Кіріспе
1944 жылы Финляндиядан нацистік Германияға хат. Рити-Риббентроп келісімі – Финляндия президенті Ристо Ритидің неміс фюрері Адольф Гитлерге 1944 жылғы 26 маусымда қол қойған жеке хаты. Ол 9 маусымда басталған және Финляндияны Ұлттық соғыстан шығарып тастау қаупі төндірген кеңестік Выборг-Петрозаводск шабуылы кезінде жіберілді. Хат фин-неміс келіссөздерінің бір апталық нәтижесі болды, онда немістер соғысқа саяси міндеттемелерді іздеді, ал финдер әскерлер мен жарақтар түрінде әскери көмектің көбеюін қалады. Хатта Рити Кеңес Одағымен соғыста нацистік Германияның келісімінсіз жеке бейбітшілік іздемейтініне келісті. Финдер хатты қасақана Ритидің ізбасарларын міндеттемейтіндей етіп жазды, өйткені Финляндия соғыстан шығу үшін Кеңес Одағымен құпия байланыс орнатқан болатын. Келіссөздер барысында немістер Финляндияға бір жаяу әскер дивизиясын, шабуылдық зениттік бригаданы және Люфтваффе жасағын жіберді. Финдер сонымен қатар көп мөлшерде танкқа қарсы қару-жарақ алды. Неміс көмегінің көп бөлігі келісімге дейін болғандықтан немесе финдердің әскери жағдайды тұрақтандыруына мағыналы үлес қосу үшін тым кеш келгендіктен, тарихшылар келісім финдер үшін қажет болды ма деген сауал туғызды. Финляндия Парламентін мүлдем айналып өткен келісім Финляндияда да, халықаралық деңгейде де қатты сынға ұшырады. Шілдеде Германияның барлық күштері Оңтүстік Финляндиядан шығарылды, ал 1 тамызда Рити отставкаға кетті, нәтижесінде 2 қыркүйекте фин-кеңес келісімі жасалды. Бейбітшілік шартының талабы ретінде Финляндия Лапландиядағы барлық қалған неміс күштерін шығарып тастауы керек болды, нәтижесінде Лапландия соғысы басталды.
The Ryti–Ribbentrop letter of agreement was a personal letter from President of Finland Risto Ryti to German Führer Adolf Hitler signed on 26 June 1944. It was sent during the Soviet Vyborg–Petrozavodsk Offensive, which had started on 9 June and threatened to knock Finland out of the Continuation War. The letter was a product of a week of Finno German negotiations, where the Germans sought a political commitment to the war, while the Finns sought increased military aid in the form of both troops and materiel. In the letter, Ryti agreed not to seek a separate peace in the war with the Soviet Union without approval from Nazi Germany. The letter was intentionally phrased by the Finns in a way where it would not bind Ryti's successors, as Finland had already contacted the Soviet Union in secret, seeking to exit the war. During the negotiations, the Germans sent to Finland one infantry division, a brigade of assault guns, and a Luftwaffe detachment. The Finns also received significant amounts of anti tank weaponry. Because most of the German aid either predated the agreement, or alternatively arrived too late to meaningfully contribute to the Finnish success in stabilizing the military situation, historians have questioned whether the agreement was a necessity for the Finns. The agreement, which completely bypassed the Finnish Parliament, was criticized heavily both within Finland and internationally. In July, Germany pulled all forces out of southern Finland, and Ryti resigned on 1 August, resulting in a Finno Soviet armistice on 2 September. As a condition for peace, Finland had to remove any remaining German forces from Lapland, resulting in the Lapland War.
