Кіріспе

Қой шаруашылығы тәжірибесі

Мулезинг – қойдың қылтық аймағындағы (жамбас) жүнмен бірге терінің жолақтарын алып тастау арқылы паразиттік инфекция – ұшқындардың (миаз) алдын алу шарасы. Жамбастағы жүн нәжіс пен зәрді ұстап, ұшқындарды тартады. Жараның үстіне біткен жарақатты тіндер жүн өсірмейді, сондықтан ұшқындарды тартатын мүмкіндігі азаяды. Бұл мақсатта, әсіресе, қатты бүктемелі Мерино қойларында Австралияда мулезинг кең таралған практика. Мулезинг тек кесілген аймақтағы ұшқындардың алдын алуға ғана әсер етеді және жануардың денесінің басқа бөліктеріне әсер етпейді. Мулезинг – даулы практика. Австралияның Ұлттық фермерлер федерациясы «мулезинг қойлардағы ‘ұшқындар’ қаупін жоюдың ең тиімді тәжірибелік жолы болып табылады» дейді және «мулезинг болмаған жағдайда, жылына 3 000 000-ға дейін қой ұшқындардан азапты өлімге ұшырауы мүмкін» деп мәлімдейді. Австралиялық ветеринариялық қауымдастық (AVA) «қойы мулезингтеудің әл-ауқатына тигізетін әсерін мойындайды. Алайда, қылтық аймағындағы ұшқындардың алдын алу үшін гуманитарлық баламалардың болмауына байланысты, AVA мулезингті қой шаруашылығы процедурасы ретінде жалғастыру қажет деп санайды». AVA сондай-ақ анальгетиктерді қолдануды және мулезинг жасаушылардың аттестатталуын қолдайды. Австралияның жануарларға қатыгездік жасауды болдырмау жөніндегі Корольдік қоғамы ұшқындардың қаупі өте жоғары болғанда, дұрыс орындалғанда және тіпті соңғы шара ретінде ғана мулезингке рұқсат береді. Жануарлар құқығын қорғаушы PETA ұйымы мулезингке қарсы күреседі, бұл практика қатыгез және ауыр екенін, сондай-ақ гуманитарлық баламалардың бар екенін айтады және қойларды құрттардан құтылу үшін арнайы диета мен шашырату сияқты гуманитарлық әдістердің көмегімен сақтап қалуға болатынын мәлімдейді. 2009 жылдың шілдесінде Австралия жүн өнеркәсібінің өкілдері 2004 жылдың қарашасында берілген, Австралияда 31 желтоқсанға дейін мулезинг практикасын тоқтату туралы бұрынғы уәдесінен бас тартты. Жаңа Зеландия өнеркәсібі 2007 жылы мулезингті тоқтатуды бастады және 2018 жылдың 1 қазанынан бастап мулезингке тыйым салынды.

