Кіріспе

Грекия мифологиясындағы Креон (/k//r//iː//ɒ//n/; Κρέων) – грек мифологиясындағы Эдип туралы аңыздағы Фив қаласын билеушісі ретінде ең белгілі тұлға.

Отбасы

Креаонның әйелі Эвридикамен (кейде Хениоке деп те аталады) төрт ұлы мен үш қызы болды: Хениоке, Пирра, Мегарей (сонымен қатар Менокей деп те аталады), Ликомед және Хаймон. Креон мен оның әпкесі Иокаста Кадм мен спартийлердің ұрпақтары еді. Ол кейде Амфитрионды өзінің қолынан өлген ағасы Электрионды өлтіргені үшін тазалаған және Гераклдың бірінші әйелі Мегараның әкесі деп есептеледі.

Бірінші регенттік

Теба патшасы Лайдың өз ұлы Эдиптің қолынан қаза тапқаннан кейін Креон бос қалған таққа отырып, мемлекеттің билеушісі болды. Осы регенттік кезінде Амфитрион келіні Алкменамен және оның жартылай інісі Лицимниймен Микеннен келді, қанадайып, болашақ әкесі, Електрон патшаның қазасына тазару іздеп келді, оны ол қатенің кесірінен өлтірген болатын. Креон оны тазартып, үшеуін де Тебада жер аударылғандар ретінде қабылдады. Содан кейін Амфитрион Лицимнийге қарындасы Перимеданы әйел етіп берді. Лицимний – Електрон патшаның заңсыз ұлы, ағайындарының арасында Тафос патшасы Птерелаос ұлдарының қолынан өлмеген жалғыз адам еді. Ашулы Алкмена Тебаға келгенде, Микен мен Тафос арасындағы соғыста қаза тапқан ағаларын өшігенше Амфитрионға тұрмысқа шықпайтынын мәлімдеді. Амфитрион оған үйленгісі келгенмен, жорыққа қаражаты жетпегендіктен, Креоннан көмек сұрады.

Кадмиан түлкісі

Сондықтан Креонның билігі, Фивалық оқу бағдарламасына сәйкес, қиындықтармен басталды. Өйткені ол билікке келген кезде Дионистің қаһары қалаға түсті, ол ешқашан ұсталмайтын түлкі түрінде болды. Бұл түлкіге (кейде Кадмеялық түлкі деп те аталады) тебандықтар әр ай сайын бір баланы тастап, аңның көптерін алып кетпеуі үшін тырысты. Амфитрион Креоннан көмек сұрағанда, ол Амфитрион елін шарпыған обадан құтқарса, Тафосқа қарсы жорыққа қосылатынын айтты. Амфитрион, ұстауға келмейтін түлкімен күресе алмай, Кефалдан әйелі Прокристің Миностан алған, қуып жететін нәрсені міндетті түрде ұстайтын итін алды. Екі жануардың кездесуі Зевстің араласуын қажет ететіндей мәселе тудырғанмен, құдай екі жануарды тасқа айналдырып мәселені шешті; осылайша Креон Амфитрионға көмектесті және соғыс аяқталғаннан кейін Алкмена күйеуіне үйленді.

Креаонның қыздары

Кейін Алькмена Гераклді дүниеге әкелді, ол Амфитрионның емес, Зевстің баласы еді. Бұл ұл өскенде, Тебалықтарды Миния патшасы Эргинге қарсы жетектеп, оның әкесі Креонның әкесі Менокейдің арба жүргізушісі Периерс өлтіргеннен кейін салық салуын тоқтатты. Сол кезде Креон Гераклге өз қызы Мегараны берді. Олардың балалары: Теримах, Дейкоон, Креонтиад және Офит болды, бірақ олардың бәрін әкесі ақыл-есінен айырылып, отқа лақтырды, үй ішінде зорлық-зомбылық жасады. Кейбіреулер Мегара да күйеуінің қолынан қаза тапты дейді, ал басқалары Геракл оны өзінің жүйрік аттысы және туысы Иолаға үйлендірді дейді. Сондай-ақ, Креон Амфитрионның ұлы Ификлге тағы бір кіші қызын бергендігі айтылады, ол Автомедузадан, Пелопстың ұлы Алкатостың қызынан, Иоластың әкесі болған еді.

