Кіріспе

Грек мифологиясында тағдырдың тұлғалары

Ежелгі грек діні мен мифологиясында Морайлар (/'mɔɪrɑɪ/, /riː/) – көбінесе ағылшын тілінде Тағдыр деп аталатын, тағдырдың тұлғалары еді. Олар үш қарындас: Клото (жіп ируші), Лакезис (тағдырды бөлуші) және Атропос (өзгермейтін, өлімнің метафорасы). Олардың римдік баламасы – Паркалар. Морайлардың міндеті – барлық тірі жандар, өлімді де, құдайларды да, оларға ғалам заңдарымен белгіленген тағдырларын орындауын қамтамасыз ету болды. Адамдар үшін бұл тағдыр өмір бойына созылып, ораудан жасалған жіп ретінде бейнеленді. Көбінесе олар тағдырды орындаушылар ретінде тіпті құдайлардан да жоғары тұрды деп есептелді, бірақ кейбір түсініктемелерде құдайлардың басшысы Зевс оларға бұйрық бере алады. Табиғи тәртіп пен тепе-теңдіктің әмбебап қағидасы туралы ұғым Ведалық Ṛта, Авесталық Аша (Арта) және Египеттік Маат сияқты басқа мәдениеттердегі ұқсас ұғымдармен салыстырылды.

Еуропалық құдайлар

Үш морай ағылшын тілінде "Тағдыр" деп аталады. Бұл рим мифологиясынан туындаған, онда олар Parcae немесе Fata, fatum сөзінің көпше түрі, яғни пайғамбарлық жариялау, оракул немесе тағдыр; эвфемизм ретінде, "жарылқаушылар". Прото-индоевропалық мәдениеттен шыққан басқа да ұқсас түсініктер бар. Норвегия мифологиясында Норндар – құдайлар мен адамдардың тағдырын билейтін үш әйел құдай, олар өмір жібін тоқиды. Олар заңдарды орнатып, адам баласының өмірін шешкен. Олардың есімдері Urðr, ескі ағылшын тіліндегі wyrd, қазіргі кездегі "weird" ("тағдыр, жазмыш, сәттілік") сөзімен байланысты, Verðandi және Skuld. Атаулардың тізбегі мен этимологиясының бір бөлігіне сүйене отырып, олардың өткен, қазіргі және болашаққа билік еткені жиі айтылады. Олардың алғашқы екеуі (сөзбе-сөз "Тағдыр" және "Болу") "болу" етістігінің өткен және қазіргі түбірлерінен алынған, ал үшіншісінің аты "қарыз" немесе "күнә", бастапқыда "болуға тиіс нәрсе" дегенді білдіреді. Кейінгі аңыз-ертегілерде Норндар сиқыршылармен (völvas) бірдей саналып, батырдың жазмысын қалыптастыру үшін оның туған кезінде келеді. Көптеген басқа мәдениеттерде де тағдырмен байланысты үш құдай болған. Келттік Matres және Matrones, әйел құдайлар көбінесе үшеуден тұратын топтарда бейнеленген, олар Норндармен байланысты болуы мүмкін. Литва және басқа Балтық мифологияларында Лайма құдайы тағдырды бейнелейді, оның ең маңызды міндеті – жаңа туған баланың өмірі қалай өрбитінін болжау. Оның қарындастары Kārta және Dēklaмен бірге ол Морайларға ұқсас тағдыр құдайларының үштігінің бір бөлігін құрайды. Хуран мифологиясында тағдырдың үш әйел құдайы Хутена, адамдарға жақсылық пен жамандық, өмір мен өлімді таратуға сенген.

Кейінгі еуропалық мәдениет

Дантенің «Илаһи комедиясында» Тағдырлар Inferno (XXXIII.126) және Purgatorio (XXI.25–27, XXV.79–81) -да грек тіліндегі аттарымен еске алынады. Баяндаушы олардың адам өмірінің ұзақтығын өлшеу және анықтаудағы дәстүрлі рөлін мойындайды. Шекспирдің «Макбет» трагедиясында «Жынды» әйелдер (немесе Үш сиқыршы) – шындық пен үстін аспан әлемінде терең тамырланған болжаушылар. Олардың тууына британдық фольклоры, сиқыршылық және норндар мен морайлар туралы аңыздар ықпал еткен. Сиқыршылық, жындылық, некромантия және үш жол тоғысымен байланысты хтондық грек құдайы Гекате «Үш сиқыршының» иесі ретінде бейнеленеді. Ежелгі грек дінінде бала тудыру құдайы Гекате Артемидамен теңестіріледі, ол нимфалардың басшысы (ηγεμόνη: hegemone) болған.