Тарихи негіздер
Финляндияның Германиямен әскери байланыстары Бірінші дүниежүзілік соғыс пен Финляндияның Азамат соғысына дейін жетеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ягер қозғалысының шамамен 1900 фин еріктісі Германияға құпия түрде барып, әскери оқудан өтіп, 27-ші Корольдік Пруссия Ягер батальонын құрды. Батальон Бірінші дүниежүзілік соғыстың Шығыс майданында Императорлық неміс армиясының құрамында шайқасты. 1918 жылғы 27 қаңтарда Финляндияда Азамат соғысы басталғаннан кейін еріктілер Ақтар жағында соғысу үшін Финляндияға оралды. Олар Ақ әскерде түрлі міндеттерді атқарды, 400-ге жуық Ягер офицерлік шенге көтерілді және шамамен 660-ы сержант болды. Жагерлерге көп ұзамай Ақтар жағында соғысқан Императорлық неміс күштері қосылды, олар сәуірдің ортасына қарай астананы басып алды. Азамат соғысынан кейін Ягер еріктілері азамат соғысынан кейінгі фин армиясында жетекші рөлдерді атқарды, нәтижесінде ол неміс әскери дәстүріне күшті ықпал етті. Азамат соғысынан кейін германофильдік, русофобиялық және антикоммунистік көзқарастар, әсіресе билеуші элиталар мен әскери жетекшілер арасында кең таралды. Бұл антикоммунистік сезімдер тіпті орыс армиясында қызмет еткен фин офицерлерінің арасында да болды. Алайда, бұл германофилия нацистік симпатиямен бірге жүрген жоқ. Мысалы, Финляндиядағы Азамат соғысы кезінде Ақ әскерге қолбасшылық еткен және кейін Екінші дүниежүзілік соғыста Финляндия әскеріне басшылық еткен маршал Карл Густав Эмиль Маннергейм "Германияға қарағанда Батыс державаларымен және Скандинавия елдерімен одақ құруды артық көрді". Фин-Совет қысқы соғысы 1939 жылғы 26 қарашада Кеңес Одағының Финляндияға шабуыл жасауымен басталды. Бұл шабуыл Совет-неміс Молотов-Риббентроп келісіміне байланысты болды, онда құпия қосымшада Финляндия кеңестік ықпал аймағына жатқызылды. Соғысқа халықаралық реакция Кеңес Одағына қарсы болғанымен, халықаралық наразылық тек шектеулі қолдаумен көрінді, ол әскерге емес, материалдық-техникалық жабдықтауға бағытталған. Британдықтар мен француздар 1939 жылдың желтоқсан айында экспедициялық күш құруды жоспарлады, бірақ жоспарлар соғыстың соңына дейін "белгісіз" және тұманды қалды. Германияның қолдау көрсетпеуі Финляндиядағы көптеген адамдар үшін де күтпеген жағдай болды. Қысқы соғыс аяқталғаннан кейін 1940 жылдың басында фин офицерлері немістермен Кеңес Одағымен болашақтағы соғыс мүмкіндігі туралы пікірталас бастады. Тарихшылар нақты не талқыланғанын, қашан және кім талқылағанын аныта алмаса да, Герман Герингтің қысқы соғыс кезінде фин басшылығына хабар жіберіп, оларды кейіннен жоғалтқандарды өтеу үшін бейбіт келісімге келуге шақырғаны белгілі. 1940 жылдың күзінде Финляндия үкіметі Германия әскерлерінің солтүстік Норвегияға өтуіне рұқсат берді. Болашақ соғысқа қатысты нақты келіссөздер әскери шенеуніктер арасында 1941 жылы, мүмкін қаңтарда, бірақ ең соңғы 1941 жылғы 25 мамырда Зальцбургте басталды. Финдер мен немістер Германияның солтүстік Финляндиядағы операцияларға жауапты болатынын, ал фин армиясының Финляндияның оңтүстік-шығысындағы және Ладога көлінің шығысындағы операцияларға жауапты болатынын келісті. Финдер Кеңес Одағының Шығыс Карелиясына қарай жылжып, Свирьдегі неміс күштерімен қосылады. Неміс әскерлерінің алдыңғы қатарлары 1 маусымда Финляндияға келе бастады, ал Хельсинкидегі келіссөздер 6 маусымға дейін жалғасты, 10 маусымда фин армиясы жұмылдырылды. 