Өмірбаян

Австралиялық қой шырыны (іс жүзінде Оңтүстік Африкадан келген инвазивті түр) Австралиядағы көптеген қойларға зиян келтіреді. 19 ғасырдың соңында Австралиядағы мерино қойлары Вермонт штатынан келген жұқа терілі мерино қойларымен будандастырылды. Бұл қойдың жұнының өнімділігін арттырып, терісінде бүршіктер пайда болуына әкелді. 20 ғасырда мерино жұнының танымалдылығы Австралиялық қой шаруаларын қойларының мүмкіндігінше қалың жұнын таңдауға итермеледі. Бұл тиімді қасиет жиі қойдың артқы жағындағы қалың, бүршікті жұнның кір мен нәжіс жинауына себеп болатын. Бұл санитарлық емес материалдың жиналуы, сондай-ақ кейде тудыратын тері жаралары жүкті аналық шырындар үшін өте тартымды. Аналық шырындар жұмыртқаларын салу үшін жаралы қойларды және лас жұнмен толғандарын іздейді. Құрттар шайқасып шыққаннан кейін, егер жаралар болса, оларға тартылады. Бұл – шырын соққысы, миазистің бір түрі. Шырын соққысы, сондай-ақ қанат соққысы деп те аталады, көбінесе жүйелік қосымша инфекцияларға және өлімге әкеледі. 1930 жылдардың басында Австралиялық фермер Джон Мюлз қойдың жұнын қырқып жатқанда, қойдың қанат тұсындағы терінің кішкентай бөлігін қателікпен кесіп тастады. Қой бұрын шырын соққысынан зардап шеккендіктен, Мюлз оның жарақатында тағы да жұқтыру болмауы үшін, оның жазылуын мұқият бақылап отырды. Мюлздің таңғалысы, жара жазылғаннан кейін, ол бүлінген және лас жұнның орнына тегіс жара тінімен алмастырды. Бұл жерге шырындар енді тартылмады, өйткені ол кір мен нәжіс жинамайтын. Шырын соққысы қайталанбады. Біраз уақыттан кейін Мюлз және басқалар осы әдісті қазіргі мулесинг деп аталатын техникаға айналдырды. Осы операция кезінде қойдың қанатынан, анус екі жағынан және құйрықтың астыңғы бөлігінен болат қайшылармен терінің кішкентай жолақтары кесіліп алынады. Бұрын бұл процедура ересек қойларда жасалған, бірақ кейіннен тоқтылардың ескі жануарларға қарағанда тез және толық жазылатыны анықталды. Екі айдан асқан қозылардың ең қиын кезеңі шамамен екі аптаға созылады, одан кейін жазылу дерлік толыққанды болады. 12 айдан асқан қойларға мулесинг жасауға тыйым салынған. Бұл жариялым отандық және халықаралық тұтынушылар қабылдайтын мулесингке балама табуға қызығушылықты күшейтті.

Әдіс

Мулезинг – Австралияда міндетті аккредиттеу және оқыту бағдарламасын аяқтаған адам, әдетте кәсіби мулезинг мердігері жүзеге асыратын процедура. Кесулер негізгі бұлшық ет тініне зардап етпеу үшін жасалады. Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Бастапқы өнеркәсіп департаментінің Стандартты жұмыс істеу процедураларында былай делінген: «Операция қандай да бір деңгейде ауырсыну тудырса да, операцияға дейін немесе кейін ауырсынуды басатын шаралар қолданылмайды». Австралия заңнамасы бойынша процедура кезінде немесе одан кейін антисептиктер, анестезия және ауырсыққа қарсы дәрілер міндетті емес, бірақ процедура жануар үшін ауыр тиетіні белгілі болғандықтан, көбінесе қолданылады. Бұл өнімді ветеринарлармен қатар, қой шаруашылығы қызметкерлерінің де, мысалы, мулезинг мердігерлері мен мал өсірушілердің де пайдалануына мүмкіндік береді. Ауыр мулезингтен кейін, ішкі тері (қошақандарда – кілегей) тартылып, кесу жазылып, нәтижесінде фекалиялармен немесе зәрмен ластанбайтын тегіс жарақатты тіндер пайда болады. Көптеген қойларда жеңіл мулезинг жасалады, ол теріні толығымен ашық қалдырмай, тек тері бүктемесін алып тастайды, бұл жүннің өсуіне және дақ пайда болуына арналған аймақты азайтады.

Бағытпен салыстыру

Мұласты ұстау құшақпен ұстап тұрудан өзгеше. Құшақпен ұстап тұру – жүнді нүктелері бар қой тұқымдарында қажет болған жағдайда құйрық және анус (қойда болса – кілегей) айналасындағы жүнді механикалық түрде алу болып табылады. Мұласты ұстау – меринолық қойларда теріні алып тастау арқылы қабыршақ аймағының жұқпауына қарсы тұрақты кедергі жасау. Басқа тұқымдардың терісі құйрыққа жақын аз мөлшерде болады және жүні де тығыз болмауы мүмкін. Құшақпен ұстап тұру жүн үнемі өсетін болғандықтан, белгілі интервалдармен қайталауды қажет етеді. Мерино қойларын жиі ұстап тұру қызыл маса шағуының алдын алуға көмектеседі, бірақ мұласты ұстаудай тиімді емес.

