Кіріспе

Құбырлар мен праймерлер снарядты тарататын қарулардағы жанар майды тұтандыру үшін қолданылады. Ежелгі заманда зарядты тұтандыру үшін әртүрлі құрылғылар пайдаланылған. Кішкентай мылтықтар ұшқыш тесіктен құйылған ұнтақпен оқталған, ал тұтану қызып тұрған көмір немесе қызып тұрған темір таяқ арқылы жүзеге асырылған. Кейіннен ұнтақ, бір жағынан қысқышпен бекітілген, жанғыш шнурдың көмегімен тұтандырылған. 1700 жыл шамасында бұл порттық отпен жүзеге асырылды. Бұл шамамен 16 дюйм (406 мм) ұзындықтағы, баяу жанатын қоспамен толтырылған қағаз қапшық болды, ол минутына бір дюймнен (25 мм) астам жанып кетті. Кейіннен заряд ұнтақпен толтырылған қағаз құбырлармен (кейде голланд құбырлары деп аталады) жарылды, олар желдеткішке салынып, порттық отпен тұтандырылды. Ұқыпты тұтандырғыштар (кейде ұқыпты құбырлар деп аталады) қара ұнтақ дәуірінің соңында қолданылды, ал ең соңғы үлгілерде соққылы немесе электрлік құбырлар пайдаланылады.

Желдету құбырлары

Көптеген артқы зарядтаушы мылтықтарда, оқ атып тұрғанда газдың сыртқа шығуын болдырмау арқылы, шанақтың металлын тозудан қорғау өте маңызды. Осы мақсатта, мұндай мылтықтардағы оқтар "желдеткіш түтікшелермен" тұтандырылады. Алдыңғы зарядтамалы мылтықтарда және радиалды түрде желдетілетін, әсіресе қара ұнтақ қолданылатын кішігірім артқы зарядтамалы мылтықтарда, желдеткіштің тозуы соншалықты маңызды емес. Оқтарды газдың шығуынан ұшып кететін қарапайым үйкеліс примиерлерімен атуға болады. Барлық осьтік желдеткіштері бар мылтықтарда, мылтықшыларды жарақаттан қорғау үшін, жарылмайтын желдеткіш түтікшелер қолданылуы тиіс. Бұл "желдеткішті тығыздау" атауы, басқа жерлерде қолданылатын "примиер" немесе "ату" түтікшелерінің нақты атауынан гөрі, британдық номенклатураның бір бөлігі болып қалып келді. Көп қолданылатын үйкеліс примиері – ұнтақпен толтырылған мыс түтік, оның жоғарғы жағында тік бұрышта қысқа тармақ (ниб бөлігі деп аталады) бар. Бұл тармақ үйкеліс құрамымен толтырылады, оның ішіне үйкеліс таяқшасы енгізілген. Үйкеліс таяқшасын күшпен тартып алғанда, құрам тұтанады және ұзын түтікшедегі ұнтаққа от береді. Оқ арқылы газ желдеткішке жетіп, мылтық оғын тұтандырады. Теңіз күштері үшін, теңізшілердің бетін кесіп алуына немесе аяқтарын жарақаттауына жол бермеу үшін, мыс орнына қауырсыннан жасалған түтікшелер қолданылды. Егер кордит немесе басқа түтiнсіз ұнтақ оқтарымен үйкеліс примиерлері қолданылса, газдың шығуына жол берілмесе, желдеткіштің тозуы өте жылдам болады; мұндай жағдайда T-тәрізді түтікшелер қолданылады. Олар қарапайым типке ұқсас, бірақ желдеткішпен жасалған штык қосылысына бекітілген басы арқылы желдеткішке бекітіледі. Жарылыс кішкентай шарды жоғары қарай лақтырып, түтікшенің жоғарғы жағындағы конус тәрізді тесікті бітеп, газдың кез келген ағып кетуін болдырмайды. Оқ ату жылдамдығын арттыру үшін, 1907 жылдан бастап, британдық қызметтегі соңғы тартылатын ленталы сүргіш T-түтікшелері 15 фунттық мылтықтың жаңартылған нұсқасында, соққымен жарылатын қоспаны қолданатын "итеру" T-түтікшесімен ауыстырылды. Желдеткішті тығыздау түтікшесі желдеткіштің соңында жасалған камераға дәл сәйкес келеді және мылтық құлпы немесе осыған ұқсас құралдармен бекітіледі. Жарылыс күші түтікшені камера қабырғаларына қарсы кеңейтеді, ал түтікшенің ішкі құрылымы оны газ өткізбейтін етеді, газдың желдеткіш арқылы шығуына жол бермейді.

