Кіріспе

1693 - 1756) Элиза Хейвуд (шамамен 1693 - 25 ақпан 1756), туғанда Элизабет Фаулер, ағылшын романисі және суретшісі. Хейвудтың әдеби еңбектеріне қызығушылық пен танымалдылық 1980-ші жылдарда күшейді. "Өнімді дәуірдің өзінің стандарттары бойынша да өте өнімді" деп сипатталатын Хейвуд өмірінде 70-тен астам туынды жазды және жариялады, оларға көркем әдебиет, драма, аудармалар, поэзия, тәртіп ережелері және мерзімді басылымдар кірді. Бүгінде Хейвуд ағылшыз тіліндегі романның 18 ғасырдағы негізін салушылардың бірі ретінде зерттеледі.

Өмірбаян

Элиза Хейвудты зерттеушілердің барлығы бір нәрседе келіседі: оның қайтыс болған күні. Хейвуд өзінің өмірі туралы қайшылы мәліметтер берді; оның тегі әлі анық емес, және қазіргі уақытта оның өмірбаянының әртүрлі нұсқалары бар. Мысалы, бұрын ол дін қызметкері Валентин Хейвудқа үйленген деп қате пікір қалыптасқан. Хабарларға сәйкес, Хейвуд жеке өмірін құпия сақтауға тырысып, оның жеке өмірін білетін (аты-жөні белгісіз) бір адамнан бұл фактілер басылымда бұрмалануы мүмкін деген қорқынышпен үнсіз болуын өтінген. Сол адам Хейвудқа адал болғандықтан, оның тілегін орындаған. Элиза Хейвудтың ерте өмірі зерттеушілер үшін қандай да бір жұмбақ. Хейвуд «Элиза Фаулер» деп туылғанмен, сақталған жазбалардың жетіспеуіне байланысты оның нақты туған күні белгісіз. Ғалымдар оның 1693 жылы Англияның Шропшир немесе Лондон аймағында туған болуы мүмкін деп санайды, бірақ оның туған күні оның қайтыс болған күні мен қайтыс болған кезде айтқан жасының (Хейвуд 1756 жылдың 25 ақпанында қайтыс болды, ал некрологтар оның жасын алпысқа жуық деп көрсеткен) есебінен шығарылған. Хейвудтың отбасылық байланыстары, білім деңгейі және әлеуметтік жағдайы белгісіз. Кейбір зерттеушілер оның Харнедж Грандждегі сэр Ричард Фаулермен туыс болуы мүмкін деп болжайды, оның Елизавета есімді кіші әпкесі болған. Хейвуд өзін «жесір» деп сипаттап, 1719 жылы некесі «бақытсыз» болғанын айтқан, бірақ оның некесі туралы ешқандай жазба табылмады және күйеуінің кім екені белгісіз. Зерттеушілер Хейвудтың 1720 жылдары Ричард Савиджбен қарым-қатынаста болғанын және тіпті баласы болғанын, сондай-ақ Уильям Хатчетпен 20 жыл бойы ашық қарым-қатынаста болғанын, оның екінші баласының әкесі болуы мүмкін екенін болжайды. Олар 1742 жылы Клод Проспер Жолио де Кребиллонның «Ле Софа» шығармасын аударуға да бірлесіп жұмыс істеген болуы мүмкін. Хатчетті тіпті Хейвудтың екінші баласының әкесі деп есептегендер де бар (Поуптың «кітап сатушы» туралы сілтемесіне сүйене отырып, бірақ Хатчет кітап сатушы болмаған). Бұл немесе олардың арасындағы отбасылық қарым-қатынасты растайтын нақты дәлелдер жоқ. Джеймс Томсон мен Генри Брук сияқты басқалар да сол кезде осындай «патриоттық» пьесаларды жазып жүрді (яғни Патриот Уигтерді қолдады), ал Генри Кэри көп ұзамай Джордж II-нің орындалмаған уәдесін сатирамен сынай бастады. Хейвудтың ең үлкен табысы 1733 жылы «Опералардың операсы» («The Opera of Operas») болды, ол Филдингтің «Трагедияның трагедиясы» («Tragedy of Tragedies») пьесасының музыкалық бейімделуі, музыкасын Дж. Ф. Лэмп және Томас Арн жазған. Алайда, бұл бейімделу ерекше айырмашылыққа ие болды. Ансбахтың Каролинасы Георг I мен Георг II арасындағы келісімге қол жеткізді, бұл Георг II-нің Виг министрлігін қолдауы дегенді білдірді. Хейвудтың бейімделуінде келісім көрінісі бар, ол Каролинаның үңгірінен алынған символдармен толық. Бұл Хейвудтың бұрын қолдаған торилік немесе Валполеанға қарсы көзқарастардан алыстағанын көрсетті. Бұл оның замандастарының назарынан тыс қалмады. 1735 жылы Хейвуд «Театрға серіктес» атты еңбегін жазды. Бұл жинақта қазіргі заманғы пьесалардың сюжеттері, әдеби сын және драматургиялық байқаулар бар. 1747 жылы ол екінші томды қосты. 1737 жылғы лицензиялық актіден кейін, оның жаңа пьесаларына есік жабылды.