Қасқырларды еркелетуге қарсылық

Кейбір жануарлар құқығын қорғайтын белсенділер анестезиясыз мулезингтің адамгершіліксіз және қажетсіз екенін санайды. Олар сондай-ақ мулезингтің шыбықтарға қарсы генетикалық сезімталдықты жасыруы мүмкін екенін, бұл генетикалық нашарлықтардың жалғасуына әкелуі мүмкін екенін айтты. Мулезингті қолдаушылар көбінесе Австралиядан шыққан, онда ауыр және көбінесе өлімге алып келетін шыбықтар жиі кездеседі. 2004 жылдың қазанында американдық Abercrombie & Fitch Co. компаниясы PETA-ның қысымына жауап ретінде Австралияда мулезингтің қолданылуына байланысты Австралиялық Мерино жүннің бойкотына қатысты. Ұлттық фермерлер федерациясы «Abercrombie and Fitch австралиялық жүн қолданбайды» деген мәлімдеме жасады. Ол кезде Australian Wool Innovations компаниясының өкілі «компания австралиялық жүн сатып алмағанын» айтты. 2009 жылдың маусым айында британдық John Lewis дүкендер желісі жүн бойкотына қосылды. Халықаралық сән дүкені New Look австралиялық Мерино жүннен жасалған өнімдерді сатудан бас тартты. PETA-ның науқаны сонымен қатар Австралияның тірі қой экспорттау саудасына назар аударуға бағытталған. PETA-ның науқаны американдық және еуропалық киім сатушылардың бойкотқа келісуіне байланысты Австралияның жүн өнеркәсібіне зиян келтірді. Австралиялық интерьер жиһаздарын көтерме саудагері Instyle Contract Textiles мулезингті тоқтатуды қолдайды. 2008 жылдың басында компания The SRS Company компаниясымен ерекше келісімге қол қойып, шыбықтарға қарсы табиғи түрде төзімді мерино қойларынан жүн алуға келісті. Бұл мәселе Швецияда телеарнада көрсетілгеннен кейін қайта жанданды. Бағдарламада лоббистік кеңесші Кевин Крейг Австралияның жүн және қой өнеркәсібі жөніндегі жұмыс тобы атынан швед белсендісіне, егер ол камераға түспесе немесе сұхбат бермесе, Австралияға тегін сапар ұсынғаны айтылды. Нәтижесінде Швециядағы барлық киім өндірушілер мен бөлшек саудагерлері мулезинг жасалған қойдан алынған жүн сатып алуға тыйым салды. Содан бері Швецияның Ауыл шаруашылығы министрі Эскил Эрландссон «Австралия мулезингке қатысты халықаралық алаңдаушылықтарға жауап бергеніне және тыйым салу немесе бойкот қажет емес екеніне қанағаттанғанын» айтты. «Бірақ біз ұзақ мерзімде барлық түрдегі мулезингке соңғы нүкте қойылатынын үміттенеміз». Австралиялық жүн инновациясы (AWI) 2010 жылға дейін мулезингті кезең-кезеңмен тоқтатуға уәде берді, бірақ PETA Австралияның жүн өнеркәсібі бұл мерзімді ұзартуға тырысып жатыр деп айыптады. 2009 жылдың 27 шілдесінде Австралияның жүн өнеркәсібі 2010 жылдың соңына дейін мулезингті тоқтату туралы ұзақ жылдар бойы берген уәдесінен бас тартты, бұл жануарлар құқығын қорғайтын топтар тарапынан қатты сынға ұшырады және кейбір фермерлердің наразылығына әкелді. AWI-нің пікірінше, мулезингті жоюға бағытталған соңғы мерзімге қол жеткізу «саламаттық және әл-ауқат туралы ғылымға» негізделмеген және қойлардың әл-ауқатының нашарлау қаупі бар. AWI-нің айтуынша, клиптер мен интрадермалды әдістер сияқты мулезингтің баламалы әдістері «2010 жылы бұл процедураны тоқтатуды қолдауға жеткілікті дамымаған». AWI-нің ұстанымы: «Бағдарламаның ұзақ мерзімді мақсаты – мулезингке тәуелділікті азайту». Бұл әдіс жануарлардың әл-ауқатын жақсартуға бағытталған, мысалы, ауруды жеңілдетуге және антисептиктерді қолдануға көмектеседі. 2020 жылдың желтоқсан айында Four Paws мулезингке қарсы ұстанымды қабылдаған сән брендтерінің тізімін жасады.

