Кіріспе

Грек мифологиясында Гермес алып жүретін таяқ, грек символы – кадукей (☤; /kəˈdjuːʃəs/, /ˌkeɪˈdjuːʃəs/; cādūceus, kērū́keion – “хабаршының таяғы, немесе шыбық”). Бұл таяқты грек мифологиясында Гермес, ал грек-рим мифологиясында Гермес Трисмегист алып жүреді. Осы таяқты Ирис, Гераның хабаршысы сияқты басқа хабаршылар да қолданған. Таяқтың өзі екі жыланмен оралған, кейде қанаттарымен безендірілген. Римдік бейнелеу өнерінде ол құдайлардың хабаршысы Меркурийдің сол қолында көрсетілген. Кейбір деректерге сәйкес, кадукейдің ең ерте бейнесі Месопотамияда, шумер құдайы Нингишзидамен байланысты; оның символы – екі жыланмен оралған таяқ, б.з.д. 4000–3000 жылдарға дейін сақталып қалған. Символ ретінде ол Герместі (немесе римдік Меркурийді) және оның құдайымен байланысты кәсіптерді, мамандықтарды немесе іс-қимылдарды білдіреді. Кейінгі Антикалық дәуірде кадукей Меркурий планетасының астрономиялық символына негіз болды. Осылайша, астрология, алхимия және астрономияда қолданылуы арқасында ол Меркурий планетасын және осы атпен аталатын планеталық металды білдіреді. Айтуынша, бұл таяқ ұйықтап жатқандарды оятып, оянғандарды ұйықтатуға көмектеседі. Егер өлген адамға тигізілсе, өлімі жеңіл болады, ал тірілген адам қайтадан өмірге оралады. Меркурий мен Гермеспен байланыстылығын ескере отырып, кадукей сондай-ақ сауда мен келіссөздердің символы болып табылады, мұнда өзара тиімді айырбас идеал ретінде танылады. Бұл байланыс ежелгі және классикалық антикалықтан бері сақталған. Кадукей баспаның да символы болып табылады, себебі Меркурийдің жазу және сөз өнерімен байланысты қасиеттерін көрсетеді. Асклепий таяғы, бір ғана жыланы бар және қанаты жоқ, дәстүрлі және кеңінен қолданылатын медицина символы болғанымен, кадукей кейде денсаулық сақтау ұйымдары қолданады. Кадукей негізінен сауданың және басқа медициналық емес символдардың белгісі болғандықтан, көптеген денсаулық сақтау мамандары осы қолданысқа қарсы. Аполлонның жыланмен байланысы ежелгі үнді-еуропалық айдаһарды өлтіру мотивінің жалғасы болып табылады. Вильгельм Генрих Рошер (1913) жыланның Гермес пен Асклепийдің атрибуты ретінде «Делфиде Питон ретінде белгілі болған» тарихи-тарихи жартылай хтонды жыланның түрі екенін атап көрсетті, ол классикалық мифологияда Аполлонмен өлтіріледі. Кадукейдің пайда болуы туралы грек мифінің бірі Тирезийдің оқиғасымен байланысты: ол екі жылан жұптасып жатқанын көріп, анасын таяғымен өлтіреді. Тирезий дереу әйелге айналады және ол жеті жылдан кейін еркек жыланмен осы әрекетті қайталағанға дейін солай болып қалады. Кейін бұл таяқ Гермес құдайына тиесілі болады, сонымен қатар оның түрлендіру қабілеті де оған көшеді. Тағы бір аңыз бойынша, Гермес (немесе Меркурий) өлім-жітімге ұшыраған екі жыланды көрген. Ол екі жыланды ажыратып, олардың арасында бейбітшілік орнатқан. Содан бері екі жыланмен оралған таяқ бейбітшілік белгісі ретінде қарастырылады. Римде Ливий кадуцеатор туралы айтады, ол кадукейдің дипломатиялық қорғауымен бейбіт келісімдер жасасқан.

Иконография

Кейбір вазалардағы грек керукейонының ежелгі бейнелері, көбінесе кездесетін қазіргі заманғы бейнелерден кейбір жағынан өзгеше. Осы бейнелерде таяқ немесе шыбықтың үстінде екі жыланның бастары мүйіздей көрінетін дөңгелек құрап қиылысады. Бұл ескі графикалық форма, таяққа қосымша көлденең сызығымен, грек астрологиясында Кейінгі Антикалық дәуірден бері қолданылатын Меркурийдің (☿) графикалық белгісіне негіз болған секілді.

