Рим құдайы Либер: Шарап, еркіндік және құрметтің символы

Кіріспе

Рим құдайы

Ежелгі Рим діні мен мифологиясында Либер (/'//l//ai//b//@r/ LYbər, ; "бос адам"), сонымен қатар Либер Патер ("бос әке") деп те аталған, жүзім шаруашылығы мен шарап, ерлердің өнімділігі және бостандық құдайы болды. Ол Рим плебейлерінің қамқоршысы және олардың Авентин үштігінің құрамына кіретін. Оның Либераллия (17 наурыз) мерекесі сөз бостандығымен және ересек болу құқықтарымен байланысты болды. Оның культі мен функциялары грек Дионис/Бакхтың римдік нұсқаларымен тығыз байланысты болды, оның мифологиясын бөлісті.

Этимология

Либер ("бос") есімі прото-италиялық *leuþero тілінен, ал түпкілікті түрде прото-индоевропалық *h₁leudʰero ("халыққа жататын", демек "бос") сөзінен туындайды.

Шығу тегі және құрылуы

Рим құдайлары ретінде ресми түрде қабылдануға дейін Либер екі бөлек, архаикалық итальяндық құдайлардың екі түрлі серігі болды; Римнің эллинизацияланған көршілерінің ауыл шаруашылығы және құдайлығы Церера, және Либердің әйел аналогы Либера. Ежелгі Лавинийде ол фалликалық құдай болған. Латын тіліндегі *liber* сөзі "бос", немесе "еркін" дегенді білдіреді; *pater* сөзімен қосылғанда ол "Бос Әке" дегенді білдіреді, ол тәуелділікке қарсы еркіндікті бейнелейді және оның құқықтарын қорғайды. *Либер* сөзі сондай-ақ "либация" – ырымдық ішімдік ұсыну ретінде түсініледі, бұл грек тіліндегі *spondé* және ағылшын тіліндегі *to spend* сөздерімен байланысты. Республиканың соңғы және империяның басындағы римдік авторлар Либер культінің кейбір ерекшеліктерін түсіндіру үшін осы тропқа негізделген әртүрлі этимологиялық және поэтикалық болжамдар ұсынады. Либер Римнің тарихи дәстүріне Рим монархиясы құлатылғаннан кейін, Республика құрылғаннан кейін және Римнің патриций билігінен плебейлердің көптеген қауіпті немесе нақты сецессияларынан кейін енді. Ливийдің айтуынша, диктатор А. Постумий Римнің Авентин төбесінде Церера, Либер және Либераға арналған ойындарды (*ludi*) және бірлескен қоғамдық ғибадатхананы уәде еткен, шамамен б.з.д. 496 жылы. 493 жылы уәде орындалды: жаңа Авентин ғибадатханасына бағышталды және Либердің құрметіне *ludi scaenici* (діни драмалар) Рим халқының игілігі үшін өткізілді. Бұл ертедегі *ludi scaenici* Римдегі осы сипаттағы ең ертесі деп саналады және Либерге арналған ең ерте ресми фестиваль немесе оның Либералия фестивалінің ерте түрі болуы мүмкін. Авентин Үштігінің ресми дамуы оның жеке құдайларын грек аналогтарына ассимиляциялауға ықпал еткен болуы мүмкін: Церера Деметраға, Либер Диониске және Либера Персефонаға немесе Кореге. Либердің Римнің ең үлкен, ең әлсіз азаматтар класына (плеб, немесе плебейлер) демеушілік етуі оны Римнің республикалық патриций элитасының талап еткен азаматтық және діни билігіне қарсы плебейлердің наразылығының белгілі бір формаларымен байланыстырады. Авентин Үштігі қаланың қасиетті шекарасы (*pomerium*) ішіндегі Капитолий төбесіндегі Юпитер, Марс және Квирин Капитолий Үштігіне параллель ретінде сипатталған, және оның "көшірмесі және антитезі" ретінде қарастырылған. Авентин Үштігі Сибилла кітаптарының бұйрығымен орнатылған, бірақ Либердің ондағы орны бастапқыда екіұшты болып көрінеді. Ол жүзім және шарап құдайы болды; оның ертедегі *ludi scaenici* олардың жанрын кейіннен заңды діни контексттегі сатирикалық, бүлдіруші театр ретінде анықтады. Оның культінің кейбір аспектілері римдік емес болып қалды және азаматтық наразылыққа орын берді. Либер плебейлердің экстаздық бостандыққа, өзін-өзі білдіруге және еркін сөйлеуге құқықтарын бекітті; ол Либер Патер, Бос Әке – бостандықтың құдайлық бейнесі, плебейлік даналықтың және плебейлік болжамның әкесі.

