Жан Франсуа Папийон – Гаити революциясының, құлдыққа қарсы күрестің басшысы. Африкадан әкелініп, құл ретінде өмір сүрген ол, азаттық үшін күресті бастады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жан Франсуа Папийон (1800 жылдардың басында қайтыс болған) құлдыққа және француз үкімшілігіне қарсы Гаити революциясының бас көшбасшыларының бірі болды. Ол құлдардың алғашқы көтерілісін басқарды, кейін испандықтармен бірігіп француздарға қарсы күресті. Ол Африкада дүниеге келген, бірақ құл болып, Сент-Доминг провинциясының (болашақ Гаити мемлекеті) солтүстігіне тұтқын ретінде әкелінді. Ол 18 ғасырдың соңғы онжылдықтарында Папийон плантациясында жұмыс істеді. Ол сол плантациядан қашып, марон атанды, сондықтан 1791 жылдың тамызында революция басталған кезде ол-ақ еркіндіктің тікелей тәжірибесін сезінген еді.
Jean François Papillon (died in the early 1800s) was one of the principal leaders in the Haitian Revolution against slavery and French rule. He led the initial uprising of enslaved workers and later allied with Spain against the French. He was born in Africa but enslaved and taken in captivity to the North Province of Saint Domingue (the future nation of Haiti). There he worked in the plantation of Papillon in the last decades of the 18th Century. He escaped from that plantation and became a maroon, so when the revolution started in August 1791 he had already enjoyed a direct experience of freedom.
Билікке көтерілу
Бокман Даттидің қайғылы өлімінен кейін, көтерілісші құлдардың бірінші басшысы Жан Франсуа Папийон өзінің билігін басқа қара генералдарға, әсіресе Жорж Биассуға, Жанно Булетка және Туссен Бредаға (кейін Туссен Лувертура) жүктеді және Гаитидің бұрынғы құлдарының бас қолбасшысы болды. 1791 жылдың соңында, революция басталғаннан кейін бірнеше апта өткен соң, Жан Франсуа мен Биассу өздерінің бәсекелестігін ұмытып, Жанноға қарсы тұрды, ол француздарды ғана емес, сонымен қатар оның билігіне қарсы шыққан қара солдаттардың барлығын да өлтірді. Осы себепті Биассу мен Жан Франсуа оны тұтқындап, 1791 жылдың қараша айына дейін өлім жазасын орындады. Жан Франсуа мен оның адамдары жалпыға бірдей бостандық үшін көтерілді деп жиі айтылады, бірақ олардың нақты ниеті – мүмкіндігінше көп билікке ие болу және революция аяқталған соң, генералдар билікке келгеннен кейін құлдардың қалғанын плантацияларға қайтару болды. Жан Франсуа өзінің пікірлерін Солтүстік Америкалық агенттерге Ле-Кап-Франсуада былай жеткізді: “[ ] генерал бізге өзін қаралардың генералы етіп тағайындамағанын, оған осы билікті бергендер осы атаққа ие болғанын айтты; ол қару алып күрескенде ешқашан жалпы бостандық үшін күреспеді, ол – иллюзия екенін білді”.
Right after the tragic death of Boukman Dutty, the insurgent slaves’ first leader, Jean François Papillon imposed his authority over the other black generals, especially Georges Biassou, Jeannot Bullet, and Toussaint Bréda (later Toussaint Louverture), and became commander in chief of the Haitian former slaves. By late 1791, some weeks after the revolutionary outbreak, Jean François and Biassou set their rivalry aside in order to oppose Jeannot, who not only massacred the French but also all the black soldiers that contested his authority. For that reason, Biassou and Jean François arrested and executed him by November 1791. It has often been assumed that Jean François and his men rose up in rebellion to win universal freedom, but their real intention was to gain as much power as possible and return the rest of the slaves to the plantations when the revolution was over and the generals had already achieved power. Jean François confessed his convictions to the North American agents in Le Cap Français: “[ ] that General told us that he had not created himself General of the negroes, that those who had that power had confered [sic] upon him that title; that in taking up arms, he never pretended to fight for General Liberty, which he knew to be an illusion."