Шығуы және салыстырмалы мифологиясы

Керукейон термині кез келген жаршының таяғын білдіретін, міндетті түрде Гермеспен байланысты емес ұғымды танытады. Льюис Ричард Фарнелл (1909) Гермес культін зерттеуінде, екі жыланның жаршылардың таяғы ретінде қолданылатын бақташы таяғының әшекейлерінен пайда болғанын болжады. Кейінгі авторлар бұл пікірді Ежелгі Таяу Шығыстағы ұқсас иконографияға сілтеме жасай, қабылдамады. Екі жыланмен оралған таяқ немесе шыбық антропоморфтық кезеңге дейін құдайды бейнелеген болуы мүмкін деген пікір айтылды. Герм немесе Приап сияқты, ол классикалық дәуірдегі антропоморфты Гермеске дейінгі нұсқасы болар еді.

Ежелгі Таяу Шығыс

Уильям Хейс Уорд (1910) Месопотамия цилиндрлік мөрлерінде классикалық кадуцейге ұқсас белгілер кездесетінін анықтады. Ол бұл белгінің б.з.д. 3000-4000 жылдар аралығында пайда болғанын және грек кадуцейінің бастауы болуы мүмкін екенін болжады. А. Л. Фротингэм 1916 жылы жарияланған өз еңбегінде Уордтың зерттеулерін пайдаланды, онда Гермес прототипінің "Вавилондық текті шығыс құдайы" болғанын айтты. Осы көзқарас бойынша, кадуцей бастапқыда Герместің өзін, оның ертедегі түрінде, "Жер Ананың" "елшісі" Нингишзида болып бейнеленген. Уолтер Беркерт кадуцейді "Ежелгі Таяу Шығыс дәстүрінен алынған, жұптасқан жыландардың суреті" деп сипаттады. Египеттік иконографияда Джед бағанасы Дендера ғибадатханасының фризінде жыланмен бірге бейнеленген.

Үндістан

Кадуций сонымен қатар біздің заманымыздан бұрынғы III немесе II ғасырда Үндістандағы Маурья империясының соққымен белгіленген монеталарында символ ретінде кездеседі. Нумизматикалық зерттеулер бұл символды буддалық патша Ашоканың жеке "мудрасы" деп көрсетеді. Бұл символ Маурья империясына дейінгі монеталарда қолданылмаған, тек Маурья кезеңінің монеталарында ғана үш қабатты төбе символымен, "төбедегі таусық", трискелис және Таксила белгісімен бірге пайда болған. Сонымен қатар, батыс Гат тауларындағы кейбір ғибадатханаларда базальт тасқа қашалған түрде де кездеседі.

Қазіргі заманның алғашқы кезеңдері

Ерте заманауи дәуірде кадуцей риторика символы ретінде пайдаланылды (Меркурийдің сөз өнерімен байланысты).

Сауда символы

Қарапайым caduceus сөздіктерде "сауда термині" ретінде кездеседі, бұл Гермес пен сауда арасындағы байланысты толықтай сақтайды. Осы түрінде таяқ көбінесе екі қанатпен бейнеленеді, ал жыландар жойылады немесе ортасында шағын сақинаға дейін азайтылады. (Салық және кеден басқармасы). Беларусь кеденінің және Қытай кеденінің эмблемасы – алтын кілтпен қиылысқан caduceus. Ресей Федерациясының Кеден қызметінің эмблемасында қалқанда шаммен қиылысқан caduceus бейнеленген. Украинаның Киев ұлттық сауда-экономикалық университетінің гербінде қалқанда caduceus-пен көмкерілген екі қиылысқан отшашыр бар.

Компьютерлік кодтау

Компьютерде дайындалған құжаттарда қолдану үшін символдың Юникодта код нүктесі бар, онда ұқсас глиф кодталған , алхимиялық символ , және астрологиялық символ [Символды қалай енгізу туралы ақпарат алу үшін Юникод енгізуін қараңыз (немесе оны тікелей көшіріп/қою арқылы пайдаланыңыз).] Бұл символдар барлық шрифттерде де, әсіресе ескі шрифттерде де кездеспеуі мүмкін.

Гербтер мен тулар

Символ көптеген елтаңбалар мен туларда көрсетілген.