Кіріспе

Грек мифологиясындағы тұлға. Грек мифологиясында Ифигения (/ɪ//f//ɪ//dʒ//ɪ/'/n//aɪ//.//ə/; Ἰφιγένεια, Iphigéneia) – Агамемнон патшасы мен Клитемнестра патшайымының қызы, сонымен Микен ханшайымы. Әңгімеде Агамемнон Троя соғысына жол тартқанда Артемида қасиетті бұғысын аулап өлтіргендіктен Артемида қаһарына тиеді. Ол грек әскерлерінің Трояға жетуіне кедергі келтіреді, егер Агамемнон өзінің үлкен қызы Ифигенияны Аулисте адамдық құрбандық ретінде өлтірмесе. Кейбір нұсқаларда Ифигения Аулисте қайтыс болады, ал басқаларында Артемида оны құтқарады. Ол құтқарылған нұсқада Тавристерге барады және ағасы Орестпен кездеседі.

Атауы

"Ифигения" "күшті туылған", "күшке туылған" немесе "күшті ұрпақ тудыратын" деген мағынаны білдіреді.

Ифианасса

Ифианасса (Ἰφιάνασσα) – Гомердің "Илиада" (ix.145, 287) дастанында Агамемнонның үш қызының бірі. Ифианасса есімі Ифигения есімінің көне нұсқасы болуы мүмкін. Керени былай деп атап көрсетеді: "Барлық ақындар Ифигения мен Ифианассаны бір әйелдің екі аты деп қабылдамаған, бірақ бастапқыда олардың екеуі де бір құдайға, сондай-ақ Агамемнон отбасына толыққанды жатпаған бір тұлғаға қатысты айтылғаны белгілі".

