Солтүстік Ирландияның Банн өзені

Кіріспе

Уэксфорд графтығындағы өзен. Ольстердегі ең ұзын өзен, Лауг Нег арқылы өтеді.

Банн өзені (ирл. An Bhanna, яғни "құдай"; Ольстер шотландтары: Bann Wattèr) – Солтүстік Ирландиядағы ең ұзын өзен, Жоғарғы және Төменгі Баннның жалпы ұзындығы 129 км (80 миль). Дегенмен, Банн өзенінің жалпы ұзындығы, 30 км (19 миль) ұзын Лауг Нег арқылы өтетін бөлігін қоса есептегенде, 159 км (99 миль) құрайды. Банн өзенінің тағы бір ұзындығы 90 миль деп көрсетілген. Өзен Ольстердің оңтүстік-шығыс жағынан солтүстік-батыс жағалауына дейін иреліп ағады, ортасында Лауг Нег көліне кеңейеді. Банн өзенінің су жиналатын алабының ауданы 5775 км². Өзеннің орташа шығын жылдамдығы 92 м³/с. С. Майкл Хоганның сөзіне сәйкес, Банн өзені аңғары – соңғы мұз дәуірінен кейін Ирландияға келген алғашқы адамдардың қоныстанған жері. Өзен Солтүстік Ирландияның индустриялануында, әсіресе зығыр өнеркәсібінде маңызды рөл атқарды. Бүгінде лосось және шабақ балықтарын аулау өзеннің ең маңызды экономикалық салалары болып табылады. Өзен көбінесе Солтүстік Ирландияның шығыс және батыс аймақтарын бөлісетін шекара ретінде қолданылады, оны "Банн бөлінісі" деп атайды. Банн өзенінің батысындағы қалалар, кеңестер мен кәсіпорындардың инвестициялары мен мемлекеттік қаржыландыруы шығыстағыларға қарағанда кем деп саналады. Бұл діни, экономикалық және саяси бөлініс ретінде де қарастырылады: батыста католиктер мен ирланд ұлтшылдары басым, ал шығыста – Ольстер протестанттары мен юнионистер басым. Сонымен қатар, шығыста Үлкен Белфасттың қаржылық және өнеркәсіптік астанасы орналасқан, ал Банн өзенінің батысы көбінесе ауыл шаруашылығымен және ауылдық жерлермен байланысты. Лауг Нег бассейні Солтүстік Ирландияның жер ауданының 43%-ын, сондай-ақ Ирландия Республикасының шекаралық аймақтарының бір бөлігін қамтиды, бәрі Ольстерде орналасқан. Өзендер агенттігі Тоумдағы бөгет арқылы көлдегі су деңгейін басқарады. Қазіргі су ағызу жүйесін майор Перси Шепард жобалаған, ал 1955 жылғы Lough Neagh and Lower Bann Drainage and Navigation Act (Солтүстік Ирландия) заңы оны іске асыруға мүмкіндік берді. Су деңгейі 1955 жылғы Lough Neagh (Levels) схемасында (өзгертілген) көрсетілгендей, Орданс Датумынан 12,45 метрден 12,6 метрге дейін реттеледі.

The River Bann (from An Bhanna, meaning "the goddess"; Ulster Scots: Bann Wattèr) is the longest river in Northern Ireland, its length, Upper and Lower Bann combined, being 129 km (80 mi). However, the total length of the River Bann, including its path through the 30 km (19 mi) long Lough Neagh is 159 km (99 mi). Another length of the River Bann given is 90 mi. The river winds its way from the southeast corner of Ulster to the northwest coast, pausing in the middle to widen into Lough Neagh. The River Bann catchment has an area of 5,775 km2. The River Bann has a mean discharge rate of 92 m3/s. According to C. Michael Hogan, the Bann River Valley is a settlement area for some of the first human arrivals in Ireland after the most recent glacial retreat. The river has played an important part in the industrialisation in Northern Ireland, especially in the linen industry. Today salmon and eel fisheries are the most important economic features of the river. The river is often used as a dividing line between the eastern and western areas of Northern Ireland, often labelled the "Bann divide". Towns, councils and businesses "west of the Bann" are often seen as having less investment and government spending than those to the east. It is also seen as a religious, economic and political divide, with Catholics and Irish nationalists being in the majority to the west, and Ulster Protestants and unionists in the majority to the east; and with the financial and industrial capital of Greater Belfast to the east with the west of the Bann being more agricultural and rural. The Lough Neagh catchment drains 43% of the landmass of Northern Ireland, as well as some border areas in the Republic of Ireland, all in Ulster. The Rivers Agency manages the water level in the lough using a barrage at Toome. The current drainage scheme was engineered by Major Percy Shepherd and was enabled by the Lough Neagh and Lower Bann Drainage and Navigation Act (Northern Ireland) 1955. The levels are regulated between 12.45 metres and 12.6 metres above Ordnance Datum, as defined in the Lough Neagh (Levels) Scheme 1955 (as amended).