22 маусымда Барбаросса операциясы басталғаннан кейін Кеңес Әуе күштері Финляндиядағы әртүрлі нысаналарға шабуыл жасады. Бұған немістер пайдаланатын әуежайлар сияқты әскери нысаналар, сондай-ақ Хельсинкидегі және басқа да ірі фин қалаларындағы азаматтық нысаналар кірді. Бомбалаудан кейін 25 маусымда Финляндия парламенті Финляндия мен Кеңес Одағы арасында соғыс жарияланды. Карелияның фин армиясы 1941 жылғы 9-10 шілдеде Финляндияның оңтүстік-шығысында шабуылдық операцияларды бастады, фин әскерлері түн ортасынан кейін шекараны кесті. Фин әскерлері 8 қыркүйекте Свирьге жетті, фин VI корпусының күштері Кууттилахтиге, Лодейное Полеге және Свирь теміржол станциясына жетті. Финдер 12 қыркүйекте өзеннен өтіп, ақырында кеңдігі мен тереңдігіне жететін көпір басын орнатты. Алайда, неміс күштерінің оңтүстіктен Свирьге жете алмайтыны тез анық болды. Финдер өздері оңтүстікке жылжуға тартынды және майдан тұрақты немесе траншеялық соғысқа айналды. Финляндия мен Германияның тығыз ынтымақтастығына қарамастан, Финляндия Германиямен саяси одаққа түсуден үнемі бас тартты, керісінше, өз әрекеттерін Батыс державаларына жеке, қорғаныс соғысы ретінде көрсетті. 1941-42 жылдардың қысында фин басшылығы соғыстың бағыты туралы көбірек алаңдады. Алайда, Финляндия әлі де тағам мен әскери жабдықтау үшін Германияға тәуелді болды. 1944 жылдың қаңтарында Ленинград қоршауының күйреуінен және бірнеше фин қалаларын бомбалаудан кейін ғана финдер бейбіт келісімдерге дайындалды. Немістер бұл бейбіт сезімдерге қару-жарақ пен астық эмбаргосымен жауап берді, бұл фин әскерінің неміс көмегіне тәуелділігін одан әрі арттырды. 1944 жылғы 9 маусымда Кеңес Одағы Выборг-Петрозаводск шабуылын бастарғанда жағдай одан әрі нашарлады.
Келіссөздер
17 маусымға дейін жағдай тұрақтанбады, финдер, әсіресе Карелия тасжолында, кері шегініп, финдер мен немістердің арасында үлкен алаңдаушылық тудырды. Немістерге фин әскерлерінің өз күштерімен шабуылды тоқтата алмайтыны айқын болды, сондықтан Финляндиядан барлық неміс азаматтарын эвакуациялауға дайындық жүргізілді. Финляндия Бас штабы материалдық көмекпен қатар, кеңес шабуылын жеңу үшін 6-8 неміс дивизиясы қажет деп бағалады. Бұл әскерлерді сұрау 20 маусымда Финляндиядағы неміс шенеуніктеріне жеткізілді. Тарихшы Маркку Йокисипиланың айтуынша, финдер мұндай сұраныстың неміс стратегиялық жағдайы ескеріле отырып, орындалуы мүмкін емес екенін білген болар, сонымен қатар бұл сұраныс немістердің Финляндияға қарсы кек алуға жеткілікті күштері бар ма екенін тексеру мақсатында да болуы мүмкін, егер олар соғыстан шығуды шешсе. Финляндиядағы неміс өкілі Вальдемар Эрфурт бұл сұранысты неміс жоғарғы басшылығына жеткізді, олар финдердің де саяси байланыстарды нығайтуға ұмтылып жатқанын түсінді. Гитлер финдердің көмек сұрауына жауап ретінде алдымен "Танне Ост" және "Танне Вест" операцияларына бөлінген әскерлерді – финдерден Суурсари және Аланд аралдарын басып алудың жоспарларын жоғары дайындыққа қоюды бұйырды. Бірақ көп ұзамай ол Финляндияға шабуылдық қарулы бір бригада, жаяу әскер дивизиясы және ұшақтар отрядын көмек ретінде жіберуге шешім қабылдады. Ол сондай-ақ әскери материал жеткізілімдерін жылдамдатуды бұйырды. Соңында, Крайгсмаринеге қарасты бірнеше жеңіл кемелер, оның ішінде 6 су асты қайығы және "Принц-Эйген" мен "Ниобе" крейсерлері аймаққа жіберілді. Бұл көмек финдердің ВКТ қорғаныс желісін ұстап тұруына байланысты болды. Сұралған алты дивизия қазіргі уақытта қолжетімді емес еді. 21 маусымда неміс жоғарғы басшылығы финдерге бір шабуылдық қарулы бригада, бір ұшақтар отряды, 30 шабуылдық қару, 40 "Пак 40" танкіге қарсы қару, 10 000 "Панцершрек" танкіге қарсы қаруына арналған оқ, және әртүрлі калибрлі 85 000 артиллериялық снарядты жіберуге дайын екенін ресми түрде хабарлады. Өз кезегінде, немістер финдердің ВКТ қорғаныс желісін ұстап тұруын күтті. Дегенмен, жағдай түсініксіз болып қалды. Сол күні Эрфуртқа телефон арқылы хабарлағанда, көмек жіберу туралы шешім әлі ресми түрде қабылданбағанын білді. Осы талқылаулармен қатар фин басшылығы соғыстан шығу қажеттілігін жеке талқылап, құпия түрде бейбітшілік іздеуге тырысты. 