Before his official adoption as a Roman deity, Liber was companion to two different goddesses in two separate, archaic Italian fertility cults; Ceres, an agricultural and fertility goddess of Rome's Hellenised neighbours, and Libera, who was Liber's female equivalent. In ancient Lavinium, he was a phallic deity. Latin liber means "free", or "free one"; when coupled with "pater", it means "The Free Father", who personifies freedom and champions its attendant rights, as opposed to dependent servitude. "Liber" is also understood in terms of "libation", the ritual offering of drink, related to Greek "spondé" and English "to spend". Roman writers of the late Republic and early Empire offer various etymological and poetic speculations based on this trope, to explain certain features of Liber's cult. Liber entered Rome's historical tradition soon after the overthrow of the Roman monarchy, the establishment of the Republic and the first of many threatened or actual plebeian secessions from Rome's patrician authority. According to Livy, the dictator A. Postumius vowed games (ludi) and a joint public temple to a Triad of Ceres, Liber and Libera on Rome's Aventine Hill, c. 496 BC. In 493 the vow was fulfilled: the new Aventine temple was dedicated and ludi scaenici (religious dramas) were held in honour of Liber, for the benefit of the Roman people. These early ludi scaenici have been suggested as the earliest of their kind in Rome, and may represent the earliest official festival to Liber, or an early form of his Liberalia festival. The formal, official development of the Aventine Triad may have encouraged the assimilation of its individual deities to Greek equivalents: Ceres to Demeter, Liber to Dionysus and Libera to Persephone or Kore. Liber's patronage of Rome's largest, least powerful class of citizens (the plebs, or plebeian commoners) associates him with particular forms of plebeian disobedience to the civil and religious authority claimed by Rome's Republican patrician elite. The Aventine Triad has been described as parallel to the Capitoline Triad of Jupiter, Mars and Quirinus on the Capitoline Hill, within the city's sacred boundary (pomerium): and as its "copy and antithesis". The Aventine Triad was apparently installed at the behest of the Sibylline Books but Liber's position within it seems equivocal from the outset. He was a god of the grape and of wine; his early ludi scaenici virtually defined their genre thereafter as satirical, subversive theatre in a lawful religious context. Some aspects of his cults remained potentially un Roman and offered a focus for civil disobedience. Liber asserted plebeian rights to ecstatic release, self expression and free speech; he was Liber Pater, the Free Father – a divine personification of liberty, father of plebeian wisdoms and plebeian augury.

Либер, Бахх және Дионис

Либердің шараппен, маскүнемдікпен, шексіз еркіндікпен және билікті құлатпаумен байланысы оны грек құдайы Диониспен, ал римдіктерде Бахуспен теңдестірді. Грек-рим мәдениетінде Дионис тарихи тұлға ретінде, батырша құтқарушы, әлемді шарлаған саяхатшы, қалалардың негізін қалаушы және Индияны жаулап алған бірінші жеңімпаз ретінде бейнеленді – ол алтын күймеде жолбарыстармен тартылған, мас сатирлер мен менадтардың қосылуымен қайтып келді. Кейбір культтарда және, әдетте, халықтың ой-қиялында Либер Бахусқа біртіндеп айналып, оның римдік "Дионисий" иконографиясымен және мифтерін бөлісті. Плиний оны "сатып алу-сатуды алғаш рет енгізген, сондай-ақ патшалықтың белгісі – тәжді және жеңіс шеруін ойлап тапқан" деп сипаттайды. Римдік мозаикалар мен саркофагтар осы ерекше жеңіс шеруінің әртүрлі бейнелерін көрсетеді. Республиканың соңғы кезеңі мен империялық дәуірдегі римдік және грек әдебиеттеріндегі бірнеше маңызды жеңістерде осыған ұқсас, ерекше "Бахусқа тән" процессиялық элементтер кездеседі, олар тарихи "Либердің жеңісін" еске салады.