Мифологияда

Грек мифологиясында Ифигения грек флоты Трояға қарсы соғысқа дайындалу үшін Аулиске жиналған кезде пайда болады. Бұл жерде гректердің басшысы Агаммнон әйел тәңір Артемидаға арналған қасиетті тоғайда бұғыны аулап өлтіреді. Артемида Агаммнонды желге әсер етіп жазалайды, сондықтан Агаммнонның флоты Трояға бара алмайды. Пайғамбар Калхас Агаммнонга Артемиданы қанағаттандыру үшін үлкен қызы Ифигенияны құрбандыққа шалуға тура келетінін айтады. Басында ол бас тартады, бірақ басқа қолбасшылардың қысымымен келіседі. Ифигения мен оның анасы Клитемнестра Аулиске Ахилл қызға үйленеді деген сылтаумен әкелінеді. Олар шындықты біледі. Кейбір нұсқаларда Ифигения өзінің жақындап келе жатқан құрбандығы туралы соңғы сәттерге дейін білмейді. Ол өлгенше, өзін құрбандық тағына алып баратынына сенеді. Кейбір нұсқаларда, мысалы, Гигинус "Фабулаларында" Ифигения құрбандыққа шалынбайды, немесе оның орнына ешкі (әдетте, Пан құдайы) шалынады. Еврипидтің құрбандық туралы айтқан сөздері былай: "Біз балаңды грек әскері жиналған жерге бірден алып келдік. Агаммнон патша қызының құрбандық тағына барып, өлгенін көргенде, қатты ыңқылдап, басын бір жағына бұрып жылады. Ол шапанының астында көзін жапты. Бірақ қыз әкесімен бірге тұрып: «Әке, мен сіздің бұйрығыңыз бойынша келдім. Мен өз денемді ел үшін, бүкіл Грекия үшін құрбан етемін. Мені құрбандық тағына апарыңыз. Сол жерде, егер құдайлар қаласа, мені құрбандыққа шалыңыз. Осы сыйлық сізге сәттілік әкелсін. Жеңіс тәжін иеленіп, салтанатты түрде оралғаныңызға қуанышты болайық. Ешкімнің де маған тигізбеуіне жол бермеңіз! Мен саған амандық пен тыныштық тілеп, өмірімді сыйлаймын». Сонда ол сөйлеп, бәрі оның сөздерінің батылдығына, ізгілігіне таңданып, қарап тұрды. Талтиби патшаның бұйрығына сай жиналған әскер алдына шығып, оларға сақ болуға және үндемеуге бұйырды. Пайғамбар қабығынан өткір пышақ алып, оны алтынмен қапталған себетке салады. Қыздың басына гүл шоғын кигізді. Ахилл Пелеус ұлы құдайдың құрбандық тағын айналдырып, қолына себет ұстап, оған қасиетті су шашып: «Зевс қызы Артемида, жабайы аңдарды өлтіруші, түнде күміс шамдарды айналдыратын, біз ұсынған құрбандықты қабылда. Біз, грек әскері және Агаммнон патша, сізге қыздың құлағынан ағып жатқан таза қанды ұсынамыз. Кемелерімізге қиындықсыз сапар беріңіз. Біздің найзаларымыз Трояның мұнараларын қиратсын!» Сонда ол пышақты ұстап алып, ұшын соғуға жер іздеп дұға етеді. Жаным қатты толқып, азапқа ұшырады. Мен басыма қарамай, қарап тұрдым. Кенеттен бұл керемет болды: барлығы пышақтың дыбысын естіді, бірақ ешкім жас қыздың қайда кеткенін көре алмады. Діни қызметкер айқайлап жіберді. Сол кезде олар көздерімен көрген кереметке сену мүмкін емес еді. Жер бетінде тыныға алмай, тыныға алмай жатқан бір бұғы жатыр екен. Ол өсіп-жетіліп, әдемі болып өскен елік еді. Оның қаны құдайдың құрбандық тағына тамған еді. Сол кезде Калхас былай деді: «Грек әскерінің басшылары, құдай өз құрбандық тағына қойған құрбандықты көріп тұрсыздар ма? Бұл тау еліктері ме? Әйел баладан гөрі осы сыйлықты қуанышпен қабылдайды. Себебі оның құрбандық тағы адал қанмен ластанбайды. Ол құрбандыққа қуанады. Ол бізге Трояда жеңіске жетуді уәде етеді. Сондықтан батыл болыңдар! Қаруға, кемелерге! Өйткені, бүгін біз Аулис шығанағынан шығып, Эгей теңізінен өтуіміз керек». Ол өлтірілген еліктің денесін өртеп, күлге айналдырған соң, Калхас әскердің аман-есен үйге оралуы үшін дұға етеді. Агаммнон мені осыны сендерге айтып жеткізуге жіберді. Ол өздеріне құдайлардың игілігін көрсетіп, енді өлім құшпайтын атақ-даңқымен танымал болды. Енді мен көргендерімді айтып берейін. Өйткені мен сол жерде болдым. Балаңыздың құдайлардың арасына әкетілгені сөзсіз. «Гезиодтың әйелдер каталогы оны Ифимеда (Ἰφιμέδη) деп атады және Артемида оны Гекате құдайына айналдырды. Антонин Либералис Ифигения Лейке аралына әкетіліп, онда өлмейтін Ахиллге Орсилохия деген атпен тұрмысқа шықты деп айтқан. Аскфилдің "Орестея" пьесасының алғашқы пьесасы Агамемнонда Клитемнестра мен оның сүйіктісі Эгисттың Агамемнонды өлтіруді жоспарлағанының бір себебі ретінде Ифигенияның құрбандығы келтірілген. Еврипидтің Аулидегі Ифигения романында Агамемнонды көріпкел Калхастың кеңесіне құлақ асуға көндірген Менелай. Агаммнон Клитемнестраға хабар жіберіп, Ифигенияның үйленетінін хабарлағаннан кейін, ол шешімінен дереу өкініп, оларға келмеуді айтып, тағы бір хат жіберуге тырысады. Менелай хатты ұстап алып, олар Агаммнонмен дауласады. Менелай Агаммнонның гректерге көмектесу үшін бар күшін салуы міндетті екенін талап етеді. Клитемнестра Ифигениямен және нәресте Орестпен Аулиске келеді. Агаммнон Клитемнестраны Аргосқа қайтуға көндіруге тырысады, бірақ Клитемнестра үйлену тойында қалуға талап етеді. Ол Ахиллді көргенде, үйлену туралы айтады; бірақ Ахилл осы туралы білмейтіндей көрінеді, және олар екеуі шындықты біледі. Ахилл Агаммнон оны өз жоспарында пайдаланғанына ашуланып, Ифигенияның өліміне жол бермеуге ант етеді. Ифигения мен Клитемнестра Агаммнонды қызының өмірін сақтауға өтінеді. Ахилл оларға грек әскері, соғысқа асыққан, көріпкелдің кеңесін біліп алған және енді Ифигения құрбандыққа шалынуын талап ететінін хабарлайды. Егер Агаммнон бас тартса, олар оған және оның отбасына қарсы шығып, өлтіруі мүмкін. Ифигения, өліміне қадарлы, құрбандыққа ерікті түрде баруға шешім қабылдайды, өйткені ол қарапайым өлімдік ретінде, құдайдың еркіне қарсы келе алмайды. Ол өлімінің барлық гректердің игілігі үшін батырлыққа толы болады деп сенеді. Ифигения шығып кетеді, және құрбандық сахнадан тыс жерде болады. Кейінірек Клитемнестраға оның қызының өлгені туралы айтылады, және соңғы сәтте құдайлар Ифигенияны сақтап алып, оның орнына бұғыны қойды. Еврипидтің тағы бір пьесасы Ифигения Тавридеде, құрбандықтан кейін, Орест Клитемнестра мен Эгистты өлтіргеннен кейін өтеді. Аполлон Орестке Эриниялардан қуғыннан қашу үшін Тавриске баруды бұйырады. Тавристе Орест Артемиданың аспаннан түскен xoanon (ағаштан жасалған құдай мүсінін) алып, оны Афинаға жеткізуі керек. Орест және Пилад Тавриске келгенде, олар таврилерге ұсталады, олардың әдетіне грек жаттықтарының барлығын Артемидаға құрбан ету кіреді. Ифигения Артемиданың қызметшісі, және оның міндеті құрбандықты орындау. Ифигения мен Орест бір-бірін танымайды (Ифигенияның інісі өлгеніне сендіреді - маңызды тұс). Ифигения Оресттен, әлі өзінің кім екенін жасырып, Оресттің тірі екенін біледі. Ифигения Орестке Грекияға хат алып баруға рұқсат беруге дайын, егер ол оны босататын болса. Орест барудан бас тартады және Пиладқа хатты алып жүруді бұйырады, ал ол өлтіруге қалады. Өзара махаббаттың қақтығысынан кейін Пилад келіседі, және хат бауырлардың бір-бірін тануына және үшеуінің Артемиданың мүсінімен бірге қашуына себеп болады. Олар Грекияға оралғаннан кейін, Афина оларды қауіптен сақтап алып, Орестке Артемида Тавропольдің ғибадатханасын салып, xoanon-ды Халае қаласына қоюын бұйырады. Артемиданың құрметіне өткізілетін жылдық фестивальде Оресттің құрбандығына жақын болғандықтарын еске сақтау үшін ер адамның тамағынан бір тамшы қан алынуы керек. Афина Ифигенияны Браурондегі Артемиданың қасиетті орнына жібереді, онда ол өлгенше қызмет етеді. Алайда, спарталықтардың айтуынша, олар...