Жоғарғы Бан

Жоғарғы Банн Моурн тауларындағы Слив Макк көтеріледі және тікелей Спельга су қоймасына құяды. Ол бірнеше қалалар арқылы ағып, Армағ графтығындағы Баннфут қаласында Лох-Негх көлімен қосылады. Бұл өзен Еуропадағы ең танымал ірі балық аулау өзендерінің бірі. Портадаунға жақын Уайткоат-Пойнт тұсында оған Кушер өзені қосылады және бұрын Ирландия теңізіне оңтүстікке қарай қолжетімділік берген, қазір пайдаланылмайтын Ньюри каналымен байланысады. 1954 жылы Жоғарғы Банн ресми түрде кеме жүзуге жарамсыз деп жарияланғанмен, Уайткоат-Пойнт пен Лох-Негх арасында әлі де жүзуге болады. Лох-Негхтен өзенге кіру оңай емес, себебі бұл жерде өзен өте жайлы, сондай-ақ кеме жүруге көмектесетін белгілер де жоқ. Өзенге шыққаннан кейін Банн паромдарының тұрақтарына жету оңай. Мұнда тоқтап, батыстағы Колумбиль және шығыстағы Баннфут ауылдарын аралауға болады. Баннфут бастапқыда 1830 жылдары оны салған Чарльз Браунлоудың құрметіне Чарльзтаун деп аталған. Сағасынан шамамен 10 шақырым (16 км) қашықтықта M1 тас жолы өтеді. Бұл көпір кеме жүретін бөлігіндегі ең төменгі көпір, ауа биіктігі шамамен 3 метр (10 фут), бірақ қатты солтүстік жел соққанда өзенде су көтеріліп, биіктік төмендейді. Көпірден Портадаунға дейін шамамен 5 шақырым (8 км) қашықтық, ал өзен әдемі ауылдық жерлерден өтеді. Шиллингтон тұрақтарында және одан сәл ағысқа қарай орналасқан тұрақтардағы су деңгейі өте жай болғандықтан, өзеннен қаланың өзін зерттеу қиын. Өзен А3 және А27 тас жолдарын алып жүретін теміржол және басқа да көпірлер арқылы өтеді. Кушер өзенімен қосылатын жер және құлаған Ньюри каналына кіретін жер соңғы көпірден 2 шақырымнан (3 км) сәл астам қашықтықта орналасқан, ал өзенді одан кейін де қысқа ғана қашықтыққа жүзуге болады.