Испаниямен қарым-қатынасы
Испаниялықтардың Гаити төңкерісін бастаудан-ақ қолдауының, көтерілісшілерді азық-түлік пен қарумен қамтамасыз етуінің көптеген себептері болды: олар бұл оқиғаның Сент-Домингде хаос тудыратынын білген, бұл Испанияға сол аумаққа әскер жіберіп, оны қайтадан қоса беруге мүмкіндік береді, себебі ол француздардың Рисвик бейбіт шартында (1697) тартып алған испан иелігі еді. 1791 жылдың қазан айында қара генерал Туссен Бреда испандармен байланыста болғанын мойындады, олар оларға азық-түлік беруге уәде берген. Испания француз төңкерісіне ресми түрде бейтарап болғандықтан, Сент-Доминг төңкерісін оның тек бір жаңырығы деп қарастырды, сондықтан қара басшыларымен байланыстарын құпия сақтады. 1793 жылдың қаңтар айының соңында француз Ұлттық конвенті Людовик XVI-ны өлімге кескеннен кейін Испанияның ұстанымы өзгерді. Осыдан кейін Испания үкіметі Францияға қатысты ресми бейтараптық сақтаудың қажеті жоқ деп шешті және екі ел де 1793 жылдың наурыз айында бір-біріне соғыс жариялады. Осының салдарынан Испания королі Карл IV Доминикан билігіне нұсқау берді, олар Сент-Домингтің қара генералдарымен ресми қарым-қатынас жасап, оларды Доминикан армиясына қосылуға көндіру керек еді. Мұлат дін қызметкері Хосе Васкес жүргізген келіссөздер 1793 жылдың 6 мамырында Жан Франсуаның өзінің және әскерлерінің атынан испан короліне адалдық ант беруімен аяқталды. Аталған антты Жан Франсуа бірнеше күннен кейін Доминикан архиепискобы Фернандо дель Портильо и Торреске жолдаған ресми хатында растады. Дегенмен, құл басшылары Испания королін қолдауының өзі мақсат емес екенін, испан патшасының туысы француз королінен кек алу құралы екенін нақтылады.
There are many reasons that the Spaniards backed the Haitian revolution from the beginning, providing the insurgents with food and weapons: they knew that the episode would cause chaos in Saint Domingue, giving Spain the chance to send troops to that territory and re annex it, since it had been a Spanish possession taken by the French in the Peace Treaty of Ryswick (1697). In October 1791, the black General Toussaint Bréda admitted his contacts with the Spaniards, who had promised them provisions. As Spain was officially neutral towards the French Revolution, of which Saint Domingue’s revolution was regarded as a mere echo, it kept its contacts with the black leaders in secret. Spain’s attitude changed from late January 1793, when the French National Convention executed Louis XVI. From then on, the Spanish government considered that it was unnecessary to stay officially neutral towards France and both countries declared war on each other in March 1793. As a consequence, Charles IV of Spain issued his instructions to the Dominican authorities, which needed to begin official dealings with Saint Domingue’s black generals to persuade them to join the Dominican army. Negotiations, which were carried out by the mulatto priest José Vázquez, finished on May 6, 1793 with Jean François’ oath of loyalty to the Spanish King in his name and in the name of his soldiers. The said oath was confirmed by Jean François some days later, in an official letter addressed to the Dominican Archbishop, Fernando del Portillo y Torres. Nevertheless, the slave leaders made it clear that they did not support the Spanish King as an end in itself, but as a means of avenging the French King, the Spanish sovereign’s cousin.
