Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Месопотамияның Сумер деп аталатын аймағының тарихы
History of the Mesopotamian area called Sumer
Сумер тарихы Месопотамияның оңтүстігінде біздің заманымыздан бұрынғы 5-3 мыңжылдықтарды қамтиды және тарихқа дейінгі Убайд және Урук кезеңдерін де қамтиды. Сумер – аймақтағы ең ерте белгілі өркениет және біздің заманымыздан бұрынғы 2004 жылы Үрдің үшінші династиясының құлауымен аяқталды. Одан кейін б.з.б. 18 ғасырда Вавилонияның пайда болуына дейін аморлық мемлекеттердің аралық кезеңі келді. Оңтүстік Месопотамиядағы ең көне қоныс – Телл-эль-Уейли. Сумерлер өз өркениетін құдайы Энки немесе оның кеңесшісі (немесе Абгаллу, ab = су, gal = үлкен, lu = адам), Адапа Уан (Беросс айтқан Оан) толыққанды түрде Эриду қаласына әкелгенін мәлімдеді. Эридуға алғаш келген адамдар Солтүстік Месопотамиядан Самара мәдениетін алып келді және олар Убайд кезеңімен байланыстырылды, бірақ олардың шумерлер болған-болмағаны белгісіз (кейіннен Урук кезеңімен байланысты).
The history of Sumer spans the 5th to 3rd millennia BCE in southern Mesopotamia, and is taken to include the prehistoric Ubaid and Uruk periods. Sumer was the region's earliest known civilization and ended with the downfall of the Third Dynasty of Ur around 2004 BCE. It was followed by a transitional period of Amorite states before the rise of Babylonia in the 18th century BCE. The oldest known settlement in southern Mesopotamia is Tell el 'Oueili. The Sumerians claimed that their civilization had been brought, fully formed, to the city of Eridu by their god Enki or by his advisor (or Abgallu from ab=water, gal=big, lu=man), Adapa U an (the Oannes of Berossus). The first people at Eridu brought with them the Samarra culture from northern Mesopotamia and are identified with the Ubaid period, but it is not known whether or not these were Sumerians (associated later with the Uruk period).
Тарихқа дейінгі және алғашқы кезеңдер
Оңтүстік Месопотамияның алғы және прототарихы Убайд (шамамен б.з.д. 6500–3800), Урук (шамамен б.з.д. 4000–3100) және Жемдет Наср (шамамен б.з.д. 3100–2900) кезеңдеріне бөлінеді. Аймақта сумерліктердің қашан пайда болғаны туралы ғалымдар арасында пікір таласы бар, бірақ көбінесе шумер тілінің Оңтүстік Месопотамияда Урук кезеңінің соңында қолданылғаны қабылданады. Кейбір ғалымдар сумерлердің бұл аймаққа шамамен б.з.д. 3600 жылы келгенін айтады, ал басқалары сумерліктердің аймақта Убайд кезеңінің басында немесе тіпті одан бұрын пайда болғанын жақтайды.
The pre and protohistory of southern Mesopotamia is divided into the Ubaid (c. 6500–3800 BC), Uruk (c. 4000 to 3100 BC) and Jemdet Nasr (c. 3100 to 2900 BC) periods. There is scholarly disagreement as to when the Sumerian presence began in the region, although it is generally assumed that the Sumerian language was used in southern Mesopotamia by the late Uruk period. Some scholars believe that the Sumerians migrated to the area as late as c. 3600 BC, whereas others believe that the Sumerian presence goes back to the early Ubaid period or even prior to that.