Брендті тоқтату

Тұтынушылардың мулестеуге балама іздеудегі қысымына жауап ретінде 2010 жылдары брендтеу процесін бейімдеу жұмыстары басталды. Жаңа техниканы жасаушысы, австралиялық ветеринарлық ғалым Джон Стейнфорттың атымен «стейнинг» деп атады. 2019 жылы Австралия жүн индустриясына қызмет көрсететін жеке корпорация – Австралия жүн желісі (AWN) осы техниканы коммерцияландыру үшін Стейнфортқа қаржылай көмек көрсетті. Стейнфорт жасаған арнайы қысқыштар қойдың құйрығы мен анусының маңындағы теріні қысып ұстайды. Қысқыштарда жеткілікті мөлшерде тері болғаннан кейін, сұйық азот қысқыштар арқылы және қысылған теріге жіберіледі. Бұл қойдың терісін жылдам қатырады. Мақсат – болашақта түк өсуін тоқтатуға жеткілікті жасушалық зақым келтіру, бірақ 3-дәрежелі суық тиюді болдырмау. Теріні қысып ұстау арқылы, суық тиюдің күшін азайтуға болады деп есептеледі, себебі бұл теріні астыңғы бұлшықеттер мен дәнекер тіндерден біршама алшақтатады. Емделген тері ұзақ мерзімді брендтеу әдісіндегідей кезеңдерден өтеді, нәтижесінде түк мүлдем өспейді. Зерттеулер көрсеткендей, бұл әдіс мулестеуге қарағанда кем дегенде құс соққысын алдын алуда тиімді және қойдың келешектегі өсуі мен жүн өндірісіне ұзақ мерзімді зиян келтірмейді. Стейнфорт және осы процеске инвестиция салғандар, оның жануарларға азырақ ауыртпалық келтіретінін мәлімдеді. Олардың пікірінше, зақымданған нерв ұштары бірден сезімталдығын жояды және жараның жазылу кезінде, яғни қабық пайда болып, 6-8 апта ішінде түсіп қалғанда сезім қайта оралмайды. 2018 жылғы зерттеуде, анальгетиктер қолданылмаған стейнделген қойлардағы ауырсыну мен стресс белгілері, анальгетиктер алған қойлармен салыстырғанда анық байқалды. 2020 жылы Мельбурн университетінің зерттеушісі Эллен Йонгман, Стейнфорттың техникасын коммерцияландыру үшін құрылған SteinfortAgVet компаниясының тапсырмасымен осы мәселені зерттеуге кірісті. Кейіннен Стейнфорттың компаниясының атауы AgVetInnovations болып өзгерді. 2021 жылдың наурыз айында AWN Стейнфортпен байланысын үзіп, осы брендтеу әдісінен бас тартты. 2021 жылдың 22 шілдесіндегі RSPCA-ның ресми ұстанымы бойынша, Австралиялық мерино қойлары этикалық тұрғыдан дұрыс өсірілмеген, себебі олардың құс соққысына бейімділігі осыны көрсетеді. Олардың пікірінше, "ауыртпалық аймағын өзгертуге бағытталған кез келген іс-шара тек уақытша, қысқа мерзімді шешім ретінде қарастырылуы керек, ол құс соққысына төзімділікке бағытталған селекциялық бағдарламамен бірге жүруі тиіс және тек қауіпті қойларды басқару үшін қажет болған жағдайда ғана қолданылуы керек".