Испанияның жетістіктері мен қиындықтары
Жан Франсуа мен оның серіктестері Карлос IV-тің қара түсті қосалқы әскеріне айналды, себебі олардың терісінің түсі испандықтардың оларды отарлық тұрақты армияның құрамына қосуына мүмкіндік бермеді. Испаниямен одақтасу испан армиясының Испаньола аймағында французға қарсы маңызды табыстарға қол жеткізуі үшін өте маңызды болды, соның арқасында Гонаив, Грос-Морн, Плесанс, Акуль, Лимбе, Порт-Марго, Боргн, Петит-Сен-Луи және Терре-Ньюв сияқты маңызды бекіністер бағындырылды. Дегенмен, Жан Франсуа мен Биассу арасында үнемі шиеленіс болды, ол 1793 жылдың қыркүйегінде қарулы қақтығысқа әкелді. Екі генерал да бір-бірімен шайқасты, ал француздар қара қосалқы әскердегі тұрақсыздықтан пайдаланып, Жан Франсуа әскері жақында басып алған Таннери бекінісін қайта басып алды. Бұл жағдай Доминикан үкіметін қара әскердегі ішкі шиеленіске нүкте қою қажеттігіне көндірді, бұл Доминикан бригадирі Матиас де Армонаның араласуы арқасында мүмкін болды. Ол оларды Дондонда кездесуге және 1793 жылдың қараша айының соңына дейін келісімге келуге ықпал етті. Келесі апталарда қара қосалқы әскерлер Испанияның қызметінде көптеген жеңістерге қол жеткізді, әсіресе 1794 жылдың басында Порт-Маргоны бағындыру, ол оларға Испания тажының берген бірнеше алтын және күміс медальдарын сыйлады.
Jean François and his collaborators became Carlos IV’s black auxiliary troops, since the colour of their skin prevented the Spaniards from considering them part of the colonial regular army. Their alliance to Spain was crucial for the Spanish army to make important progress in Hispaniola against the French, conquering important positions like Gonaïves, Gros Morne, Plaisance, Acul, Limbé, Port Margot, Borgne, Petit Saint Louis and Terre Neuve. Nevertheless, there had always existed a strong tension between Jean François and Biassou that led to an armed confrontation in September 1793. Both generals confronted each other and the French took advantage of the instability within the black auxiliaries to re conquer the Tannerie fort, recently occupied by Jean François’ troops. That episode convinced the Dominican government of the necessity to put an end to the internal tension of the black army, which was achieved thanks to the intervention of the Dominican Brigadier Matías de Armona, who persuaded them to meet in Dondon and come to an agreement by late November 1793. In the following weeks, the black auxiliaries achieved many other victories at the service of Spain, especially the conquest of Port Margot at the beginning in 1794, which earned them several golden and silver medals given by the Spanish Crown.
Баяжа
1794 жылдың шілдесінде Баяхадағы қырғыннан кейін қара нәсілді көмекшілердің беделі төмендеді. Бұл жер 1794 жылдың қаңтарында испандықтар басып алғанға дейін француздың иелігінде болған (Форт-Дофин). Сол кезде ауыл әкімшілігі испандықтардан Жан Франсуа әскерлеріне болашақта бұл жерге кіруге рұқсат бермеуді өтінді, себебі олар соңғысы оларды өлтіруі мүмкін деп қорқып, тұрғындарының көп бөлігі Жан Франсуаның серіктерінің бұрынғы иелері болғандықтан, сондай-ақ қаланы Испанияға тапсырған офицерлердің бірі – Жан Франсуаның бұрынғы бағыныштысы, француз лагеріне дезертир болған Канди болды. Аталған жағдайларға қарамастан, 1794 жылдың 7 шілдесінде Жан Франсуа әскерімен бірге бұл жерге кіріп, француз тұрғындарын жаппай қырды, көбінесе, бірақ осы оқиғада көптеген испандықтар да қаза тапты. Жергілікті испан гарнизоны қырғынды тоқтатуға араласпады, осыдан кейін басқа шетелдік үкіметтер оларды сынады, тіпті Испанияны жасырын түрде осы қырғынды қолдады деп айыптады. Осыдан бастап испандықтар қара көмекшілердің қауіпті екенін түсінді, сонымен қатар мұндай зұлматтар қайталанбауы үшін оларды болашақтағы маңызды жорықтарға қатыстырмауға тырысты.