Ерте династиялық кезең
Ерте династиялық кезең алдыңғы Джемдет Наср кезеңімен мәдени үзілістен кейін басталды, ол радиокөміртектік талдау бойынша шамамен б.з.б. 2900 жылы, Ерте I династиялық кезеңнің басында дараланды. Ерте I династиялық кезеңмен байланысты патшалардың есімдерін растайтын ең бір жазу да әлі табылған жоқ. ED I кезеңі ED II кезеңінен ED I кезеңінің тар цилиндрлі мөрлерімен және ED II кезеңінің кеңірек, банкет сахналарымен немесе жануарлардың күресін бейнелейтін мөрлерімен ерекшеленеді. Ерте II династиялық кезеңде Урук қаласының әйгілі патшасы Гилгамеш билік құрған деп саналады. ED II кезеңіне жататын мәтіндер әлі толық түсіндірілген жоқ. Кейінгі жазуларда Шумер патшалары тізімінен II династияның ертедегі бірнеше есімі кездеседі. Ерте IIIa династиялық кезеңі, сондай-ақ Фара кезеңі деп те аталады, осы кезде әріптік жазу пайда болды. Есептік жазбалар мен шешілмеген логографиялық жазу Фара кезеңінен бұрын болған, бірақ адам тілінің толық ағыны алғаш рет Фара кезеңінің басында, шамамен б.з.б. 2600 жылы жазылған. Ерте IIIb династиялық кезеңі Саргонға дейінгі кезең деп те аталады. Ниппур дін қызметкерлерінің ықпалымен гегемония, Киш, Урук, Ур, Адаб және Аксак сияқты Шумер қала-мемлекеттерінен шыққан, сондай-ақ Оңтүстік Месопотамиядан тыс, Аван, Хамази және Мари сияқты бірнеше бәсекелес династиялар арасында ауысып отырды, дейін Аккадтықтар, Саргон Аккадтың басшылығымен, аймақты басып алды.
The Early Dynastic Period began after a cultural break with the preceding Jemdet Nasr period that has been radio carbon dated to about 2900 BC at the beginning of the Early Dynastic I Period. No inscriptions have yet been found verifying any names of kings that can be associated with the Early Dynastic I period. The ED I period is distinguished from the ED II period by the narrow cylinder seals of the ED I period and the broader wider ED II seals engraved with banquet scenes or animal contest scenes. The Early Dynastic II period is when Gilgamesh, the famous king of Uruk, is believed to have reigned. Texts from the ED II period are not yet understood. Later inscriptions have been found bearing some Early Dynastic II names from the Sumerian King List. The Early Dynastic IIIa period, also known as the Fara period, is when syllabic writing began. Accounting records and an undeciphered logographic script existed before the Fara Period, but the full flow of human speech was first recorded about 2600 BC at the beginning of the Fara Period. The Early Dynastic IIIb period is also known as the Pre Sargonic period. Hegemony, which came to be conferred by the Nippur priesthood, alternated among a number of competing dynasties, hailing from Sumerian city states traditionally including Kish, Uruk, Ur, Adab and Akshak, as well as some from outside of southern Mesopotamia, such as Awan, Hamazi, and Mari, until the Akkadians, under Sargon of Akkad, overtook the area.
Урдың бірінші әулеті
Бұл әулет б.з.д. 26 ғасырында сақталған. Мескаламдуг – Ур қаласының археологиялық жазбаларда кездесетін алғашқы патшасы (лугал – адам, үлкен). Одан кейін ұлы Ақаламдуг, ал Ақаламдугтан кейін ұлы Меш Ане Пада билік етті. Меш Ане Пада – патшалар тізімінде тіркелген Урдың алғашқы патшасы, ол Уруктың Лугалкильдуын жеңгендігі айтылады. Сонымен қатар, ол Кишті бағындырып, өзіне "Киш патшасы" атағын алған сияқты. Бұл атақ кейін көптеген патшалар тарапынан қолданылды. Киш патшасы Мезилим Лагаш және Адаб қалаларындағы жазуларда белгілі, онда ол осы қалаларда храмдар салғанын, және сол жерлерде белгілі бір ықпалға ие болғанын көрсетеді. Лагаш қаласының ең көне ескерткіштерінде ол Лагаш энсисі (бас діни қызметкері немесе әкімі) Лугал ша енгур мен олардың басты қарсыласы, көршілес Умма қаласының энсисі арасындағы шекаралық дауды төрелік етуші ретінде еске алынады. Мезилимнің Урда Месаннепада билігінен бұрын, оның кезінде немесе кейін орналасқандығы белгісіз, себебі жазбаларда басқа синхронды есімдердің жоқтығы және оның патшалар тізіміне енбегендігі себеп.