Көркем әдебиет

Хейвуд, Деларивье Мэнли және Афра Бен "ақыл-ойының әділ триумвираты" және әуесқойлық көркем әдебиеттің басты жазушылары ретінде қаралды. Хейвудтың туындылары 1720-жылдардың басында романстық романнан 1730-жылдардың аяғына дейін "әйелдердің құқықтары мен жағдайына" (Шофилд, Хейвуд 63) көбірек көңіл бөлген шығармаларға көшті. Оның мансабының ортасында әйелдер еркектермен қамалып, азапқа ұшырайды, бірақ 1740 және 1750 жылдары неке ерлер мен әйелдер үшін оң қадам болды. 18-ғасырдағы баспаларда авторларға ақы төлеу жүйесіне байланысты Хейвудтың романдары көбінесе бірнеше томға дейін тарады. Авторларға кітап үшін бір рет қана ақы төленеді және авторлық сыйақы төленбейді: екінші том екінші төлемді білдіреді. Хейвудтың алғашқы романы "Өте көп махаббат; немесе, өлімге әкелетін тергеу" (17191720) білім мен некеге қатысты. Көбінесе әуесқойлық көркем шығарма ретінде саналатын бұл роман құлаған әйелге қатысты әдісімен ерекшеленеді. Романның басты кейіпкері Д'Элмонт бір әйелді өзін-өзі айыптамауға шақырады: "Ертеңгі күндері, ханым, ең дана адамдардың өз әрекеттеріне билігі жоқ" дейді. Жүректен құлаған әйелге ерекше оң көзқарас танытады. Идалия; немесе Бақытсыз қожайыны (1723) үш бөлімге бөлінеді. Біріншісінде Идалия жас анасыз, шала-жануар, бірақ керемет Венеция аристократ ретінде көрінеді, оның әртүрлі махаббат оқиғалары оны Италияның көп бөлігін алып өтеді. Ол Венецияда көптеген үміткерлердің іздеуінде, олардың ішінде әкесінің үйден тыйылған Florez. Бір үміткер, Флорездің досы Дон Фердинанд өз ісіне қол қояды, бірақ Идалияның бекершілігі тіпті бір ғана құдайын жоғалтудан қозғайды, және махаббаттан гөрі азғындықтан онымен хат алысуды жалғастырады. Олар кездеседі, ол ақырында оның күйреуімен аяқталады. Оның сүйікті досы Хенрикес оны Падуаға алып барады, бірақ оның әсемдігіне де құлайды. Ол Фердинандпен айтысып, ақырында олар бір-бірін дуэльде өлтіреді. Екінші бөлімде Хенрикестің ағасы Миртано Идалияның басты құдайшысы болып табылады, ал ол да оған құлшылық етеді. Содан кейін ол Миртаноның басқа әйелмен тұрғанын хабарлайтын хат алады, сондықтан ол монастырға кіруге үміттеніп, Веронаға кетеді. Жолда оның жетекшісі оны өлтіру ниетімен ауылдағы бас сауғалауға алып