Еуропадан тыс жерлерде

Табиғи тәртіптің әмбебап қағидасы туралы түсінік басқа мәдениеттердегі ұқсас идеялармен салыстырылды, мысалы, авеста дінінде аша (Аша), веда дінінде Рта және ежелгі египет дінінде Маат. Авеста діні мен зороастризмде аша, көбінесе «ақиқат», «әділдік», «рет» сияқты контекстік мағыналарына сәйкес қысқаша түсіндіріледі. Аша және оның ведалық баламасы Рта, екеуі де «дұрыс қосылған, тура, шын» деген мағынаны білдіретін ежелгі тілдік түбірден (PIE) шыққан. Бұл сөз – «Ақиқат» және «Әділдіктің» бейнесі болған Аша құдайының нақты аты. Аша – барлық жаратылысты қамтитын объективті, материалдық шындыққа сай келеді. Бұл ғарыштық күш сонымен қатар моральдық қасиеттермен де байланысты, олар – айтылған Ақиқат және моральдық тәртіпке сәйкес келетін Әділдік, ізгі амалдар. Мандаилер әдебиетінде періште (Абатур) өлген адамдардың жанын өлшеу және олардың лайықтылығын анықтау үшін таразы қолдануға міндетті. Веда дінінде Рта – ғаламның жұмысын реттейтін және үйлестіретін табиғи тәртіптің онтологиялық принципі. Бұл термин қазір абстрактілі түрде «ғарыштық тәртіп» немесе жай ғана «ақиқат» деп түсіндіріледі, бірақ ол бұрын абстрактілі болған емес. Бұл идея алғашқыда Үнді-Арий кезеңінде пайда болған сияқты, табиғаттың өзгермейтін немесе үнемі қайталанататын қасиеттерін қарастырудан (жұлдызды тіршіліктермен байланыс орнатудың бастапқы мағынасын көрсету үшін осылай белгіленген). Адамдар өздерінің нағыз табиғатын Ртаның ережелерімен белгіленген жолмен жүргенде, Дхармаға сәйкес әрекет етеді, ол әлеуметтік және рухани салалармен байланысты. Су құдайы Варуна, бәлкім, бастапқыда тұлғасыз Ртаның тұлғаланған түрі ретінде ұсынылған. Құдайлар ешқашан Ртаға билік ете алмайды, керісінше, олар барлық жаратылыстар сияқты оған бағынады. Маат – әділдіктің негізін құрайтын нормалар мен құндылықтар, олар шындық пен әділдік рухында іске асырылуы керек. Ежелгі египет мифологиясында Маат – жанның өлшеу рәсімі, ол жер асты әлемінде жүзеге асырылады. Оның қауырсыны – өлген адамдардың жанының (жүректе тұрады деп саналады) арғы өмірдегі жұмаққа жете алатынын анықтайтын өлшем. Ежелгі египеттік «Өлілер кітабындағы» әйгілі сахнада Анубис таразыны пайдаланып, адамның жүрегіндегі күнәларды Маатты бейнелейтін ақиқат қауырсынымен салыстырады. Егер адамның жүрегі ауыр болса, оны құбыжық жұтады.

Шығу тегі

Атропос деп аталатын тұлға гректерге дейінгі микендік дінінде Айса деп аталатын жын немесе рух ретінде пайда болды. Микендік діннің көп бөлігі классикалық Грекияға дейін жеткен, бірақ классикалық діни сенімдердің қаншалықты микендік екені, ал қаншалықты гректердің қараңғы ғасырларының немесе одан кейінгі кезеңнің өнімі екені белгісіз. Мұса I. Финли 8-ғасырлық гомерлік әлемде санаулы ғана түпнұсқа микендік нанымдарды анықтады. Ондай нанымдардың бірі – ерекше жағдайларда рухтар мен жын-перілердің пайда болуына байланысты күтпеген оқиғалардың орын алуы. Мартин П. Нильсон осы жын-перілерді гректерге дейінгі гипотетикалық дінмен байланыстырды. Микендіктердің тағы бір маңызды философиясы барлық оқиғалар мен іс-әрекеттерді тағдырға бағыну және нәрселердің табиғи ретіне қарсы тұруды қабылдауды қадағалаған; бүгінде бұл фатализм деп аталады. Әсіресе, табиғи реттің ең маңызды бөліктері – туу мен өлім болды. Соңында, адамның өмірдегі тағдыры туралы ұғым Аиса немесе Мойра деп аталатын рух немесе жын ретінде бейнелене бастады, олар адамның туған сәтінде оның өлімінің уақтысын анықтайтын. Керестасия деп аталатын кейінгі сахнада Зевс тағдырдың төрешісі ретінде пайда болады, Гектордың тағдырын таразыға салып өлшеп, оның өлуге тағдырланғанын анықтайды. Мойраның оқиғалардың барысын анықтайтын құдайға дейін көтерілуі эпостың жаңа бөлімдерінде кездеседі. Одиссейде оны «Тоқымашылар» (Spinners) атты Тағдырдың бейнелерімен бірге көрсетеді, олардың әлі жеке есімдері жоқ. Ақын Гесиод өзінің жазбаларында Мойраға гомерлік поэзияда жоқ моральдық мақсатты енгізеді. Оның пікірінше, Мойралар тек адамдарды ғана емес, құдайларды да олардың күнәлары үшін жазалайды.