Тауриандықтар арасында

Эуксин теңізіне қараған Таурис/Таурика халқы Артемида құдайына табынған. Кейбір ерте грек деректері Эпикалық циклде Артемида Ифигенияны әкесі құрбандыққа шала жатқанда құтқарғанын айтады, мысалы, жоғалған «Киприя» эпосында, ол Проклдың берген қысқаша мазмұнында сақталған: «Артемида оны ұрлап алып, Тавройға апарып, өлмейтін етіп, ал құрбандық тастағына қыз [Ифигения] орнына бұғы қойды». Құдайша жас ханшайымды Тауриске алып келді, ол Артемида ғибадатханасында діни қызметкер болды. Драматургтің нұсқасында Тавриандар Артемида ғибадатханасында Артемида мен Ифигенияға бірге табынып жүрді. Басқа нұсқаларда Артемида оны құрбандықтан құтқарып, Геката құдайына айналдырғаны айтылады. Тағы бір мысал – Ифигенияның ағасы Орест оның кім екенін біліп, Артемиданың бейнесін ұрлауға көмектеседі. Эврипид сияқты драматургтардың мифті баяндауындағы негізгі қарама-қайшылықтардың себебі көрермендерге оқиғаны ұнамды ету және осы кейіпкерлерді пайдаланып, оқиғаны жалғастыру мүмкіндігі болуы мүмкін. Ифигенияның құрбандығынан көптеген дәстүрлер туды. Бір танымал нұсқасы спартандықтарға тиесілі. Олар қыздарды құрбандыққа шалудың орнына, Артемиданың бейнесі алдында ер адамды қамшымен ұрып, оны құрбандыққа шалған. Дегенмен, Артемидаға құрбандық шалудың көп бөлігі дәстүрлі болды. Әсіресе тавриандар Артемиданың құрметіне бұқалар мен қыздарды құрбандыққа шалған.

Этрусктер арасында

Бұл аңыз классикалық Грекия мен Италияда қайта айтылды және Этрурияда, әсіресе Перузияда ең көп танымал болды. Біздің заманымыздан бұрынғы екінші және бірінші ғасырларда этрусктер кремациялық урналарын құрбандық салтанатының көріністерімен безендірген. Ең көп кездесетін көрініс: "Одиссей кішкентай Ифигенияны құрбандық тақтасының үстінде ұстап тұр, ал Агаммнон апархайды орындайды. Клитемнестра Агаммнонның, ал Ахилл Одиссейдің жанында тұрады, әрқайсысы Ифигенияның өмірін сақтап қалуды өтінеді". Бұл нұсқа римдіктер айтқан мифке ең жақын.