барады, бірақ ол Анконаға қашып кетеді, одан Неапольге кемеге мініп кетеді. Теңіз капитаны оған қарапайым соғыс жасайды, бірақ оны құшағынан құтқару үшін кемені жас ерлі-зайыптылардың қолбасшылығындағы корсарлар басып алады. Батыр қыздың киімдері шаруалар киімінде болса да, оны ұстап алғандар оған ерекше қарайды. Оның тарихы оларды көз жасына дейін қозғайды, ал олар өз кезегінде Идалияға өздерінің суға түсу тарихы туралы әңгімелесіп жатыр, ал кеме дауылда құлаған кезде. Үшінші бөлімде Идалияны жағаға бір тақтаймен апарып тастайды. Ол Римге бара жатқанда, ер адам киімін киіп, қоныс аударушылардың көмегімен жолға шығады. Жолда қарақшылар оны ұрып-соғып, өліп қалғандай қалдырып кетеді. Оны тауып, үйіне алып барады, Антония оған ғашық болады. Кейін Идалия Антонияның күйеуі оның сүйіктісі Мюртано екенін біледі. Олардың бақытын оның әйелі қызғанышпен бұзады, ол алдымен бәрін уландыруға тырысады, содан кейін оларды ажырату үшін Папаға жүгінді. Идалияны алдымен Римге алып кетеді, ол жерде ол қасіретке ұшыраған өмірді өмір сүреді, оны қаланың барлық жас сарбаздары қудалайды. Бір күні ол өзінің бақытсыздығының басты себебі болып табылатын Флорезді көреді. Ол өш алуды ойлап, оған бір бөлме жібереді, бірақ Флорездің орнына Миртано кездесуді өткізеді. Идалия сүйіктісін танымай, шапанмен бүркеліп, оған пышақ салады, бірақ оны танығаннан кейін өкінішпен жеңіп, сол пышақпен өледі. Fantomina; or Love in a Maze (1724) - Боплазер есімді адамды қайта-қайта азғыру үшін жетім, жезөкше, күң, әйел рөлін атқаратын әйел туралы повесть. Шофилд: "Ол өзінің жыныстық құмарлығын қанағаттандырумен қатар, "Ол мені алдап жүрсе, оның өзі жалғыз алданып қалған адам" деп мақтанады" (50-бет). Бұл оқиға әйелдердің әлеуметтік күшке қол жеткізу мүмкіндігі бар екенін айтады - Хейвудтың шығармашылығында қайталанатын тақырып. Ол Пауль Скарронның Рим комиксындағы "Көрінбейтін әже" туралы интерполяцияланған әңгімеге қарыздар деп айтылды. "Жемқор ғашық" немесе "Бақытсыз мұрагерлер" (1726) - әйелдердің құмарлыққа жол беруде кездесетін қауіп-қатерлерін қарастырады. Миранда, екі мұрагер қыздың үлкені, титулдың жалдамалы сүйіктісі Клитандермен үйленеді. Миранданың мұрасының жартысына қанағаттанбаған Клитандер кіші қары�...

