Кіріспе

Гавай тіліндегі есім – гавай тілінде берілген есім. Мұндай есімдер гавай отбасыларында ғана емес, Гавайи аралдарының басқа да тұрғындары, тіпті АҚШ-тың материктік бөлігінде де, гавайліктердің туған жеріне көшкендер мен этникалық гавайліктер арасында кең таралған.

Атаулардың мағынасы

Нағыз гавай есімдерінің жынысына қатысы жоқ. Олардың тікелей мағынасы көбінесе өте анық, бірақ отбасы мүшелеріне ғана белгілі жасырын, символдық мағыналары болуы мүмкін. Ежелгі гавайлықтар есімді иесінің меншігі деп есептеген, оның иесіне көмектесу немесе зиян келтіру күші бар. Мағынасы тым айқын болса, жаман күштерді тартуы мүмкін еді. Гавай поэзиясындағыдай, тікелей айтудан гөрі сырлы мағына әдемірек саналды. Салқындық пен жаңбыр ыстық климатта бақытты білдіреді. Тұман – романтиканың символы. Лей сөзі бала дегенді білдіреді, себебі жақын бала ата-анасының иығындағы лей сияқты көтеріледі. Бала, жынысына қарамастан, гүл немесе бүршік болуы мүмкін. Қазіргі ата-аналар көбінесе қарапайым тілде сөйлейді, балаға бала деп есім қояды, мысалы, Кеикилани мен Камалани, онда кеики және кама екеуі де "бала" дегенді білдіреді.

Дәстүрлі атау әдістері

Байырғы гавайлықтар әр балаға оның мағынасын мұқият ойластырып, жаңа есімдер қойған. Есімдер түсінде немесе көріністерде ашылуы мүмкін еді. Балаларға туыстарының есімін беруге болатын, бірақ басқа отбасылардан есімдерді көшірмеген. Гавайи иерархиялық қоғам болғандықтан, есім адамның әлеуметтік статусына және отбасылық құдайларына сай болуы керек еді. "Кеалии" ("басшы") сөзімен басталатын немесе "лани" ("аспан") сөзімен аяқталатын есімдер басшыларға арналған. Ең төменгі әлеуметтік топ – каува (құлдар) класы табиғи нысандардан ғана қарапайым есімдер алуға рұқсат етілген. Туған кезде болған кез келген оқиға есімде бейнеленуі мүмкін еді. Мысалы, патшайым Лилиуокалани ("көктемнің күйдіретін азабы"), бала кезінде Лилиу ("күйдіру") Камакаеха ("ауыр көз") деп аталды. Оның атын Кинэу әжесі таңдаған, ол көз ауруынан зардап шеккен. Адамның ресми және бейресми бірнеше есімі болуы мүмкін, және егер олар зиянды деп ойылса, есімдер өзгертілуі мүмкін еді. Егер бала ауырып қалса, көбінесе зұлым сиқыр күдікті деп саналды. Баласын қорғау үшін ата-анасы оның атын "Пупука" ("жаман") немесе "Кукаэ" ("қоқыс") сияқты жағымсыз есімге өзгерте алатын. Мұндай есімдер гавайлықтардың арасында наразылық тудырмаса, шетелдіктерді таң қалдырды. 1851 жылы бір американдық былай деп жазды:

"Адамдардың ұятсыз киіп жүрген, аударғысы келмейтін жаман есімдерінен олардың жаман екенін білуге болады – барлық жаман құштарлықтар мен қасиеттер, дене мүшелері мен кемшіліктер, жамандықтар мен жамандықтар есімдерге айналдырылған." XIX ғасырдың неке құжаттарында, мысалы, Камай ("ауру; жыныс мүшелері"), Каайхью ("ұры"), Капела ("ластанған") және Вайвайоле ("құнды емес") сияқты бірнеше гавайлықтардың есімдерін табуға болады. Дегенмен, көптеген есімдердің мағынасы жағымды немесе жай ғана сипаттамалық болып келеді. Екі жынысқа да тән ең көп қолданылатын есімдер: Калуа ("екінші бала, серік"), Кеаве ("жаға", тектің символы), Камака ("көз", жақын адамның символы), Кеака ("көлеңке, мән"), Кеалоха ("махаббат"), Опунуи ("үлкен қарны", жоғары әлеуметтік статустың белгісі) және Махо ("екі туған"). XIX ғасырдың есімдерінің ең ерекше ерекшелігі – олардың әртүрлілігі. Бірегей есім қағида еді, ерекшелік емес. Ең көп таралған он есім халықтың тек 4 пайызын құрайды.

Батыс ықпалымен келтірілген өзгерістер

Көне Гавайиде тегілер болған жоқ. Алғашқы дінге өткендер христиандық есім қабылдап, гавайилік есімдерін тегі ретінде қолдануы мүмкін. 1860 жылы Камехамеха IV Атауларды реттеу туралы заңға қол қойды. Гавайиліктер әкелерінің берген есімін тегі ретінде алуға тиіс болды, ал одан кейін туған барлық балалар христиандық, яғни ағылшын тіліндегі есімдерге ие болды. Гавайилік есімдер орта есімдерге ауыстырылды. Заң тек 1967 жылы жойылды. Гавайи АҚШ-қа қосылғаннан кейін гавайи тілінің білімі төмендеді. Әжелер мен аталар келесі екі буынға дәстүрлі есімдер бере алатын, бірақ 2000 жылдары гавайи отбасында туған баланың ана тілінде сөйлейтін туыстары болмауы мүмкін. Есімдер белгілі тұлғалардан, патшалар әулетінен, мифтерден және әндерден алынады. Дегенмен, кейде есімдер тікелей ата-бабалардан және басқа да отбасы мүшелерінен алынады. Гавайилік Мэри Кавена Пукуи осы практикаға наразылығын білдірді:

"Менің атымды сыйлық ретінде беруге болмайды. Менің атым – мен үшін. Бірақ адамдар үнемі менің атыммен бала шаға шағады, сондықтан менің көптеген іні-қарындастарым бар. Менің атыммен бірге "капу" болса, олардың ешқайсысына зиян келтіргім жоқ. Сондықтан мен дұға етемін: «Егер осы балаға менің атымды берген болса, онда маған жақсылық жасап, "капуды" оқи (oki) деп, атын киелі етіңдер»". Кимо (Джим) және Лахела (Рахила) сияқты батыс есімдерінің дыбысталуымен жазылған түрлері өздеріне жеке есімдерге айналды. Киноиндустрия Гавайи есімдерін шығарады, мысалы, «Оңтүстік теңіздердегі Аломадан» (1926) бастап «Лило мен Стичке» (2002) дейін. Гавайи тілінде көптеген сөздер үшін окина (көмекейлік тоқтау) және кахако (ұзын дауысты белгілейтін макрон) сөздің мағынасы үшін маңызды. Олар көбінесе ағылшын тіліндегі мәтіндерде назарға алынбайды немесе окиналар тиісті емес жерлерге қосылады. Гавайи дауыстылары, тіпті баса айтылмаған кезде де, анық айтылуы керек.