Либер және б.з.д. 186 жылғы Баканалия

Либердің ресми және бейресми культтары туралы Республика дәуірінің басында және ортасында өте аз мәлім. Олардың Дионисиялық немесе Бахикалық элементтері Рим билігі тарапынан 186 жылға дейін, Екінші Пуникалық соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай, көне, жергілікті және басқарылатын деп есептелгендей болды. Ливий, оқиғадан 200 жыл өткен соң жазғанда, Баханалияның шетелдік жұмалаушы, "жағдайы төмен грек, құрбандық шалудың нашар орындаушысы" арқылы енгізілуін өте театрлық түрде баяндаған. Культ "оба сияқты" жасырын түрде тарады. Төменгі таптар, плебейлер, әйелдер, жастар, моральдық тұрғыдан әлсіз және әйелдерге ұқсайтын еркектер ("әйелдерге ұқсаған еркектер") ерекше сезімтал: мұндай адамдардың барлығы леуита аними (тез өзгермелі немесе білімсіз сана) ие, бірақ тіпті Рим элитасы да осал емес. Баханалияның діни қызметкерлері өздерінің адасқан қойындарын барлық әлеуметтік және жыныстық шекараларды бұзуға, тіпті оларға қарсы шыққандарға немесе құпияларын сатқандарға ритуалдық кісі өлтіруге шақырады: бірақ адал қызметші барлығын шошынған сенатқа ашып береді, оның жылдам ойлауы, дана әрекеттері және діндарлығы Римді құдайлық ашу мен апаттан сақтайды. Ливийдің кейіпкерлері, стильдік әшекейлері мен троптары, мүмкін, Баханалияның өзінен гөрі римдік сатиралық пьесаларға сүйенеді. Баханалия культі Римнің дәстүрлі, ресми құндылықтары мен мораліне сын болған болуы мүмкін, бірақ олар Рим Италиясында Дионисиялық культ ретінде бірнеше онжылдықтар бойы олардың жария етілуіне дейін сақталды және басқа құпия культтардан артық жасырын болған жоқ. Дегенмен, олардың Авентинде болуы тергеуді тудырды. Оларға қарсы қабылданған заңдар – б.з.д. 186 жылғы "Сенатус консультум де Баканалибус" – ұлттық және діни төтенше жағдайға жауап ретінде жасалды, ал оның орындалуы мұқияттылығымен, ауқымдылығымен және қатыгездігімен бұрынғыдан беймәлім болды. Қазіргі заманғы зерттеулер бұл реакцияны Италия түбегіндегі өзінің азаматтық және діни билігін бекіту ретінде түсіндіреді, соңғы Пуникалық соғыстан кейінгі әлеуметтік және саяси тұрақсыздықтан кейін. Культ ресми түрде Рим мемлекетінің ішіндегі құпия, заңсыз мемлекеттің жұмысы ретінде ұсынылды, ол кез келген нәрсеге қабілетті діни қызметкерлер мен бейімделушілердің құпияларынан тұрды. Бакхустың өзі проблема емес еді; кез келген құдай сияқты, оған табынуға құқығы бар еді. Оның құдайлық ашуына қауіп тудырмау үшін Баханалияға толық тыйым салынбады. Олар қатаң жазалаумен қорқыта отырып, ресми реттеуге бағынды: шамамен 6000 адам өлімге кесілген деп есептеледі. Реформаланған Бахик культтары көпшілікке толы, экстаздық және шексіз Баханалияға ұқсамайтын. Әрбір культ жиналысы бес адаммен шектелді және әрқайсысы тек претордың келісімімен ғана өткізілуі мүмкін. Либердің культтарына да ұқсас амортизация қолданылған болуы мүмкін; оны Баханалиямен қабылданған немесе нақты байланыстардан ажырату әрекеттері 17 наурыздағы Либералия лудидің 12-19 сәуірдегі Церералияға ресми түрде ауысуынан көрінеді. Ресми қатаңдық жеңілдегеннен кейін Либералия ойындары ресми түрде қалпына келтірілді, бірақ өзгертілген түрінде.