Мерзімді және фантастикалық емес

Елиза Хейвуд танымал романдар жазған кезде, мерзімді басылымдар, очерктер мен әлеуметтік мінез-құлық бойынша нұсқаулықтар (әдеп кітаптары) бойынша жұмыс істеді. The Female Spectator (24 саны, 1745–1746), ай сайынғы журнал, Джозеф Аддисон мен Ричард Стилдің замандас The Spectator журналына жауап ретінде жазылған. The Female Spectator журналында Хейвуд төрт түрлі кейіпкер (Мира, Евфрозин, Сапалы жесір және "Қыз көрермен") атынан жазып, неке, балалар, оқу, білім және мінез-құлық сияқты мәселелерде өз ұстанымын білдірді. Бұл әйелдер үшін әйелдің өзі жазған алғашқы мерзімді басылым және оның әйелдер әдебиетіне қосқан маңызды үлестерінің бірі саналады. Хейвуд өзінің табысты "Афиналық Меркурий" журналына серіктес ретінде шығарған замандасы Джон Дантонның қадамын басып, "Ladies' Mercury" журналын жариялады. The Ladies' Mercury өзін-өзі әйелдер журналы деп жариялағанмен, оны ерлер жасаған (Spacks, xii б.). The Parrot (1746) басылымы Чарльз Эдвард Стюарт туралы саяси мәлімдемелері үшін үкімет тарапынан сұрақтар тудырды. Мэри Стюарт, Шотландия королевасы (1725) Шофилдтың (103 б.) пікірінше, «гибрид» деп аталады, себебі бұл повестьтік тәсілдерді қолданатын ғылыми емес туынды. Махаббаттың әртүрлі әсерлері туралы ойлар (1726) – әйел құмарлықтарына бой алдырғанда не болатынын көрсететін нұсқаулық сипаттағы еңбек. Бұл туынды еркектерге қоғамдық салдарсыз еркін махаббатқа баруға рұхсат беретін, ал әйелдердің сондай іс-әрекеттері үшін ұятқа қалуын көрсететін жыныстық екі стандартты бейнелейді. "Жұбай және күйеу" (1756) – некедегі әрбір серікке арналған әдеп кітаптары. "Жұбай" алғаш рет анонимді түрде жарияланды (Хейвудтың The Female Spectator журналынан шыққан кейіпкері Мираның атынан); ал "Жұбайға жауап ретінде күйеуі" сол жылы Хейвудтың атымен бірге жарияланды. Хейвуд сонымен қатар замандас саңырау-сұмдық пророк Дункан Кэмпбелл туралы сенсациялық жарияламалармен де айналысты. Олардың қатарында "Спион на колдуна" (1724) және "Думб проектор: Дункан Кэмпбеллдің Голландияға жасаған сапары туралы таңғажайып есеп" (1725) бар.

Саяси жазбалар

Элиза Хейвуд өзінің мансабы бойында саясатқа белсенді қатысты, бірақ Джордж II Роберт Уолполмен келісімге келген кезде партияларын ауыстырды. Ол "Утопияға жақын орналасқан белгілі бір аралдың естеліктері" (1724) және одан кейін "Карамания сарайының қазіргі интригаларының құпия тарихы" (1727) сияқты параллель тарихтар сериясын жазды. Оның "Бақытсыз жас ақсүйектің естеліктері" (1743) Джеймс Энслидің өмірін көркемдеп суреттеді. 1746 жылы ол "The Parrot" атты тағы бір журналды іске қосты, осыған байланысты 1745 жылғы якобит көтерілісінен кейін Чарльз Эдвард Стюарт туралы саяси мәлімдемелері үшін үкімет тарапынан сұраққа алынды. Осыған ұқсас жағдай "Х.Г. мырзадан хат" (1750) деген шығармасында да орын алды. Ол "Көрінбейтін тыңшы" (1755) және "Әйел" (1756) туындыларында тікелей саяси мәселелерді көтерді.