Төменгі Бан

Төменгі Банн Тоумдағы Негх көлінен Атлант мұхитына дейін ағып, Портстеврт және Кастлрок арасында Портстеврт гольф клубының артында орналасқан Бармутта орналасқан. Төменгі Банн ұзын. Бұл Британ аралдарындағы ең үлкен тұщы сулы көл – Лау-Негке жалғыз шығу тегі болып табылады, оны алты ірі өзен, соның ішінде Жоғарғы Банн сумен қамтамасыз етеді. Көлдің су тасқынын көп мөлшерде сіңіре алу мүмкіндігі шектеулі, сондықтан көлдің айналасындағы аудандар су басуға бейім. Төменгі Банн Портнада үлкен тасқа тап болды, бұл ағыстың тиімділігін төмендетті. 1738 жылы Даун мен Коннор епискобы Фрэнсис Хатчинсон Ирландия Парламентіне осы тастарды жою туралы өтініш жасады, нәтижесінде оның халқына әсер ететін жылдық су тасқыны туды. Парламент жігерлендіретін жауап берсе де, нақты жұмыс жасалмады және мәселе шешілмеді. 1822 жылы шотланд инженері Александр Ниммо радикалды шешім ұсынды. Ньюри каналы Лау-Негтен Карлингфорд Лауға қарай оңтүстікке бағыт берді, бірақ ол шыңға көтеріліп, содан кейін қайтадан төмендеді. Оның ұсынысы – шыңның деңгейін Лау-Нег деңгейінен төмендету, барлық шлюздерді алып тастау және теңізге екінші шығуды қамтамасыз ету. Бұл су тасқыны мәселесін ғана емес, сонымен қатар каналдың жеткіліксіз сумен қамтамасыз етілуін шешіп, шлюздерді жөндеуді болдырмайтын еді, және су әлі де құлап кетуі керек болғандықтан шамамен 2200 кВт энергия өндіруге мүмкіндік беретін еді. Жоспар тым амбициялы болды және қолдау таба алмады. 1842 жылы Парламент Актісі бойынша Жұмыс жөніндегі кеңеске Лау-Нег бассейнінде навигацияны, дренажды және ұнтақтауды жақсартатын жұмыстар жүргізуге рұқсат берілді. Бірқатар қоғамдық кездесулер өткізіліп, Төменгі Банн аймағын зерттеу жүргізілді. Содан кейін құрылыс басқармасы өз инженеріне зерттеу жүргізуді тапсырды. Джон МакМэхон Лау-Негтен теңізге дейін Төменгі Баннды жақсартуға 183 775 фунт стерлинг кететінін және навигациялық жұмыстар оның жартысынан азын құрайтынын, ал қалған бөлігін дренаждық жұмыстар құрайтынын есептеді. Портна тасқанын алып тастау көлдің бетін біршама төмендетуге мүмкіндік беретін еді. Жоспар жақсы қабылданды және жұмыс 1847 жылы басталды. Чарльз Оттли бас инженер болып тағайындалды, бірақ жұмыс күшін тартуда қиындықтарға тап болды. Аштық пен көшіп-қону салдарынан жұмыс іздейтін адамдардың саны азайды, ал теміржолдар жұмысшылар үшін бәсекеге түсті. Жобаны аяқтауға он бір жыл кетті. Портнада екі камералы шлюз салынды, онда тас алынып тасталды, ал деңгейлер арасындағы айырмашылықты шешу үшін тағы төрт шлюз қажет болды. Кемелер мен айналмалы көпірлер орнатылды, ал Лау-Нег айналасында жер бетінің деңгейінің төмендеуіне төтеп беру үшін әртүрлі өзгерістер жасалды. Лаган каналындағы соңғы шлюз, Коалисленд каналы мен Ольстер каналы төменгі шыңмен және терең шлюз қақпаларымен қайта салынуы керек болды, ал Блэкуотер өзені терең және кең болуы керек еді. Жобаның құны 50 000 фунт стерлингке артты және үкіметтен кемшілікті өтеуді сұрады. Жоғарғы Банн кеме қатынасы Банн өзенін оның Ньюри каналымен