Very little is known of Liber's official and unofficial cults during the early to middle Republican era. Their Dionysiac or Bacchic elements seem to have been regarded as tolerably ancient, home grown and manageable by Roman authorities until 186 BC, shortly after the end of the Second Punic War. Livy, writing 200 years after the event, gives a highly theatrical account of the Bacchanalia's introduction by a foreign soothsayer, a "Greek of mean condition a low operator of sacrifices". The cult spreads in secret, "like a plague". The lower classes, plebeians, women, the young, morally weak and effeminate males ("men most like women") are particularly susceptible: all such persons have leuitas animi (fickle or uneducated minds) but even Rome's elite are not immune. The Bacchanalia's priestesses urge their deluded flock to break all social and sexual boundaries, even to visit ritual murder on those who oppose them or betray their secrets: but a loyal servant reveals all to a shocked senate, whose quick thinking, wise actions and piety save Rome from the divine wrath and disaster it would otherwise have suffered. Livy's dramatis personae, stylistic flourishes and tropes probably draw on Roman satyr plays rather than the Bacchanalia themselves. The Bacchanalia cults may have offered challenge to Rome's traditional, official values and morality but they were practiced in Roman Italy as Dionysiac cults for several decades before their alleged disclosure, and were probably no more secretive than any other mystery cult. Nevertheless, their presence at the Aventine provoked an investigation. The consequent legislation against them – the Senatus consultum de Bacchanalibus of 186 BC – was framed as if in response to a dire and unexpected national and religious emergency, and its execution was unprecedented in thoroughness, breadth and ferocity. Modern scholarship interprets this reaction as the senate's assertion of its own civil and religious authority throughout the Italian peninsula, following the recent Punic War and subsequent social and political instability. The cult was officially represented as the workings of a secret, illicit state within the Roman state, a conspiracy of priestesses and misfits, capable of anything. Bacchus himself was not the problem; like any deity, he had a right to cult. Rather than risk his divine offense, the Bacchanalia were not banned outright. They were made to submit to official regulation, under threat of ferocious penalties: some 6,000 persons are thought to have been put to death. The reformed Bacchic cults bore little resemblance to the crowded, ecstatic and uninhibited Bacchanalia: every cult meeting was restricted to five initiates and each could be held only with a praetor's consent. Similar attrition may have been imposed on Liber's cults; attempts to sever him from perceived or actual associations with the Bacchanalia seems clear from the official transference of the Liberalia ludi of 17 March to Ceres' Cerealia of 12–19 April. Once the ferocity of official clampdown eased off, the Liberalia games were officially restored, though probably in modified form.