Гомерде

Ифигеннің құрбандығы Гомерде тікелей айтылмаған, бірақ ғалымдар Агамемнонның "Илиада" 1.105-108-де Калхасқа айтқан сынасы оны болжайтынын дәлелдейді; Нельсон бұл пікірді одан әрі дамытып, Ифигеннің құрбандығы туралы әңгіме "Илиада"ның басындағы оқиғалардың түйінінде жатыр дейді: "Хрисейс үшін болған дау мен оның әкесіне қайтарылуы құрбандық оқиғасын қайта жаңғырту және өңдеу".

Танымал мәдениетте

Game of Thrones кейіпкері Ширин Баратеонды әкесі құдайға құрбан етті, оны кейбір сыншылар Ифигениямен салыстырды. Аманда Маркотт Slate басылымында былай деп жазады: "Грек мифінің әрбір детальі Станис тарихымен сәйкес келеді: әскерлер тұтқындалып, аштықтан қиналып жатыр, ал генерал Агамемнон тағдырды өз жағына бұру үшін өз қызын құрбан етуге мәжбүр. Анасының мейірім тілеуі, ештеңе істей алмайтын қарсыласы, көмектесуге дайын қызы – бәрі де айқын эхо болып естіледі". Эрик Шэноуэрдің "Бронза дәуірі" комикс-сериясының екінші томы "Құрбандық" кітабында Ифигенияның орнына бұғыны қою – қайғыға батқан Клитемнестраны жұбату үшін Одиссейдің тапқан ақ пейілінен туған өтірігі. Бірақ ол сәтті болмайды, Клитемнестра ашуланып, бүкіл ахей армиясын қарғып, олардың соғыста қалуын тілейді. Шери С. Теппердің "Әйелдер еліне қақпа" романында осыған ұқсас тақырып бар, роман бойынша Ифигения атты пьеса лейтмотив ретінде жүреді. "Даунтон Абби" сериалында Лорд Грантем Лавиния Свайрды, Леди Грантемнің Мэттью Кроулиге үйленуі үшін құрбандыққа шалған Ифигениямен салыстырады. 1843 жылы ботаник Кунт Iphigenia тұқымдасын, Colchicaceae тұқымдасының бір түрін ашты және оны Ифигенияның құрметіне атады. Мадлен Миллердің "Ахилл әнінде" Ифигения Ахиллге үйлену ниетімен Аулисқа келеді. Бірақ оның орнына Артемиданы ынаю үшін еріксіз құрбандыққа шалынады. Сара Парецкийдің құраған жеке тергеуші В. И. Варшавскийдің толық (сирек қолданылатын) аты – Виктория Ифигения Варшавски. 1985 жылғы "Қайта оралу тапсырысы" романында, серияның үшінші кітабында, басты кейіпкер грек мифінің кейіпкерімен өзін теңестіріп, бала кезіндегі қасіретті оқиғаның Ифигенияның құрбандығымен ұқсас екенін мойындайды. Кей Абионаның "Туыстар да кінәлі" пьесасында патшаның жау патшалығынан тәжін қайтарып алу үшін жалған болжамды берген жартылай ағасы алдап, жалғыз қызын құрбандыққа шалады. Сол ағасы патшайымның жүрегін күйеуіне қарсы улап, құрбандық туралы айтады (мифтегі Клитемнестра сияқты, ол қызы көрші патшаға үйлену үшін кетіп қалды деп сенді). Екеуі де патшаны улап өлтіруге сөз байласып, жартылай ағасына тақты алуға мүмкіндік береді. Бірақ марқұм патшаның жас ұлы ағасының сатқындығын біліп, оны сарайда өлтіреді. Алайда, ол анасын өлтіруден (Оресттен айырмашылығы) жақсы ниетті басшы Отун тоқтатып, Йоруба дәстүрінде ата-ананы өлтірудің рухани салдарынан сақтайды. Николь Кидман мен Колин Фарреллдің қатысуымен түсірілген "Киелі еленнің өлтірілуі" фильмінде миф қазіргі заманғы триллерге тартылады, онда хирургтың отбасы бірнеше жыл бұрын науқасты кездейсоқ өлтіргені үшін қудаланады. Бірінен соң бірі хирургтің балалары сал болып қалады (Агамемнонның қозғалмайтын армиясына тікелей сілтеме) және хирургтің отбасы кездейсоқ хирургиялық өлтіру үшін бір мүшесін құрбан етуге мәжбүр болады. Фильмде бұл аңыз тікелей айтылады, мектеп директоры қызы Ифигения туралы керемет эссе жазғанын мәлімдейді. Рафаэль Сабатинидің "Миссис Уайлдинг" романында сэр Роуленд Блейк Рут Уэстмакоттың дуэльде ағасын өлтіруіне жол бермеу үшін Энтони Уайлдингке үйленуге келісу арқылы өзін құрбан еткенін метафора ретінде Ифигенияға (кітапта Ифигиния деп жазылған) сілтеме жасайды.