Электр құбырлары

Ағылшын қызметінде көбінесе электр түтіктері (АҚШ-та "примерлер" деп аталады) қолданылады, бірақ Еуропа континентінде соққылы немесе үйкеліс түтіктері артықшылыққа ие, ал электр түтіктері сирек немесе ешқашан қолданылмайды. Электр түтігінің екі түрі бар: біреуі электр тізбегіне қосылу үшін ұзын сымдары бар, ал екіншісі сыртқы сымдары жоқ. Бірінші түрінде ішке кіретін екі оқшауланған сым және платина-күміс сымнан жасалған "көпірмен" байланысқан екі оқшауланған мыс конус бар. Бұл көпірдің айналысын зеңбілік мақта шаңы және ұнтақпен қоршап, түтіктің қалған бөлігі ұнтақпен толтырылады. Электр тогы өткен кезде көпір қызып, тұтану температурасына жетеді және тұтану құрамын тұтандырады. Сымсыз түтікте, мылтықтың құлпы түтіктің басындағы оқшауланған дискімен электрлік байланыс жасайды. Бұл диск оқшауланған сым арқылы сонымен қатар оқшауланған мыс конусқа қосылады, ал көпір конустың жиегінен түтіктің аузына дәнекерленген мыс сымнан жасалады. Көпірді тұтану құрамымен қоршап, түтік ұнтақпен толтырылады. Электр тізбегі мылтықтың құлпынан дискіге, содан кейін көпір арқылы түтіктің корпусына өтеді және мылтықтың металлы және бекіткіш арқылы кері оралады.

Дауыс құбырлары

Перкуссиялық түтік сымсыз электр түтігіне ұқсас пішіндегі корпуске ие, бірақ ішкі құрылысы ерекшеленеді; ол соққышпен жабдықталған, оның астында қуыс мыс ұяшада перкуссиялық қақпақ орналасқан, ал түтік ұнтақпен толтырылады. Жылдам ату қаруларында (металл гильза қолданатындарда) гильзаның өзінде тұтандырғыш зат болады; Англияда мұндайларды праймерлер дейді. Кішкентай қарулар үшін гильзада перкуссиялық праймер болады, әдетте хлорат қоспасымен толтырылған мыс қақпақ және ол ұяшаға тіреледі. Қарудың соққышы қақпақты соғып, қоспаны жақпайды. Ірі қарулар үшін электрлік праймер қолданылады, оның ішкі құрылысы мен әрекеті жоғарыда сипатталған сымсыз түтіктерге дәлме-дәл ұқсас; сыртқы жағы гильзаға бұралады. Перкуссиялық оқ ату үшін қарапайым перкуссиялық түтік гильзаға бұралатын адаптерге салынады. Кейбір шетелдік әскерлерде электрлік және перкуссиялық біріктірілген праймерлер қолданылады.