Мерекелер, секталар және діни қызметкерлер

Либер Бахус, Дионис және олардың мифологиясымен тығыз байланысты болғанмен, олармен толықтай біріктірілмеді; Республика дәуірінің соңында Цицерон «Либер мен Дионис әртүрлі екендігін» айта келіп, Либер мен Либераны Церераның балалары деп сипаттады. Либер, оның Авентин серіктері сияқты, ежелгі культтерінің элементтерін ресми рим дініне енгізді. Ол егіншілік пен құнарлылықтың түрлі салаларын, соның ішінде жүзімді және оның «жұмсақ тұқымын», шарап пен шарап ыдыстарын, ерлердің құнарлылығы мен күшін қорғады. Оның құдайлық күші жүзім, жүзім және шарапта бейнеленгендіктен, оған жүзімнің алғашқы, қасиетті сығымы – sacrima ұсынылды. Либердің қамқорлығымен жасалған шарап – оның адамзатқа сыйы болғандықтан, діни емес мақсаттарда қолдануға жарамды: оны ескі шараппен араластырып ашытуға болады, сондай-ақ дәм мен жағдайға қарай сұйытуға және басқаша өңдеуге болады. Діни мақсаттар үшін ол «ластанған» (vinum spurcum) деп есептелді. Римдік діни заң бойынша, құдайларға арнап құйылған су тартуы – vinum inferum, яғни таза жүзімнен жасалған күшті шарап болуы керек еді. Ол Римнің билеуші құдайы Юпитердің қамқорлығымен таңдалып, сығылып, оның фламені (бас діни қызметкері) арқылы тазартылған ең жақсы өнімнен жасалатын. Осылайша, Либердің шарап өсірудегі рөлі Юпитердің рөліне толықтыратын және бағынышты болды. Либер сонымен қатар ер адамның көбелек қуатын бейнеледі, ол адам мен жануардың «жұмсақ тұқымы» ретінде эякуляцияланды. Оның храмдарында фаллик мүшенің бейнесі болды; Лавиниумда бұл оның бір айлық фестивалінің басты назары болды, онда, әулие Августин айтқандай, «арсыз мүше» «кішкентай арбаға» қойылып, жергілікті тоғысқан жерлердегі киелі орындардың айналасында процессиямен жүріп өтіп, содан кейін жергілікті форумға құрметті әйелдің тәжін кию үшін жеткізілді. Бұл рәсімдер тұқымның өсуін қамтамасыз етіп, егістіктердегі кез келген зұлым сиқырды (fascinatus) жойды. Либердің фестивальдері көктемгі оянумен және ауыл шаруашылығы циклындағы құнарлылықтың жаңаруымен сәйкес келеді. Римде оның жылдық Либералия қоғамдық фестивалі наурыздың 17-сі күні өткізілді. Римнің аудандары (вици) арқылы тасымалданатын киелі орын жүргізілді; Либердің қартайған, лозамен тәж киген діни қызметкерлері (Sacerdos Liberi) балды қонақтарды сатуға ұсынды және оларды сатып алғандардың атынан құрбандық шалды – балдың табылуы Либер Бахусқа жатқызылды. Либералияның ішінде, белгілі бір дәрежеде рәсімдік деңгейде, ерлік туралы римдік ұғымдармен байланысты әртүрлі бостандықтар мен құқықтар болды.

Liber was closely, often interchangeably identified with Bacchus, Dionysus and their mythology but was not entirely subsumed by them; in the late Republican era, Cicero could insist on the "non identity of Liber and Dionysus" and describe Liber and Libera as children of Ceres. Liber, like his Aventine companions, carried elements of his older cults into official Roman religion. He protected various aspects of agriculture and fertility, including the vine and the "soft seed" of its grapes, wine and wine vessels, and male fertility and virility. As his divine power was incarnate in the vine, grape and wine, he was offered the first, sacred pressing of the grape harvest, known as sacrima. The wine produced under Liber's patronage was his gift to humankind, and therefore fit for profane (non religious) use: it could be mixed with old wine for the purposes of fermentation, and otherwise adulterated and diluted according to taste and circumstance. For religious purposes, it was ritually "impure" (vinum spurcum). Roman religious law required that the libations offered to the gods in their official cults should be vinum inferum, a strong wine of pure vintage, also known as temetum. It was made from the best of the crop, selected and pressed under the patronage of Rome's sovereign deity Jupiter and ritually purified by his flamen (senior priest). Liber's role in viniculture and wine making was thus both complementary and subservient to Jupiter's. Liber also personified male procreative power, which was ejaculated as the "soft seed" of human and animal semen. His temples held the image of a phallus; in Lavinium, this was the principal focus for his month long festival, when according to St. Augustine, the "dishonourable member" was placed "on a little trolley" and taken in procession around the local crossroad shrines, then to the local forum for its crowning by an honourable matron. The rites ensured the growth of seeds and repelled any malicious enchantment (fascinatus) from fields. Liber's festivals are timed to the springtime awakening and renewal of fertility in the agricultural cycle. In Rome, his annual Liberalia public festival was held on March 17. A portable shrine was carried through Rome's neighbourhoods (vici); Liber's aged, ivy crowned priestesses (Sacerdos Liberi) offered honey cakes for sale, and offered sacrifice on behalf of those who bought them – the discovery of honey was credited to Liber Bacchus. Embedded within Liberalia, more or less at a ritualistic level, were the various freedoms and rights attached to Roman ideas of virility as a divine and natural force.