Мифтік қатынастар

Үш Морай – алғашқы құдайы Никс ("түн") қыздары және Керстің ("қара тағдыр"), Танатос ("өлім") және Немезис ("құдайлық жаза") әпкелері. Ол құдайлық тәртіп пен заңдылықтың бейнесі болды, сондай-ақ Еуномия ("заңдық, тәртіп"), Дике ("әділет") және Эрине ("бейбітшілік") сестерінің де бейнесі. Порос – барлық нәрсенің басталуымен байланысты, ал Текмор – барлық нәрсенің соңымен байланысты. Кейіннен орфикалық космогонияда Тезис пайда болды, оның айтылмас табиғаты түсіндірілмейді. Ананке ("қажеттілік") – уақыт құдайы Хроноспен уақыттың бастапқы кезінде байланысқан, болмай қалмаушылықтың алғашқы құдайы. Олар тағдыр мен уақыттың ғаламдық күштерін көрсетеді, кейде оларды құдайлардың тағдырын басқаруға шақырады. Үш Морай – Ананкедің қыздары.

Мифология

Морайлар үш әйел бауырлас еді: Клото (жіп иіруші), Лакесис (тағдырды бөлуші) және Атропос (сөзсіз, өлімнің метафорасы). Бірақ бір латын өлеңінде олардың рөлі мен атқаратын қызметі біршама өзгеше екені айтылған: "Біздің туылған сәтімізді ең кішісі Клото бақылап, қолында таяқ ұстап отырды; Лакезис өміріміздің барлық оқиғалары мен іс-әрекеттерін тоқыды; ал үш әйелдің ең үлкені Атропос қайшымен адам өмірінің жібін кесіп тастады". Гомер поэмаларында Мойра немесе Айса өмірдің шегі мен соңымен байланысты, ал Зевс тағдырдың жетекшісі ретінде көрінеді. Гесиодтың «Теогониясында» үш Морай тұлғаланған, Никс қыздары және құдайлардың үстінен билік етеді. Морайлар баланың тағдырын анықтау үшін оның туғаннан кейінгі үш түнінде пайда болады деп күтілді, мысалы, Мелеагердің ошақтан алынған қызыл отын анасы оның өмірін ұзарту үшін сақтаған оқиғасында. Брюс Карл Брасуэлл Хесихий лексикасынан алынған мәліметтерге сүйене отырып, Морайдың жетінші күні отбасы ошағында пайда болуын ежелгі гректердің сәбиді руға қабылдау және оған есім беру үшін туғаннан кейін жеті күн күту әдетімен байланыстырады. Паусанияның айтуынша, Спартада Морайларға арналған ғибадатхана полистің ортақ ошағының жанында тұрды. Жаңа туған нәрестенің тағдырын болжаған босану құдайы болғандықтан, ежелгі минойлықтардың босану және құдайлық акушерлік құдайы Эйлития олардың серігі болған. Паусания Эйлитияның ежелгі рөлін «шебер тоқымашы» деп атап, оны тағдырмен байланыстырады. Олардың сыртқы келбеті гректердің денсаулыққа деген құштарлығын көрсетеді, бұл гректердің діни қызмет болған денеге табынуымен байланысты. Эриниялар, кек алудың жер асты құдайлары тобы, Морайлардың құралы ретінде қызмет етті, жамандық жасағандарды жазалап, әсіресе өз тағдырынан қашуға тырысқандарға аяусыздық танытты. Кейде Морайлар Эриниялармен, сондай-ақ өлім құдайлары Керестермен біріктірілді. Ертеде олар бірнеше, тіпті бір ғана жеке құдай ретінде бейнеленген. Гомердің «Илиадасы» (xxiv.209) әдетте Мойра туралы айтады, ол адам үшін өмірдің жібін туған кезде тоқып береді; ол Мойра Кратая – «қуатты Мойра» (xvi.334) немесе бірнеше Морайлар бар (xxiv.49). «Одиссейде» (vii.197) Клофтарға немесе тоқымашыларға сілтеме жасалған. Дельфиде тек туылған және өлгендердің тағдыры ғана құрметтелді. Афинада Олимпиадаға дейінгі дәуірде болған Афродита Паусанияның (x.24.4) айтуынша, «тағдырлардың ең үлкені» деп аталды. Кейбір грек мифографтары Морайлардың Зевстің қыздары екенін айтты. Ертедегі мифтерде олар Никс («түн») – «Теогонияда» немесе Орфикалық космогониядағы Ананке сияқты бастапқы құдайлардың қыздары. Морайларға әке табу грек мифографтарының ескі мифтерді патриархалдық Олимпиадалық тәртіпке сәйкес өзгертуге дайындығының белгісі болды ма, әрине, әкелік туралы талап Есхилге, Геродотқа немесе Платонға қабылданбады. Олардың қатаң беделіне қарамастан, Морайларды құдайлар ретінде құрметтеуге болады. Афиналық келіндер оларға шаштарының тоқтарын сыйлап, әйелдер оларға ант берді. Олар, мүмкін, бастапқыда босану құдайлары болған, бірақ кейін ғана тағдырдың жаршысы ретінде танымал болды. Мифограф Аполлодордың айтуынша, Гиганттар мен Олимпиадалықтар арасындағы соғыста Морайлар Агриос пен Туонды қола таяқтарымен өлтірді.