21-22 маусымда неміс басшылығындағы талқылаулар бойынша келіспеушіліктер сақталды. Қалай болғанда да, 1944 жылдың 22 маусымында Гитлер өзінің сыртқы істер министрі Иоахим фон Риббентропты Хельсинкиге жіберді. Риббентропқа Финляндия үкіметін Германиямен саяси келісімге қол қоюға мәжбүрлеу тапсырылды, оның шарты қару-жарақ пен басқа да әскери көмектің жалғасуы болды. Сол күні неміс крейсерлері "Принц-Эйген" мен "Адмирал Хиппер" Хельсинкиге келді, бұл финдердің неміс ниеттері туралы алаңдаушылығын тудырды. Финдерге неміс әскерлерінің бір бөлігінің күшейту үшін келе жатқаны және сол күні шабуылдық қарулы бригаданың бірінші бөлігі Хельсинкиге келетіні хабарланды. Неміс әскерлерінің 27 маусымға дейін майданға жетуі күтілді. 22-23 маусым түнінде Фин президенті Ристо Ритимен болған келіссөздерде Риббентроп немістердің ұшақтар мен екі немесе үш шабуылдық бригадалар түрінде қосымша көмек жібере алатынын және тағы бір немесе екі жаяу әскер дивизиясын "қарастыруға болатынын" айтты. 23 маусымда Риббентроп Эрфуртқа барлық көмек, соның ішінде қазіргі уақытта жолдағы көмек, Германияға нақты, ресми "мойындау" жасауға байланысты екенін және фин соғысының "теориясы" немістер үшін енді қабылданбайтынын хабарлады. Шешім 25 маусымға дейін қабылдалуы керек еді, сол күні Риббентроп Болгарияға аттанатын еді, және бұл ақпарат келесі күні фин өкілдеріне жеткізілді. Финляндияның саяси және әскери басшылығы неміс талаптарына қалай жауап беру туралы талқылауды жалғастырғанда, Хельсинкиге фин бейбітшілік іздеуіне кеңес жауабы келді. Онда Кеңес Одағы финдердің шын мәнінде берілуге дайын екендігін президент пен сыртқы істер министрінің екеуі де қол қойып ресми мәлімдеме жасауын талап етті. Бұл фин басшылығындағы жағдайды одан әрі ушықтырды, олар дұрыс қадамдар жасау туралы екіге бөлінді. 24 маусымдағы кездесуде фин басшылығы фин майдандарындағы жағдай тұрақтанғанын бағалады, өйткені кеңес әскерлері ауыр зардап шекті және олардың назарын оңтүстікке қарай аударды. Немістерге фин декларациясының жобасы ұсынылды, онда финдер кеңес әскерлерімен күресін жалғастыратыны, бірақ "немістермен бірге" күресетіні туралы ешқандай сілтеме болмады. Алайда, Риббентроп бұл жобаны тым жалпы және міндеттемесіз деп сынады. Ол Ритиге қол қоюға және жіберуге арналған жаңа хат жобасын ұсынды. Хаттың басты шарты – финдер немістермен келіспесе, "қаруларын тастамайды" деген уәде болды. Неміс әскери және саяси басшылығының қалған бөлігі Риббентроптың қатаң ұстанымын білгеніне қатысты пікірталас жалғасуда. 26 маусымға дейін Маннергейм финдер неміс талаптарын қабылдауы керек екеніне көнді, бірақ келісімді аз міндеттемелі етудің жолдарын іздеді. Ақырында, фин-неміс келіссөздерінің нәтижесінде, фин сыртқы істер министрі Хенрик Рамсей басшылығымен, фин үкіметі парламенттің басынан өткізбей, Ритидің жеке қол қойған хатын жіберуге шешім қабылдады, онда ешқандай фин үкіметі немесе Ритидің өкілеттігімен әрекет ететін лауазым иесі Германиямен кеңеспей бейбіт келіссөздерді бастамайды делінген. Хат фин үкіметінің ресми қолдауына ие болған жоқ, сондай-ақ парламенттен өткен жоқ. Кейін Рити бұл келісім оның ізбасарларын міндеттемеге түсірмеу үшін жасалғанын мәлімдеді.