Қаптамалар

Қарудың алғашқы патрондары қағаз қап немесе қорапшаға салынған ұнтақтан жасалған. Зеңбіректер енгізілгеннен кейін көп жылдар бойы ұнтақ ұзын таяққа бекітілген қасық тәрізді құралмен зеңбірек трубкасына салынатын. Қасықтың диаметрі оқтың диаметрімен бірдей болды және ол белгілі бір ұзындықта жасалған, кіші зеңбіректерді бір рет, ал үлкен зеңбіректерді екі немесе тіпті үш рет толтыру үшін жеткілікті болатын. Қағида бойынша, ұнтақ салмағы оқтың салмағымен тең болуы керек еді. Кейіннен қағаз немесе кенептен жасалған патрондар түнде немесе кемеде пайдаланылды, бұл зеңбіректерді жылдам және қауіпсіз жүктеуге мүмкіндік берді. Жүктеу алдында, желдеткіштің астында қағаз немесе кенеп қаптамасының бір бөлігі кесіліп ашылуы керек еді. Ескі қаптамалы зеңбіректерді жүктеу оңай болды, өйткені зеңбірек ұнтақ камерасы алынып тасталатын және оны ұнтақпен толтырып, үстіне ұнтақтың сыртқа шығуына жол бермес үшін бір түйір салып зарядтауға болатын. Тіпті осы сақтық шараларына қарамастан, кейде авариялар орын алатын, себебі патрон алдыңғы оқтың әлі де қызып тұрған қалдықтарынан тұтанатын. Мұны болдырмау үшін фланель, серж немесе жібек матадан жасалған қаптар қолданылды. Барлық түтінсіз ұнтақтарды тұтандыру қиын, сондықтан өрттің алдын алу үшін әрбір патронның қарапайым ұсақ дәнді ұнтақтан жасалған праймері немесе тұтандырғышы болады, ол түтіктен шыққан жарықты тоқтатады; бұл тұтандырғышты қамтитын қаптың сырты шалоннан жасалады, бұл жарықтың оңай өтуіне мүмкіндік береді. Ауыр зеңбіректердің заряды, яғни 6 дюймнен (150 мм) жоғары, жартылай немесе төрттен бір зарядты қамтитын жеке патроннан тұрады, бұл оңай қолдану үшін және қажет болған жағдайда төменгі зарядты пайдалануға мүмкіндік береді. Патрон кордит немесе басқа түтінсіз ұнтақтан жасалады, жібекпен тығыз байланады, жібек матадан жасалған қапқа салынады және праймері немесе тұтандырғышы жабылмаған жиегіне тігіледі; сыртқы жағы жібек матадан жасалған таспамен жабылады, осылайша берік патрон жасалады. Кейбір ұзын зеңбіректер үшін патронның сыртқы жағы конус пішінде жасалады, конус пішіні цилиндрлік өзектің сыртында қабаттар жинақталып жасалады. Бұл үлкен патронның ортасынан жібек жіптен жасалған қапшық өтеді, оның жоғарғы жағында ұстауға арналған иірім бар. Жылдам атуға арналған зеңбіректерде зарядты тұтандыру үшін праймері бар латунь корпуста болады. Бұл корпус зеңбірекке салынады, атылған кезде ол сәл кеңейіп, зеңбірек камерасына тығыз орналасады, осылайша тығыздағыш ретінде әрекет етеді және зеңбірек трубкасынан газдың шығуына жол бермейді. Бұл оқ-дәрілер әсіресе кіші калибрлі зеңбіректерге, мысалы 3 фунт (1,4 кг), 6 фунт (2,7 кг) және далалық зеңбіректерге пайдалы, бірақ Крупп компаниясы сондай-ақ ең үлкен типті зеңбірек үшін металл патрондық корпус қолданады, мүмкін, жылғымалы клиновый зеңбіректермен басқа кез келген тәсілмен сенімді тығыздауды қамтамасыз етудің қиындығына байланысты. Бұл корпусқа арналған зарядтар артқы жүктеме үшін бұрын сипатталғандарға ұқсас түрде жасалады. Қажет болған жағдайда, зарядтың қозғалуын болдырмау үшін корпустағы кеңістікті толтыру үшін папье-маше түтіктері мен иілген түйіршіктерден жасалған аралық бөлшектер қолданылады. Корпустың аузы оқтың негізгі бөлігімен жабылады, бұл жағдайда ол "тұрақты оқ-дәрі" немесе "бір мезгілде жүктелетін оқ-дәрі" деп аталады немесе металл қақпақпен жабылады, бұл жағдайда ол "бөлшекпен жүктелетін оқ-дәрі" деп аталады, олай болса оқ-дәрі мен заряд бөлек операциялар арқылы жүктеледі.