліше қолданылған.

Епископтарға арналған пайдалану

Мәсіхтің орынбасары туралы осыған ұқсас ұғымның алғашқы айғағы Антиохия епископы (әлдебір елші Жохан мен Әулие Петірдің де шәкірті болған) жазған Магнезиандарға жолданған хатта кездеседі, ол 88 және 107 жылдар аралығында жазылған: "сіздің епископыңыз Құдайдың орнында билейді". Игнатий "Мәсіхтің орынбасары" терминін тікелей қолданбағанмен, жергілікті епископтарға қатысты осы ұғымды бейнелейді. Жақында ғана Екінші Ватикан кеңесінің Lumen gentium догматикалық конституциясында епископтар "Мәсіхтің орынбасарлары және елшілері" екені айтылды, ал Католик шіркеуінің катехизисі әрбір епископ өз епархиясын "[М]әсіхтің орынбасары ретінде" басқаратынын көрсетеді. "Мәсіхтің орынбасары" термині алғаш рет Тертуллианның 2-ші ғасырдың соңы мен 3-ші ғасырдың басындағы хаттарында кездеседі, ол Киелі Рухқа қатысты айтылады. Яғни, Мәсіх шіркеуде кереметтер жасамайтын болғандықтан, Киелі Рух оның атынан орынбасары ретінде әрекет етеді, кереметтер жасайды және шіркеуді жаңылыстан сақтайды. Тертуллиан Киелі Рухқа орынбасар ретінде тағы мынадай рөлдерді жүктеді: тәртіпті сақтау, Қасиетті Жазуларды ашу, сананы жаңарту және жақсылыққа ұмтылу.

Папалар үшін пайдалану

Мәсіхтің өкілі деген терминнің үшінші қолданылуы 5 ғасырда епископтар синодында Папа Геласий I-ге қатысты айтылады. Атаудың теологиялық мағынасы пасторальдық сипатқа ие болды, бұл Исаның елші Петірге айтқан сөздерін еске түсіреді, оны бірінші католик папасы Жаны 21:16-17-де былай қарастырды: "Менің қозыларымды бағып күтім жаса [ ] Менің қойларымды бағып күтім жаса". Католиктер мұны Мәсіхтің Петірді өзінің өкілі және пасторы етіп, өз отарын (яғни Шіркеуді) өз орнында бағу жауапкершілігімен тапсырғаны деп түсіндіреді. Сондай-ақ, Рим папасы Григорий II-ге Сент-Бонифацийдің адалдық серті. 1200 жылдан бері папалар бұл атауды тұрақты түрде қолданып келеді. 2012 жылғы Annuario Pontificio басылымында "Иса Мәсіхтің өкілі" Папаның екінші ресми атағы ретінде көрсетілген (біріншісі – "Рим епискобы"). Сол кітаптың 2020 жылғы 25 наурызда жарық көрген басылымында "Тарихи атаулар" бөліміне "Мәсіхтің өкілі" деген атау қосылды, бұл оның папалық тарихпен байланысын көрсетеді.

Кесаропапизмде қолдану

Ал 5-6 ғасырлардағы Шығыс шіркеулерінде бұл атау басқа мағынада пайда болды. Бұл термин Византия императорын көрсету үшін қолданылды, бұл цезаропапизмнің ең жоғары деңгейін білдірді. Бірақ дін туралы, құлшылық және рухани мәселелер бойынша шешімдер епископтардың қарауында болды.