The prestige of the black auxiliaries started to decay in July 1794, after the massacre of Bayajá. This place had been a French possession (Fort Dauphin) until the Spaniards conquered it in January 1794. At that moment, the authorities of the village asked the Spaniards to not let Jean François’ troops enter the place in the future, because they were afraid that the latter would massacre them, provided that most of its inhabitants were the former owners of Jean François’ collaborators, and also that one of the officers that surrendered the city to Spain was the mulato Candy, Jean François’ former subordinate that had deserted to the French camp. Despite the described circumstances, on July 7, 1794 Jean François entered the place with his troops and massacred the French inhabitants, mostly, though many Spaniards died also in the episode. The Spanish garrison of the place did not interfere to stop the killing, for which they were criticised by other foreign governments that even accused Spain of supporting the killing from the shadow. From that moment on, not only did the Spaniards realise that the black auxiliaries were dangerous, but they also prevented them from taking part in any other important campaign in the future, so that such abuses would not occur again.
Базель және көмекшілердің диаспорасы
Испандықтардың қара қосалқы әскерлердің "табиғи қатыгездігі" туралы білуі, сондай-ақ Базель бейбіт шартында Санто-Домингоның Францияға өткені, оларды Жан-Франсуа мен оның әскерлерінен құтылуға итермеледі, себебі бұрынғы құлдармен одақтасуға негіс болған жағдайлар, яғни Испанияның Испаньола аралының батыс бөлігін жаулап алу жоспары сәтсіз аяқталды. Бірінші кезекте Жан-Франсуа мен оның жақын серіктері Гаванаға жеткізілді. Бірақ Куба губернаторы Луис де лас Касас олардың онда болуы аралда кең ауқымды қара халықтың көтерілісін тудыруы мүмкін деп қорқып, испан үкіметіне оларды өз колониясынан шығару үшін қысым жасады. 1796 жылдың наурыз айында олар испан қаласы Кадиске келді, онда олар дерлік тұтқын ретінде ұсталды. Олардың сол қаладағы жағдайы ауыр болды: генералдар әскери шендерінен айырылып, зейнетке шыққаннан кейін ешқандай экономикалық өтемақы алу құқығынан бас тартылды, сонымен қатар Жан-Франсуа отбасы мен серіктеріне көмектесу үшін өзінің азын-малын жұмсауға мәжбүр болды. 1813 жылы Испанияның Регенттік кеңесі оларды сол қаладан қууға және "Шыбықтар жағалауына" жіберуге шешім қабылдады. Өкінішке орай, Жан-Франсуа оның әскерлеріне қатысты даудың шешімін көре алмады, өйткені ол 19 ғасырдың басында, шамамен 1805 жылы қайтыс болды, испан үкіметі оны толығымен ұмытып, адал қызметі үшін онымен немесе басқа құл генералдармен ешқандай ресми байланысы болмағандай етіп "сыйлады".
The Spaniards’ awareness of the black auxiliaries’ “natural savagery” as well as Santo Domingo’s cession to France in the Peace Treaty of Basel, persuaded them to get rid of Jean François and his troops, since the circumstances that had justified their alliance to the former slaves, that is, Spain’s plan to conquer the western part of Hispaniola, had failed. First, Jean François and his main collaborators were taken to Havana. But the Cuban governor, Luis de las Casas, was so afraid that their presence there would provoke a massive black insurrection in that island, that he pressured the Spanish government to throw them out of his colony. In March 1796 they arrived to the Spanish city of Cádiz, where they were kept almost as prisoners. Their situation in that city was dramatic: the generals lost their military ranks and their right to any economic compensation after their retirement and, in addition, Jean François had to use the few resources he had to assist his family and his companions. In 1813, the Spanish Council of Regency decided to throw them out of that city and take them to the Coast of the Flies. Unfortunately, Jean François never saw the resolution of the conflict that concerned his troops, as he had already died in the early days of the 19th Century, maybe in 1805, totally forgotten by the Spanish government, which “rewarded” him for his loyal services by denying any official link with him or any other slave general in the past.