Кіріспе

Зевстің мифтік ұлы, Кайрос – мүмкіндіктің философиялық термині. Грек мифологиясында Керус (гр. Καιρός, Kairos, қазіргі kairos сияқты) мүмкіндіктің, бақыттың және қолайлы сәттердің тұлғасы болған. Ол тек бір шашымен бейнеленген. Оның римдік аналогы Оказио немесе Темпус болды. Керус – Зевстің кіші ұлы еді. Керус пен Тайке, Керустің әкесін құлатуға тиіс болған күтілмеген міндетін ұмытып, ғашық болды. Керус – мақсатқа жетуге қажетті өлшем. Бұл құдай ыңғайлы, лайықты және дұрыс уақытта келетін нәрсені әкеледі. Кейде бұл маңызды немесе қауіпті сәт болуы мүмкін, бірақ көбінесе Керус тиімді немесе қолайлы жағдайды көрсетеді. Сондықтан, қолайлы жағдай, яғни "Мүмкіндік". Геллендік дәуірде (П. Шантрен хабарлағандай) бұл термин "уақыт" немесе "маусым" (жақсы уақыт немесе жақсы маусым) ретінде де қолданылған. Паузанийдің сөзіне сүйенсек, Олимпиада стадионының кіреберісіне жақын жерде Керусқа арналған құрбандық алаңы болған, себебі Мүмкіндік тек аллегория емес, құдай ретінде қарастырылған. Бұл шаршамас саяхатшы сондай-ақ бізге Керустың шамамен б.з.б. 490-425 жылдар аралығында өмір сүрген Хиос Ионының гимнінде Зевстің ең кіші баласы ретінде еске алынғанын айтады.

Сыртқы келбеті

Кейрус жас әрі әдемі құдай ретінде бейнеленген. Мүмкіндік ешқашан ескірмейді, ал сұлулық әрқашан уақтылы, өз маусымында гүлдейді. Кейрус аяқтарының ұштарымен тұрады, себебі ол үнемі жүгіріп жатады, және Гермес сияқты, оның аяқтарында желмен ұшу үшін қанаттары бар. Ол ұстағанда қырғыш немесе өткір жиекте теңгерілген таразы болады – бұл мүмкіндіктердің пайда болып, жоғалып кетуін көрсететін белгілер. А. Фэрбенкс (Каллистраттың аудармашысы) Мүмкіндік мүсінінің түрі спорт жарыстарында жеңіс сыйлайтын Гермес бейнесінен қалыптасқанын айтады. Кейрустың бетінен төмен түсетін шашынан ("қабауларынан төменге түсетін") ұстау оңай. Бірақ ол өтіп кеткен соң, оны ешкім ұстай алмайды, оның басының артында шаш жоқ. Іс-қимыл сәті оның шашымен бірге өтеді: қанағаттандырылмаған мүмкіндікті қайтару мүмкін емес. "Екфрасейс" (Сипаттамалар) кітабының авторы Сикиондағы Кейрус мүсінінің Дионисқа ұқсас екенін, оның маңдайының сұлулығымен және бетінің нәзік қызаруымен ерекшеленетінін айтады: "бронза болғанымен, қызарыпты; және табиғатынан қатты болғанымен, жұмсақ болып еріді". Ал мүсін сияқты, ол да, егер шашынан ұсталса, жұмсақ болып балқиды, бірақ бір рет өтіп кеткен соң, ол өзінің қатал табиғатын қайта қабылдап, екінші мүмкіндікті сирек ұсынады.

