Кіріспе

Мопсос (грекше: Μόψος, Mopsos) – грек мифологиясындағы екі танымал көрушінің бірі, оның қарсыласы Калхас еді. Тарихи немесе аңыз бойынша Мопсос немесе Мукшуш ерте темір дәуірінде Памфилия мен Киликия (қазіргі Түркия) жағалау жазықтарындағы кең аумақтарда билік құрған әулеттің негізін қалаушы болған деседі.

Мифологиялық кейіпкерлер

Мопсус, Мантоның Раций немесе Аполлоннан туған ұлы. Мопсус, аргонавт және Ампикс пен нимфаның ұлы. Мопсус, Троя соғысынан бұрын көп жылдар бұрын өмір сүрген фракиялық қолбасшы. Осы Мопсты скиф Сипилмен бірге фракия патшасы Ликург елден қуған еді. Кейіннен олар Сипилмен бірге ливиялық амазонкаларды шайқаста жеңіп, олардың патшайымы Мирина қаза тапты, ал фракиялықтар қалған амазонкаларды Ливияға дейін қуды. Мопсус – Вергилийдің Эклог 5-те Дафнистің өлімі туралы ән салған жас әншіге берген есімі. Бұл есім Эклог 8-де әнші Деймонның сүйіктісі Нйсаға үйленетін қарсылас ретінде қайтадан айтылады.

Тарихи тұлға

Христиандық хронолог Евсевий Кесариялық Мопсустың тарихи тұлға екендігіне оның пұтқа табынушы ата-бабалары мен замандастары сияқты толық сенімді болды: оның параллель хронологиясында ол Киликияда Мопсустың билік құрған 1184/83 жылмен сәйкес келетін жылмен тіркелді. 16 ғасырдың басында неміс жылнамашысы Иоганн Авентин оны шамамен 22 ғасырда Ингаевонның патшалық құрған кезінде орналастырды, Сава өзенінің жағасында, Мыринен жеңіліс тапқан жерде. Мопсосқа ұқсас есімдер, грек немесе анатолиялық болсын, Таяу Шығыс тілдерінде де кездеседі. 1946–47 жылдары Киликиядағы Каратепеде табылған екі тілді иероглифтік лувиялық-финики жазуынан бері Мопсос тарихи тұлға болған деген болжам айтылып келеді. Бұл жазу шамамен б.з.д. 700 жылға жатады, онда сөйлейтін адам, z t w d (финики) / Azatiwada (лувия), d n n y m / Hiyawa патшасы екенін мәлімдейді және оның әулетін "М p š / Muksa үйі" деп сипаттайды. Ол, көрінеді, Мопсустың ұрпағы. Лувияда сақталған Муксаның ертерек түрі мен финикиде сақталған М p š / Mopsos арасындағы байланыс грек тіліндегі лабиовеляр дыбыстардың эволюциясын көрсетеді және басқаша түсіндіру қиын. Финикилік атау гректердің Гомердегі атауларының бірі – Данаойларды еске түсіреді, ал лувиялық Hiyawa атауы, мүмкін, хетт тіліндегі Ahhiyā(wa)-ға барады, көптеген түсіндірмелерге сәйкес, бұл Кіші Азиядағы "ахейлік" немесе Микендік гректердің қонысы. Ежелгі грек авторлары Мопсустың Памфилияны отарлаудағы маңызды рөлін атап көрсетеді. 13 ғасырға жатқан тарихи Мопсустың болуына Боғазкөйдегі хетт тақташасынан алынған мәлімет куә болады, онда Арзаваның Маддуваттасы және Ахияның Аттарсиясымен байланысты Мукшуш есімді адам туралы айтылады. Бұл мәтін Арнувандаш III билік құрған кезеңге жатады. Сондықтан кейбір ғалымдар Мопсустың Кіші Азия мен Левант жағалауындағы әрекеттерін б.з.д. 12 ғасырдың басында Мысырға шабуыл жасаған Теңіз халықтарымен байланыстырады, олардың бірі – Деннендер, бұл Каратепе жазуындағы d n n y m-ға ұқсас. Алайда Теңіз халықтарының кім екені туралы басқа ғалымдар күмәндануда. Каратепе жазуын орнатқан патшаның аты – Азативада, бұл, мүмкін, Памфилиядағы Аспендос топонимімен байланысты, Страбонның (14.4.2) мәліметінше, Аргивтер негізін салған қала. Қаланың аты б.з.д. 5 ғасырға жататын монеталарда ЕСТФЕДИИУС (Estwediius) деп жазылған. Бұл қалаға есімін берген, біздің патшамыздың атасы, бұрынғы Азативада болған болуы мүмкін. Аталған есімнің грек тіліндегі шығуы күмәнді (= Лувияда "Күн құдайының сүйіктісі [Wa(n)da]"?, немесе "Күн құдайы (Тивад) сүйгені", соңғы түсіндірме бойынша). Мопсустың өзінің этникалық тегі белгісіз: Лидиялық тарихшы Ксант оны Финикияда жорық жүргізген лидиялық деп сипаттайды. Егер Дамаскілік Николайдың оны келтіруіне сенер болсақ, Ксант оның есімін хетт және лувия мәтіндеріндегідей ks әріптерімен жазған. Лидия тілі де анатолия тілдер отбасына жататындықтан, Ксант грек емес жергілікті дәстүрге сүйенген болуы мүмкін, онда Мукшуш лувиялық болған. Мопсус немесе Мопсос есімі соңғы кезде табылған Чинкей жазуында да кездеседі. Бұл да Каратепе жазуына ұқсас иероглифтік лувиялық-финики екі тілді жазу.