Сфинкс

Дегенмен, Креонның алғашқы билігі тұсында Тебаның басынан өткен ең ауыр сынақ – Сфинкс апаты болды. Сфинкс Теба далаларын қиратып, егер біреу оның қойған жұмбағын дұрыс шешпесе кетпейтінін жариялады. Осы қиындыққа қарсы тұру үшін Креон бүкіл Грекияға жарлық шығарып, Сфинкстің жұмбағын шешкенге Теба патшалығын және оның қарындасы Иокастаны әйел ретінде беруге уәде берді. Өкімділікке, мүлікке және әйелдерге қол жеткізу үшін, адамдар қандай да бір тәуекелге баруға дайын болады, қандай да бір қорлыққа мойын бұрып, көптеген адамдар келіп, Сфинкс оларды бірінен соң бірін жойды – оның жұмбағын шеше алмаудың құны. Бірақ барлық апаттардың соңы болатындай, Сфинкс ақыры Эдиппен жеңіліп қалды. Эдип Креонның жарлығын естіп, Тебаға келді және жұмбақты шешіп, аңның өзін-өзі жоюына себепкер болды. Креон уәдесін орындағандықтан, Эдип өз әкесінің тағын иеленді – ол кім екенін білмей, жолда ұсақ нәрсе үшін өлтірген болатын, сондай-ақ Креонның қарындасы Иокастаны әйел етіп алды, бұл әйелдің оның өз анасы екенін сезбеді. Міне, осылайша Креон Эдипке Сфинксті жойғаны үшін осындай ерекше сыйлықтар сыйлады.

Бірінші ережедің соңы

Осылайша Креонның алғашқы билігі аяқталды. Біреулер оның осы маңызды мәселедегі шешімдері зұлымдық деп айтса, енді біреулері Креон Эдиптің кім екенін білмегендіктен кінәлі емес деп санайды. Сондықтан, олар Креонды да, өзінің кім екенін білмеген Эдипті де кінәлай алмайды. Осы екі пікірді келiстiру мүмкiн болмағандықтан, үшінші пікір тууы мүмкiн – ешқандай қисынға келмейтін, құдайларды, немесе тағдырды, немесе бақ-дәулетті, немесе жоғарыдан немесе төменнен келген басқа күшті айыптау. Ал тағы басқалары Эдиптің, десе де, кісі өлтіруге кінәлі екенін айтуы мүмкiн: ол бiр адамды емес, екеуін өлтірді, және де бұл өте ұсақ нәрсе үшін болды; ал Креон бiр ғана артыстығы үшін толық бейтаныс адамға тақ пен патшайымды ұсынғандықтан, ақылдан безген деп есептелуі мүмкiн. Сондықтан, олардың екеуі де кінәлі, бірақ олардың атымен шыққан қылмыстары үшін емес, басқа кемшіліктері үшін; бiрi қылмыскер, ал екіншісі – қабілетсіз болғандықтан, екеуі де жазаланды және одан кейін де жаңа апаттар орын алды.

Софоклдің

Креон Софоклдің "Эдип патша", "Эдип Колонде" және "Антигона" пьесаларында маңызды рөлде бейнеленеді.

Эдип патшасы

Эдип Рекс пьесасында Креон – патшайым Иокастаның ағасы, король Лайдың әйелі және Эдиптің туысы. Бұрынғы Теба патшасы Лай Дельфидегі қасиетті оракулға жол тартқанда, билікті Креонға тапсырған еді. Лай болмаған кезде Сфинкс Тебаға келді. Лайдың қазасы туралы хабар жеткен соң, Креон қаланы Сфинкстен құтқаратын адамға Теба тағын, сондай-ақ өз қарындасы (Лайдың жесірі) Иокастаның қолын беруге уәде берді. Эдип Сфинкстің жұмбағын шешіп, Иокастаға үйленді, бірақ оның өз анасы екенін білмеді. Пьеса барысында Эдип Иокаста туралы шындықты ашуға жақындаған сайын, Креон оның жанында тұрақты түрде болады. Эдип қалаға не кедергі келтіріп тұрғанын айту үшін Тирезийді шақырғанда, Тирезий оған мәселенің өзі екенін айтады, сонда Эдип Креонды өзіне қарсы құлық жасады деп айыптайды. Креон билікке таласы жоқ екенін, демек Эдипті құлатуға мүддесі болмайтынын мәлімдейді. Бірақ Иокаста туралы шындық ашылғанда, Эдиптің жер аударылуын сұрауымен, Креон оның тілегін орындайды және оның орнына таққа отырады.