Өкілдіктер

Ежелгі гректер бойынша, Кайрос – "сәтсіздікке ұшыраған сәт" құдайы, "адам тағдырына қарсы келетін мүмкіндік" ("The New Encyclopædia Britannica") деп аталады. Мұндай сәтті міндетті түрде ұстап алу керек (ұстап алуға болатын мүмкіндіктің тұлғаланған маңдайындағы шаштың түбінен); әйтпесе сәт жоғалып, оны қайта ұстау мүмкін емес (басының артқы жағы шашсыз бейнеленген). Әдебиетте грек мүсіншісі Лисипп жасаған Кайрос мүсіні белгілі. Ол оның үйінде, эллиндік Сикьон агорасында тұрған. Мүсінге Посейдипптің мына эпиграммасы ойылып жазылған: "Мүсінші кім және қайдан келген? Сикьоннан. Оның есімі? Лисипп. Ал сен кімсің? Барлық нәрсені бағындыратын Уақыт. Неге аяқтарыңмен тұрсың? Мен үнемі жүгіріп тұрамын. Ал аяқтарыңда неге қанаттарың бар? Мен желмен ұшамын. Оң қолыңда неге қылыш ұстап тұрсың? Мен кез келген өткір нәрседен де өткір екенімді адамдарға көрсету үшін. Неге шашың бетіңе түсіп тұр? Мені кездестіргендер маңдайымнан ұстасын. Неге, аспан астында, басыңның артқы жағы шашсыз? Өйткені қанатты аяқтарыммен мені қуып жете алмағандар, қаласа да, арт жағымнан ұстай алмайды. Суретші сені не үшін жасады? Сен үшін, жат жұрттық, және ол мені сабақ ретінде жабдықтады. Бұл мүсін ежелгі дәуірде де, орта ғасырларда да жасалған Кайрос бейнелерінің бастапқы үлгісі болды. Бұл туралы Джон Тзетс, сондай-ақ Химерий жазды. Маңдайдағы шаштың және бас артқы жағының шашсыз болуы бейнеленген. Мысалы, Disticha Catonis II, 26 латынша Occasio (гректің Kairos сөзінің тікелей аудармасы ретінде қарастырылатын әйел сөзі) ұғымына былай сілтеме жасайды: "Rem tibi quam scieris aptam dimittere noli: fronte capillata, post haec occasio calva", яғни "Өзіңе пайдалы деп санайтын нәрсеңнен қол үзбе: мүмкіндіктің маңдайында шашы бар, бірақ артында ол шашсыз". Федрдің (V,8) осыған ұқсас жазуы бар және ол өзі тақырыптың өзіне емес, көнерек нәрсеге қатысты екенін мойындайды. Каллистраттың (Түсіндірулер, 6) Лисипп мүсіні туралы ұзақ мәтіні бар. Трогирде (Ежелгі Римнің Трагуриум қаласы), Хорватиядағы бенедиктиндік монахтар монастырында б.з.б. 3 ғасырға жататын Кайрос мүсіні, жас жігіт жүгіріп бара жатқан күйде бейнеленген. Бұл рельеф қазір Трогирдің қалалық мұражайында сақталады. Орта ғасырларда Кайрос тақырыбы өте маңызды деп есептелді. Кармина Бурана 16, Фортуна туралы әйгілі поэмада Кайрос туралы былай делінеді: "verum est quod legitur, fronte capillata, sed plerumque sequitur occasio calvata"; яғни "Оқығандай, маңдайда шаш болуы мүмкін, бірақ көбінесе шашсыздық келеді". Кайрос бейнелерінің бірнеше үлгілері сақталған: рельеф (шамамен 160 жыл) Туриннің ежелгіліктер мұражайында (Италия); тағы бір рельеф Флоренциядағы Медичи сарайында сақталған (қазір жоғалған); оникс тасы (алғашқыда Блакас герцогының жинағынан, б.з. 1-2 ғасырлары), Кайрос атрибуттарымен Темпус құдайының бейнесі салынған, қазір Британ мұражайында сақталады; Каир, Биос (Өмір) және Метаноя (Ақырғы ой, латынша Paenitentia) бейнеленген мәрмәр рельеф Торчелло соборында (11 ғасыр); Мантегняның Мантуадағы Палаццо Дукаледегі монохромды фрескасында (шамамен 1510 жыл) әйел Каир (әрине Окасио), оны ұстауға тырысатын жас жігіт және Paenitentia әйелін бейнелейтін сурет салынған.