Уайткоат Пойнт пен Лау-Негке, Лау-Нег арқылы Блэквотердің аузына дейінгі бағыты мен Блэквотердің төменгі 10,5 милі (17 км) Блэквотер қаласына дейін қамтыды. Аяқталған схеманы ол өтетін округтер жақсы қабылдамады. Бастапқыда Төменгі Бандағы жол ақысы мен су энергиясынан түсетін түсімдер Жоғарғы Бандағы жөндеу жұмыстарын қаржыландыруы тиіс болды. Оның орнына үш бөлек Траст құрылды: Жоғарғы Банн навигациялық тресі, Төменгі Банн навигациялық тресі және Лау-Нег дренаждық тресі. Жақын орналасқан округтер әрқайсысына өкілдер тағайындады, сондай-ақ олардың жұмысын жалғастыруды қаржыландырды. Көлдің оңтүстігіндегілер су бұру және навигациялық жұмыстарға үлес қосуға мәжбүр болды, сондай-ақ жыл сайын 800 фунт стерлингті ағымдағы жөндеуге, оны жабу үшін табыс көзі жоқ. Колерайн порт ретінде кеңейтілді, бірақ тіпті Төменгі Бан күтілетін кірісті әкелмеді, ал көршілі округтер жыл сайын шамамен 400 фунт стерлингтің тапшылығын қаржыландыруға мәжбүр болды. 1863 жылы Колерайн және Тумбридж арасындағы жолаушылар қызметі басталды, бірақ өзендегі ағыстың артуы жоғары ағысқа жол жүруді қиындатты, ал қызмет тоқтатылды. Дренаж мен навигацияны біріктіруге тырысқан көптеген жобалар сияқты, бұл да жақсы нәтиже бермеді. Лау-Негтің оңтүстік жағалауында су тасқыны проблема болып қала берді, ал 1882 жылы Портадаун қала комиссарларының төрағасы Александр Ниммоның схемасын қайта жаңғыртуды ұсынды. Жоғарғы Банн сағаға жақын жерде тереңдей түседі, сондықтан оның ағысы кері айналуы мүмкін, ал сағаға кіретін судың мөлшері азайтылуы мүмкін. Ұсыныс Ниммо алғаш ұсынған кездегіден жақсы қабылданбады. 1880-ші жылдардың басында отырған Монк комиссиясы және 1887 жылы өткізілген Жұмыс жөніндегі кеңеске қатысты сауал су тасқынынан сақтану үшін навигацияны тоқтатуды және үш Траст өнімсіз екенін ұсынды. Ешқандай шара қабылданбады, ал 1906 жылы Азаматтық инженерлер институтының президенті сэр Александр Бинни кеңес сұрағанда, ол ұқсас қорытындыға келді. Ол қыста ағыны болатын канал сәтті бола алмайды деді. Оның кеңесі де назарға алынбады, өйткені навигациялық жұмыстар салыстырмалы түрде жаңа болды. Округтер жылдық тапшылықты қаржыландыруды жалғастырды. 1925 жылы Төменгі Банн арқылы гидроэлектр стансасын салу туралы ұсыныс сәтсіз аяқталды, ал төрт жылдан кейін Лау-Нег дренаждық тресі мен Төменгі Банн навигациялық тресі таратылды, ал Қаржы министрлігі өзенге жауапкершілікті өз мойнына алды. Жоғарғы Банн навигациялық тресіне үлес қосушы округтер оның да таратылуын сұрады, бірақ өтініш қабылданбады және олар оны қаржыландыруды жалғастыруға мәжбүр болды. Қаржы министрлігі бөгеттерге бірқатар жақсартулар жасады, сондай-ақ Лау-Негтен қазылған құмды және кірпіш зауыттарында қолданылатын қозғалмалы трафик болды. Соңында, 1954 жылы Жоғарғы Банн жауапкершілігі Коммерция министрлігіне берілді, Траст таратылды және навигация тоқтатылды. Төменгі Банн демалыс кемелерінің пайдалануы артып, қазір Колерайнде екі, Друмахеглисте біреуі және Портгленонде біреуі бар төрт маринаны қолдайды.