Антигон

Антигонада Креон Фибаның билеушісі. Эдиптің ұлдары Этеокл мен Полиник, олар ұрысып, Этеокл ағасын қуғанша, билікте бірлесіп отырды. Софоклдің баянында, екі бауыр жыл сайын кезектесіп билеуге келісіпті, бірақ Этеокл өкілеттігі біткен соң ағасымен билікті бөліспеуді шешкен. Полиник патшалықтан кетіп, әскер жинап, Тебаға қарсы Жетінің соғысында Теба қаласына шабуыл жасады. Тебалықтар соғысты жеңіп алды, бірақ Эдиптің екі ұлы да қаза тапты, соның салдарынан Креон тағы да билікке келді, Этеоклдың ұлы Лаодамас үшін регент болып қызмет етті. Креон Этеоклге толық құрметпен жерлеу рәсімін өткізеді, бірақ (өлім жазасымен қорқытып) Полиникстің денесін оның опасыздығы үшін жаза ретінде майданда шіріп қалдыруға бұйрық береді. Ежелгі Греция мәдениетінде мұндай жерленбеу жағдайы қорқынышты және қасіретті жағдай саналған. Эдип пен Иокастаның қызы Антигона, Креонның ұлы Хамонға күйеуге берілген болатын, оған қарамастан, ағасын жерлеп, тірідей қабірге тығылуға үкім шығарылады. Антигона Креонға өлгендерді жерлеу – тірілердің парызы екенін, ал дене жерленбесе, өлген адам мәңгілікке дейін мақсатсыз адасып қалатынын айтады. Креон хор жетекшісінің (хорагос) кеңесімен, сондай-ақ Тирезий оған денені жерлеуді айтқаннан кейін, ақыры мойын бұрады. Бірақ Креон оны жерлеуге тиіс болған қабірге келгенде, Антигона тірідей жерленгенге орнына, өз-өзіне қылмық іс жасап, дарға асылыпты. Оның ұлы Хамон оны өлтіруге әрекеттеніп, бірақ соңында өзінің өмірін өзі қияды. Креон қарт жасында, Тебаның бұрынғы патшасының ұрпағы Лик Тебаға шабуыл жасайды және Креонды өлтіргеннен кейін тәжді иеленеді.

Қасиет-сипаттары

Креон Антигонаға қарсы қойылады, ол барлық нәрседен жоғары құдайлардың еркін және отбасының абыройын сақтайды; сондықтан ол осы құндылықтарға қарсы тұрғандай көрінеді. Дегенмен, оның мінез-құлқы олай емес екенін көрсетеді. Ол ұлы Хаэмонға отбасылық абырой туралы қағиданы жақтаушылықпен үйретеді. Креон сондай-ақ, оның жарлықтары құдайлардың еркіне және халықтың ең жақсы мүддесіне сәйкес келеді деп сенді, бұл шындыққа сай болсын болмасын. Егер Тирезий оның іс-әрекетіне қарсы нақты аргумент келтірсе, ол тіпті отбасы мүшелерінің қазасы туралы білгенге дейін де бағытын өзгертуге толыққанды дайын.

Келіспеушіліктер

Эдип патшасының Креоны Антигонаның Креонынан кейбір жағынан өзгеше, ал кейбір жағынан ұқсас. Эдип патшасында ол мемлекеттік бұйрықтан гөрі құдайлардың еркін жоғары қояды. Эдип тақтан түсірілген соң жер аударылуы керек десе де, Креон патша тағына отырғанда бұл бұйрықты орындау үшін құдайлардың келісімін күтеді. Осы тұлғааралық айырмашылықтарды түсіндіруге Софоклдің «Эдип Колоннан» пьесасы көмектеседі. Мұнда Креон өзге кейіпке еніп, «қатал саясаткер» болады. Ол салмақты және қарапайым, Тесей айыптаған кезде де тыныш және қадір-қасиетін сақтайды. Ол өзінің лауазымынан тыс «бейсіз тұлға», яғни кітаптардағы оның әртүрлі мінез-құлықтарының себебі – ақындар қалағандай бейнелей алатын икемді тұлға екендігі. Натали Хейнстің «Жокастаның балалары» (2017) романында Креон Этеоклдің Полиниксті өлтіруінің ұйымдастырушысы ретінде көрсетілген, осылайша Этеоклді опасыздай өлтіріп, өзі патша бола алады. Антигона фивандықтарды оған қарсы буырып, өлтіріп, өзі патшайым болуға тырысады.

Танымал мәдениетте

Креон 1959 жылы шыққан "Арқансыз Геркулес" фильмінде итальяндық актер Карло Д'Анжело бейнелеген. Фильмде оның мифологиясының көп бөлігі еске алынбайды және Креон Тебаның билеуші патшасы Этеоклдың ақсүйек және кеңесшісі ретінде көрсетіледі. Ол Геркулестің Тебаны Этеокл мен Полиник арасындағы жанжалдан құтқаруға жасаған дипломатиялық әрекеттерін қолдайды. Фильмнің соңында Этеокл мен Полиник қаза болғаннан кейін Креон жаңа патша деп жарияланады. Дегенмен, фильм Креонның құдайларға және олардың құдіретіне берілген адал адам ретіндегі мифологиялық бейнесін сақтайды.