Аудармалар

Хейвуд танымал континенттік романстардың сегіз аудармасын жариялады: «Сапалы әйелдің хаттары» (1721, Эдме Бурсоның пьесасын аудару), «Даманың философ тасы» (1723, Луи Адриан Дюперрон де Кастераның тарихи романын аудару), «La Belle Assemblée» (1724–1734, Мадам де Гомес жазған повестьті аудару), «Махаббаттың түрлері» (1727, Матео Банделлоның әңгімелерін аудару), «Кейпін өзгерткен ханзада» (1728, Мадам де Вильдьедің 1679 жылғы романын аудару), «Адал шаруа» (1742, Шарль де Фье еңбегін аудару) және Уильям Хэтчетпен бірлесе «Софа» (1743, Проспер Жолио де Кребильонның романын аудару).

Сыни қабылдау

Хейвуд әуесқойлық көркем әдебиет, драма, романс және роман жазушы ретінде танымал. Паула Р. Баксхайдер "Хейвудтың әдебиет тарихындағы орны тең дәрежеде ерекше және оның шығармашылығы сияқты назардан тыс қалдырылған, дұрыс түсінілмеген және дұрыс көрсетілмеген" (xiii бет кіріспе драма). Бір кездері Элиза Хейвуд әдеби еңбегі үшін емес, Александр Поуптың "Дунциада" романында көбірек көрінеді. Александр Поуп оны ІІ кітаптағы "Дунциаданың" батырлық ойынына айналдырғанмен, оның пікірінше, ол "бос". Ол оны әйел ретінде жоққа шығармайды, бірақ оның саясаты үшін және плагиат үшін өзінен ештеңе айта алмайтыны туралы айтады. Басқа "дунцтардан" айырмашылығы, Поптың үкімі оның кейінгі белгісіздігіне себеп болған жоқ. Керісінше, әдебиет тарихшылары еркек романды мадақтап, бағалай бастағаннан кейін, әсіресе, құдалық роман мен эротикалық романдарды жоққа шығарғаннан кейін, ол пәк немесе ашық философиялық шығармалармен тұншықты. "Дунсиада" романында кітап сатушылар Елизаға жету үшін жарысып, олардың сыйы - оның барлық кітаптары мен оның компаниясы. Поуптың пікірінше, ол сатылымға қойылған, басқаша айтқанда, әдебиет пен қоғамға. Басқа "дунькалар" сияқты, ол да шабуылға қатысқан. Хейвуд өзінің кедей екенін және қаржыға мұқтаж екенін білдіре бастады; ол жалақы алу үшін және түсініксіз жұртшылыққа ұнайтындай болды. "Ескі өлім-жітім" (1816) кітабының қорытындысында Уолтер Скотттың комик кейіпкерлерінің бірі Хейвудтың "Джемми мен Дженни Джессами" (1753) пафостың үлгісі ретінде келтіреді. Редакторлар 18-ші ғасырдың аяғында роман әдеби ортада әзілге айналған деп болжайды. Элиза Хейвуд "әдеби тарих саясатындағы кейс зерттеу" ретінде қарастырылады (Бэксчайдер, 100 б.). Сонымен қатар, ол феминист ғалымдар тарапынан қайта бағаланып, жоғары бағалануда. 1980 жылдан бастап қызығушылық көбейді. Оның романдары стильдік жағынан жаңашыл болып саналады. Оның пьесалары мен саяси шығармалары өз уақытында көпшіліктің назарын аударды, ол сол қиын қоғамдық салада толыққанды ойыншы болды. Оның көлемді және жиі романдары қазір стилистикалық жағынан жаңашыл және маңызды ауысу ретінде көрінеді. Апра Беннің эротикалық азғыру романдары мен поэзиясынан, әсіресе, Асыл адам мен оның қарындасы арасындағы махаббат хаттары (1684), және Франсис Бернидің қарапайым, қарапайым романдары. Өз заманында оның пьесалары мен саяси шығармалары ең көп пікірлер мен назарды өзіне тартты. Ол қиын қоғамдық сферада толыққанды ойыншы болды, бірақ бүгінгі таңда оның романдары ең көп қызығушылық тудырады және ең маңызды жаңалықты көрсетеді.