Император дәуірі

Август халыққа сәтті жақындасты, олардың қамқоршы құдайларын қолдады және Авентин үштігінің ғибадатханасын қалпына келтіруге кірісті; оны оның мұрагері Тиберий қайта бағыштады. Либер императорлық культтың кейбір үштік, бір-бірін толықтыратын құдайлар тобында кездеседі; ол Геркулес пен императордың өзі сияқты құтқарушы тұлға. Император Септимий Севердің билігі мен әулеті Либер/Шадрафа мен Геркулес/Мелькарт құрметіне арналған ойындармен басталды, олар оның туған қаласы Лептис Магнаның (Солтүстік Африка) римдік құдайлары еді. Ол Римде оларға зәулім ғибадатхана мен арка салдырды. Кейінірек Либер Патер білімді, терең діншіл сенатор Веттий Агорий Пратекстаттың (шамамен 315 – 384 жж.) қызмет еткен көптеген құдайлардың бірі болды. Либер Патерге арналған Бах құдайының қауымының ғибадатханасы Козада (қазіргі Тосканада) б.з. 4 ғасырында, болжам бойынша, құрылды. Ол "391 және 392 жылдардағы Феодосийдің жазыққыштарды тыйым салған жарлықтарынан кейін де ондаған жылдар бойы қолданылып келді". Оның тасталуы немесе, мүмкін, "әуекей діншіл христиандардың" қиратуы соншалықты күрт болды, оның культ атрибуттарының көп бөлігі ғимараттың кейінгі құлауының астында дерлік зақымданбаған күйде сақталды. 5 ғасырдың соңында Оросийдің "Жазыққыштарға қарсы жеті кітап тарихы" еңбегінде Либер Патердің Үндістанды бағындыруы тарихи оқиға ретінде қарастырылады, бұл нәзік, табиғи түрде бейбіт елді "қанға малшық, мәйіттерге толы және [Либердің] құштарлығымен ластанған" қалдырды.

Ғибадатханалар мен діни мүсіндер

Плиний Авантин үштігінің ғибадатханасын грек сәулетшілері жобалаған, оның стилі грек стиліне тән екенін айтады; оның қалдықтарының ешқайсысы қалмады, ал тарихи және эпиграфикалық деректер оның нақты орнын анықтау үшін аз ғана мәлімет береді, бірақ Плинийдің сипаттамасы императорлық кезеңге дейін Магна Грециямен плебейлердің ұзақ жылдар бойы сақталған мәдени байланыстарының тағы бір дәлелі болуы мүмкін. Витрувий Либердің ғибадатханаларын иониялық грек үлгісінде салуға кеңес береді, оны "дориялықтардың қаталдығы мен коринфтіктердің нәзіктігі арасындағы орташа шара" деп сипаттайды, сонымен қатар құдайдың әйелдік ерекшеліктерін ескереді.

Әдебиетте

Либер және Либера есімді құдайлар Гарри Тертлдоув пен Джудит Таррдың «Үй құдайлары» ғылыми-фантастикалық/уақыт саяхаты романында маңызды рөл атқарады.