Кіріспе

Чех журналисі, жазушы, редактор және аудармашы Милена Есенская (10 тамыз 1896 – 17 мамыр 1944) – чех журналисі, жазушы, редактор және аудармашы болған.

Ерте өмір

Есенка Австрия-Венгрияның Прага қаласында (қазіргі Чехия) дүниеге келді. Оның отбасы Праганың Карл университетінің медицина ғылымының алғашқы профессоры Ян Есениустан тараған деген сенім бар. Ол Габсбург королі Фердинанд II билігіне қарсы шыққандықтан 1621 жылғы 21 маусымда Праганың Ескі қала алаңында атқыланған 27 богемиялық көрнекті тұлғаның бірі болды. Дегенмен, бұл сенімнің негізсіздігі дәлелденді. Есенканың әкесі Ян Прагадағы Карл университетінің профессоры және стоматолог-хирург болды; анасы Милена Хейзларлова Милена 16 жасында қайтыс болды. Есенка Австро-Венгрия империясындағы қыздарға арналған алғашқы академиялық гимназия – Минервада оқыды. Бітірген соң ол қысқа мерзімге Прага консерваториясына және Медицина факультетіне түсті, бірақ екі семестрден кейін оқуын доғарды. 1918 жылы Праганың әдеби айналасында танысқан еврей зиялысы және әдеби сыншысы Эрнст Поллакқа тұрмысқа шығып, онымен Венаға көшті. Бұл неке, әлде бірнеше жылға дейін әкесімен қарым-қатынасын үзіп тастауға себеп болған, бақытсыздыққа толы болды.

Мансап

Полактың табысы бастапқыда қаланың соғыстан зардап шеккен экономикасында олардың екеуін асырауға жеткіліксіз болғандықтан, Есенска отбасылық бюджетті аудармашы болып жұмыс істеу арқылы толықтыруға мәжбүр болды. 1919 жылы ол праждік жазушы Франц Кафканың «Стокер» атты әңгімесін тауып, оны неміс тілінен чех тіліне аударуға рұқсат сұрап оған хат жазды. Осы хаттан кейін қарқынды және құштарлыққа толы хат алмасу басталды. Есенска мен Кафка екі рет кездесті: төрт күн Венада бірге өткізді, содан кейін Гмүндта бір күн болды. Ақырында Кафка қарым-қатынасты үзді, себебі Есенска күйеуінен ажыраса алмады, ал олардың күнделікті хат алмасуы 1920 жылдың қараша айында күрт тоқтады. Дегенмен, олар бір-біріне қатты құрмет көрсеткендіктен, 1922 және 1923 жылдары бірнеше хат алмасты (және Кафка өмірінің соңында өзінің күнделіктерін Есенскаға тапсырды). Есенсканың «Стокер» әңгімесін аударуы – Кафканың шығармаларын чех тіліне (және жалпы алғанда, кез келген шетел тіліне) алғаш рет аударған еңбек болды; кейін ол Кафканың тағы екі әңгімесін, сондай-ақ Герман Брох, Франц Верфель, Аптон Синклер және тағы басқалардың мәтіндерін аударды. Кафканың «Жокейлерге арналған ойлар» атты әңгімесінің чех тіліндегі нұсқасын аударған Ярослав Дохал есімі, көбінесе, Есенсканың псевдонимі болып саналады. Венада Есенска өзі де жазумен айналысып, Прагадағы ең танымал газеттер мен журналдардағы әйелдерге арналған рубрикаларға мақалалар, кейіннен редакциялық мақалалар жаза бастады. Мысалы, ол Tribuna журналына материалдарымен үлес қосты, ал 1923-1926 жылдар аралығында Národní listy, Pestrý týden және Lidové noviny газеттері үшін жазды. 1925 жылы Есенска Поллактан ажырасып, Прагаға оралды, онда ол авангардтық чех сәулетшісі Яромир Крейкармен танысып, үйленді. Олардың Яна Черна есімді қызы дүниеге келді. Прагада ол журналист ретінде, газеттер мен журналдарға мақалалар жазумен, сондай-ақ балалар кітаптарының редакторы және аудармашысы болып жұмыс істеді. Осы кезеңдегі мақалаларының бір бөлігі Прагалық Топич баспасында екі жинақта жарық көрді. 1930 жылдары Есенска коммунизмге қызығушылық танытты (осы кезеңдегі көптеген чех зиялылары сияқты), бірақ 1936 жылы сталинизмнің зәбірлі екенін түсінгеннен кейін идеологияға деген ықыласын толығымен жойды. 1934 жылдың қазан айында екінші некесі ажырасып, Крейкарға кеңес одағына сапары барысында танысқан латыш аудармашысымен үйленуге келісім берді. 1938-1939 жылдары ол Прагада құрметті саяси сарапшы және демократ Фердинанд Перутканың негізін салған және жариялаған «Přítomnost» (Қатысу) саясат және мәдениет журналын басқарды. Онда ол Германиядағы нацистік партияның күшеюі, Австрияның нацистік Германияға қосылуы және Чехословакия үшін туындауы мүмкін салдарлар туралы редакциялық мақалалар мен болашақты көре білуге қабілетті түсініктемелер жазды.