Зевс пен морайлар

Гомердің поэмаларында Мойра – құдайлардың іс-қимылдарына бағынбайтын, біртұтас күш ретінде бейнеленеді. Тек құдайлардың басшысы Зевс ғана оған жақын, және кейбір жағдайларда осыған ұқсас рөл атқарады. Микендік вазада осыған ұқсас көрініс бейнеленген, онда Зевс екі жауынгердің алдында таразы ұстап тұр, бұл шайқасқа дейін олардың тағдырын өлшеп отырғанын көрсетеді. Егер олар шайқаста қаза болса, мұны олардың дұрыс тағдыры деп қабылдау керек болған. «Теогонияда» үш Мойра – алғашқы құдай Никс («Түннің») қыздары, құдайлардың үстінен билік ететін күшті бейнелейді. Дельфидегі Пифия бір кезде Зевстің де олардың билігіне бағынатынын мойындады, бірақ классикалық әдебиеттерде бейімделетін емес жандардың өміріне Тағдырдың ықпалы қаншалықты болғаны нақты көрсетілмеген. Зевс пен Мойралардың қарым-қатынасы ғасырлар бойы өзгермейтін болмайды деп күтуге болады. Қай жағдайда болсын, ежелгі дәуірде тіпті құдайлардың да бағынуға тиіс тәртіп туралы түсінікке ұмтылыс байқалады. Симонид осы күшті Ананке (қажеттілік) деп атайды (орфикалық космогонияда Мойралардың анасы) және тіпті құдайлар оған қарсы күреспейді дейді. Эсхил Тағдыр мен қажеттілікті бір жүйеде біріктіреді және Зевстің де белгіленгенді өзгерте алмайтынын мәлімдейді. Паузаний 2-ші ғасырда Олимпиадада көрген бір жазудан «Зевс Мойрагет» деген атауды шығарды: «Арба жарысының басталуына бара жатқанда, Тағдыр әкелушіге арналған жазуы бар құрбандық тасы бар. Бұл, әрине, адамдардың істерін, Тағдырдың оларға не бергенін және оларға тағдырламаған нәрсені білетін Зевстің есімі». Мегарадағы Зевс храмындағы рельефтік бейнелерден Паузаний «Зевстің басының үстінде Хорай мен Мойралар бейнеленген, және Мойраға тек Зевс қана бағынатынын көруге болады» деген қорытынды жасады. Паузанийдің бұл тұжырымы діни практикамен расталмаған, бірақ ол Мойралардың Олимпиададағы қасиетті орны (5.15.4), сондай-ақ Коринфте (2.4.7) және Спартада (3.11.8) және Теба қала қақпасының сыртындағы Темиданың қасиетті орнына жақын екенін атап өтті.

Астрономиялық нысандар

Астероидтер (97) Клото, (120) Лахезис және (273) Атропос Үш Құдайшаның есімдерімен аталады.