Реакциялар мен салдарлар
Келісім Финляндияда да, халықаралық деңгейде де ауыр сынға ұшырады, бірақ неміс қару-жарағының қайтадан жеткізілуіне әкелді. Социал-демократиялық партия үкіметтен кетуі мүмкін екенін мәлімдеді. Ішкі талқылардан кейін бұл қауіпті іске асырмаса да, хатты және Финляндияның жеке қорғаныс соғысы жүргізбейтін деген пікірді айыптаған мәлімдеме жариялады. Халықаралық аренада АҚШ 30 маусымда Финляндиямен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп жіберді. Тарихшылар келісімнің қажеттілігі туралы пікірде бөліседі. Panzerfaust және Panzerschrek танкіге қарсы қарулары Германияның көмегінің ең маңызды бөлігі болды деген жалпы пікір қалыптасқан. Дегенмен, Кеңес Одағының шабуылын тоқтатуға қолданылған қару-жарақ келісімге қол қойылғанға дейін-ақ Финляндияда болған. Мысалы, Веса Ненье сияқты кейбір тарихшылар неміс әскери техникасы, неміс жаяу әскер дивизиясының, шабуылдық артиллерия бригадасының және Люфтваффе Кульмей отрядының қолдауы финндерге кеңес шабуылын тоқтатуға мүмкіндік бергенін айтады. Алайда, бұл құрамалар келісімге қол қойылғанға дейін күндер бұрын Финляндияға жеткізілген. Екінші жағынан, олардың Финляндияда қалуын келісіммен байланыстыруға болады. Сол сияқты, Маркку Йокисипиля фин қару-жарағының артиллериялық оқ-дәрілері жыл соңына дейін жететінін болжайды. Йокисипиля тарихшы Осму Колехмайненді сілтеме жасайды, ол Германияның көмегі фронтты тұрақтандыруға "біршама аз" әсер еткенін, Люфтваффе отрядынан басқа, айтады. Бірнеше аптадан кейін, 12 шілдеде кеңес шабуылы ресми түрде тоқтатылды және әскерлер оңтүстікке ауыстырылды. Осыдан кейін Гитлер Оңтүстік Финляндиядағы барлық неміс күштерін кері қайтару туралы шешім қабылдады. Финляндияға жолданған екі шабуылдық бригада майданның басқа секторларына қайта бағытталды, ал 21 шілдеде Кульмей отряды Финляндиядан шақырылып алынды.
Финляндияның соғыстан шығуы
Кеңес әскерлерінің шабуылы тоқтатылғанмен, финдердің стратегиялық жағдайы қиын болып қала берді. Олар әлі де неміс тағамдарына тәуелді болды, ал неміс әскерлері елде қалып қойды. Сонымен қатар, егер Финляндия Германия соғыстан шыққанша күтетін болса, кеңестерге келіссөздер арқылы бейбітшілікке келудің қажеті болмас еді. 1944 жылдың 17 шілдесінде кеңес үкіметі финдерге бейбіт келіссөздерге дайын екенін хабарлады, олардың басты талабы – Финляндия үкіметін өзгерту қажеттігі болды. Осының нәтижесінде 1944 жылдың 1 тамызында Рити президенттік лауазымнан кетіп, 4 тамызда Маннергейм оның орнына тағайындалды. Немістер 17 тамызда Германия Жоғарғы Бас Штабының бастығы Вильгельм Кейтелді Хельсинкиге жіберіп, финдерді соғысқа тартуға тырысты, бірақ Маннергейм Кейтелге Рити жасаған келісіммен өзін байланыстырылған сезінбейтінін мәлімдеді. Фин-кеңес келіссөздері 2 қыркүйекке дейін жалғасты, содан кейін Финляндия Парламенті кеңес талаптарын қабылдады. 4 қыркүйекте финдер мен кеңестер арасындағы соғысты аяқтау үшін атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды. Кеңес тарапының талаптарының бірі – финдердің елдегі барлық неміс әскерін шығарып салуы болды. Осыған байланысты 1944 жылдың 2 қыркүйегінде финдер немістерге екі елдің арасындағы барлық байланысты үзіп тастағанын және немістердің Финляндиядан кетуін талап етті. Немістердің бастапқыда бейбіт әрекеттеріне қарамастан, жағдай тез арада Финляндия бақылауындағы Суурсаариға неміс десанты түсіру әрекетінен кейін нашарлады, нәтижесінде Фин-неміс Лапландия соғысы басталды, ол 1945 жылдың 27 сәуірінде соңғы неміс әскерінің Финляндия аумағынан кетуімен аяқталды.