The Lower Bann flows from Lough Neagh at Toome to the Atlantic Ocean at Barmouth, located behind Portstewart Golf Club, between Portstewart and Castlerock. The Lower Bann is long

The Lower Bann provides the only outlet for Lough Neagh, the largest freshwater lake in the British Isles, which is fed by six major rivers, including the Upper Bann. The ability of the lake to absorb large quantities of flood water is limited, and consequently, the areas around the lake are prone to flooding. The Lower Bann encountered a large shoal of rock at Portna, which reduced the effectiveness of the outflow, and in 1738, Francis Hutchinson, the Bishop of Down and Connor petitioned the Irish Parliament to do something about the shoals, and hence the annual flooding that affected his people. Although Parliament responded encouragingly, no actual work was done, and the problem remained. In 1822, the Scottish engineer Alexander Nimmo proposed a radical solution. The Newry Canal provided a route southwards from Lough Neagh to Carlingford Lough, but it rose to a summit and then descended again. His proposal was to lower the summit level so that it was below the level of Lough Neagh, remove all the locks, and so provide a second outlet to the sea. Not only would it solve the problems of flooding, but would also solve the inadequate water supply for the canal, eliminate lock maintenance, and could generate around 2,200 kW as the water would still have to fall by The plan was a little too ambitious, and failed to win support. In 1842, the Board of Works were authorised by an Act of Parliament to carry out works in the Lough Neagh basin, which would improve navigation, drainage and milling. A series of public meetings were held, and a survey was made of the Lower Bann. The Board of Works then instructed their own engineer to carry out a survey. John McMahon estimated that it would cost £183,775 to improve the Lower Bann from Lough Neagh to the sea, and that the navigation works accounted for less than half of this, with the drainage works making up the rest. Removal of the Portna shoal would reduce the level of the lake surface by some The plan was well received, and work began in 1847. Charles Ottley acted as chief engineer, but found difficulty in recruiting a labour force. The number of men looking for work had been reduced by famine and emigration, and the railways were competing for workers. The project took eleven years to complete. A double chambered lock was constructed at Portna, where the shoal was removed, and four other locks were needed to negotiate the difference in levels. Quays and swing bridges were erected, and various alterations had to be made around Lough Neagh to cope with the drop in the surface level. The final lock on the Lagan Canal, the Coalisland Canal and the Ulster Canal had to be rebuilt with a lower cill and deeper lock gates, and the River Blackwater had to be made deeper and wider. The cost of the project overran by £50,000 and the government was asked to make up the shortfall. The Upper Bann Navigation included the River Bann between its junction with the Newry Canal at Whitecoat Point and Lough Neagh, a route across Lough Neagh to the mouth of the Blackwater, and the lower 10.5 mile (17 km) of the Blackwater as far as Blackwatertown. The finished scheme was not well received by the counties through which it ran. As originally conceived, revenue from tolls and water power on the Lower Bann would finance maintenance work on the Upper Bann. Instead, three separate Trusts were set up. These were the Upper Bann Navigation Trust, the Lower Bann Navigation Trust and the Lough Neagh Drainage Trust. The adjoining counties appointed representatives to each, and also financed their continued operation. Those to the south of the lake had to contribute towards the drainage and navigation works which had been completed, and also find £800 per year for ongoing maintenance, with no source of income to cover it. Coleraine was expanded as a port, but even the Lower Bann did not generate the expected revenue, and the adjoining counties had to finance an annual deficit of around £400. A passenger service between Coleraine and Toomebridge was started in 1863, but the increased flow on the river made travel upstream difficult, and the service was abandoned. Like so many schemes that tried to combine drainage and navigation, this one did neither particularly well. Flooding around the southern shores of Lough Neagh continued to be a problem, and in 1882 the chairman of Portadown Town Commissioners suggested that Alexander Nimmo's scheme should be revived. The Upper Bann would be made much deeper near the lough, so that its flow could be reversed, and the amount of water entering the lough reduced correspondingly. The proposal was no better received than when Nimmo had originally made it. Both the Monck Commission, which sat in the early 1880s, and an enquiry into the Board of Works held in 1887, suggested that for the benefit of flood relief, the navigation should be abandoned, and that the three Trusts were counter productive. No action was taken, and when the President of the Institution of Civil Engineers, Sir Alexander Binnie, was asked for his advice in 1906, he came to a similar conclusion. He suggested that a canalised river, which in winter had a flow of between was never going to succeed. Again his advice was ignored, as the navigation works were still relatively new. The counties continued to fund the annual deficit. A proposal to build a hydro electric scheme across the Lower Bann in 1925 came to nothing, and four years later, the Lough Neagh Drainage Trust and the Lower Bann Navigation Trust were disbanded, with the Ministry of Finance assuming responsibility for the river. The counties contributing to the Upper Bann Navigation Trust appealed for that to be disbanded too, but the appeal was refused and they had to continue funding it. Some improvements to weirs were made by the Ministry of Finance, and there was some traffic, consisting mostly of sand dredged from Lough Neagh and used by brickworks. Finally, in 1954, responsibility for the Upper Bann was transferred to the Ministry of Commerce, the Trust was disbanded, and the navigation was abandoned. The Lower Bann has seen an increase in use by pleasure craft, and now supports four marinas, two at Coleraine, one at Drumaheglis and one at Portglenone.