Өлім

Чехословакияны неміс әскері басып алғаннан кейін, Есенская жер асты қарсылық қозғалысына қосылып, көптеген еврей және саяси босқындарға эмиграцияға көмектесті. Дегенмен, ол өзі қалуға шешім қабылдады, салдарына қарамастан. 1939 жылдың қараша айында Гестапо оны тұтқындап, алдымен Прагадағы Панкрак, кейін Дрездендегі түрмеге қамады. 1940 жылдың қазан айында ол Германиядағы Равенсбрюк концлагеріне жер аударылды. Онде ол басқа тұтқындарға рухани қолдау көрсетіп, соғыстан кейін оның алғашқы өмірбаянын жазған Маргарет Бубер Нейманмен дос болды. Басқа тұтқындар сияқты, Есенскаяның да лагерьде жеке нөмірі татуировкаланды – оның нөмірі "4714" болды. Бірақ, ол тұтқындар арасында "4711" ("Siebenundvierzig elf") деген лақап атқа ие болды, бұл сол кезде Германияның ең танымал брендтерінің бірі болған Кельн суына сілтеме еді. Есенская 1944 жылдың 17 мамырында Равенсбрюкте бүйрек жетіспеушілігінен қайтыс болды.

Халықтар арасында әділ

1994 жылдың 14 желтоқсанында "Яд Вашем" Милена Есенсканы Ұлттар арасындағы Адал кісі деп мойындады.

Милена Есенканың қызы

Яна "Хонза" Креджкар, Есенска мен Яромир Креджкардың қызы, 1950-ші жылдардың басында чех андеграунд басылымы Půlnoc-та, ал 1960-шы жылдары Divoké víno-да жазушы болды. 1969 жылы оның анасы туралы өмірбаяны "Адресат Милена Есенская" деген атпен жарық көрді. "Дубчек басшылығымен Чехословакияда туған жаңа еркіндік тағдырға белгілі болған кезде жазылған бұл кітап түзетілмей және тексерілмей баспаға жіберілді [ ]. Нәтижесінде, қысымнан қашуға мүмкіндік болмады; кітап Прага дүкендеріне жетпеді және тек аз ғана данасы елден контрабанда арқылы шығарылды."

Музыка саласында

Есенска аргентиналық композитор Альберто Гинастераның сопрано және оркестрге арналған "Милена" атты кантатасының тақырыбы болды. Гинастераның туындысы Кафканың хаттарына негізделген. Британдық индустриал музыкант Брин Джонс, Muslimgauze атты өзінің сахналық есімімен, "Opaques" альбомына оның құрметіне жазылған трек қосты. Француз әнші-күйші Доминик А, 1998 жылғы "L'Attirance" (Ovni Records Acuarela) синглындағы "Milena Jesenská" әнінде Милена Есенскаға арналған ән жазды. Американдық әнші-күйші Ретт Миллер 2002 жылы шыққан "The Instigator" альбомындағы "Our Love" әнінде Миленаны еске алды. Француз-американдық музыкалық тобы Мориарти 2015 жылғы "Epitaph" альбомындағы "Za Milena J." әнінде Миленаға және оның Франц Кафкамен арақатынасына сілтеме жасады.

Таңдалған библиография

Жана Черна. Адресаты: Милена Есенская, Прага, 1969 жыл. Жана Черна. Кафканың Миленасы, Лондон: Сувенирлік кітаптар, 1988 жыл. Мэри Хокадей. Кафка, махаббат және батылдық: Милена Есенскаяның өмірі. Нью-Йорк: The Overlook Press, 1997 жыл. Маргарете Бубер-Нейман. Милена: Кафканың ұлы махаббатының трагедиялық тарихы. Аркади баспасы, 1997 жыл. Кафка, Франц. Миленаға хаттар. Филип Боем аударған, Нью-Йорк: Шокен Букс, 1990 жыл.