This dynasty is dated to the 26th century BC. Meskalamdug is the first archaeologically recorded king (Lugal from lu=man, gal=big) of the city of Ur. He was succeeded by his son Akalamdug, and Akalamdug by his son Mesh Ane pada. Mesh Ane pada is the first king of Ur listed on the king list, and it says he defeated Lugalkildu of Uruk. He also seems to have subjected Kish, thereafter assuming the title "King of Kish" for himself. This title would be used by many kings of the preeminent dynasties for some time afterward. King Mesilim of Kish is known from inscriptions from Lagash and Adab stating that he built temples in those cities, where he seems to have held some influence. He is also mentioned in some of the earliest monuments from Lagash as arbitrating a border dispute between Lugal sha engur, ensi (high priest or governor) of Lagash, and the ensi of their main rival, the neighbouring town of Umma. Mesilim's placement before, during, or after the reign of Mesannepada in Ur is uncertain, owing to the lack of other synchronous names in the inscriptions, and his absence from the king list.
Аван әулеті
Бұл әулет б.з.д. 26 ғасырына жатқызылады, шамамен осы кезде Елам да анық айтылады. Шумер патшаларының тізімінде Елам, Шумердің шығысындағы көршісі, Аван қаласында негізделген қысқа мерзімге Шумерде патшалық билікке ие болғандығы көрсетілген.
This dynasty is dated to the 26th century BC, about the same time as Elam is also mentioned clearly. According to the Sumerian king list, Elam, Sumer's neighbor to the east, held the kingship in Sumer for a brief period, based in the city of Awan.
Адаптың Лугал-Ане-мунду империясы
Осы кезеңнен кейін Месопотамия аймағы Адаптан шыққан шумер жаулап алушысы Лугал Ане Мундудың ықпалына көшкен сияқты, ол Урук, Ур және Лагаш қалаларына билік етті. Жазбаларда көрсетілгендей, ол Парсы шығанағынан Жерорта теңізіне дейін, Загрос тауларына және оның ішінде Еламға дейін билік жүргізді. Бірақ оның қайтысымен бірге империясы күйреп кетті. Патшалар тізімі бойынша, Жоғарғы Месопотамиядағы Мари қаласы келесіге гегемонияны ұстады.
Following this period, the region of Mesopotamia seems to have come under the sway of a Sumerian conqueror from Adab, Lugal Ane mundu, ruling over Uruk, Ur, and Lagash. According to inscriptions, he ruled from the Persian Gulf to the Mediterranean, and up to the Zagros Mountains, including Elam. However, his empire fell apart with his death; the king list indicates that Mari in Upper Mesopotamia was the next city to hold the hegemony.
Куг-Бау және Киштің үшінші династиясы
Киштің үшінші династиясы тек Куг Бау немесе Кубабамен ғана белгілі, ол патшалар тізімінде "патша" ретінде билік еткен жалғыз әйел екендігімен ерекшеленеді. Ол Маридің гегемониясын құлатып, монарх болғанға дейін таверна иесі болғандығы айтылады. Кейінгі ғасырларда оған кішігірім қасиетті күш иесі ретінде, әсіресе Кархемисте табынып, хурриттер мен хетттер дәуірінде белгілі бір мәртебеге қол жеткізді. Хетттерден кейінгі фригиялық кезеңде ол Кубеле (латынша Кибеле) деп аталды, ол құдайлардың Ұлы Анасы болып саналды.
The Third Dynasty of Kish, represented solely by Kug Bau or Kubaba, is unique in the fact that she was the only woman named on the king list to reign as "king". It adds that she had been a tavern keeper before overthrowing the hegemony of Mari and becoming monarch. In later centuries she was worshipped as a minor goddess, particularly at Carchemish, achieving some status in the Hurrian and Hittites periods. In the post Hittite Phrygian period she was called Kubele (Latin Cybele), Great Mother of the Gods.
Ақшақ әулеті
Ақшақ та Пузур Нира, Ишу Иль және Ишу Иль ұлы Шу Суен бастап, билеушілер тізбегі арқылы тәуелсіздікке ие болды, бірақ Киштің төртінші әулетінің билеушілері тарапынан жеңіліске ұшырады.
Akshak too achieved independence with a line of rulers extending from Puzur Nirah, Ishu Il, and Shu Suen, son of Ishu Il, before being defeated by the rulers in the Fourth Dynasty of Kish.