Кіріспе
Бертрам операциясы – 1942 жылы Эль-Аламейннің екінші шайқасы алдында Бернард Монтгомери басқарған Мысырдағы одақтас күштер жүзеге асырған екінші дүниежүзілік соғыстың алдау операциясы. Бертрамды Дадли Кларк Эрвин Роммельді одақтастардың шабуыл уақыты мен орны туралы жаңылыстыру мақсатымен ойлап тапты. Операция Джеффри Баркас басқарған Ұлыбританияның Таяу Шығыс командованиесінің маскировкалау басқармасы жасаған манекендер мен маскировканы қолдану арқылы физикалық алдаудан тұрды. Бұған қоса, "Кенвелл" операциясы деп аталған, жалған радиохабарламалар арқылы жүзеге асырылған электромагниттік алдау да жүргізілді. Бұл шаралардың барлығы Остік державаларды шабуылдың жағалау жолы мен теміржолдан алыс, оңтүстікке қарай, нақты шабуылдан екі күн кейін болатынына сендіру үшін жоспарланды. Бертрамның мақсаты – әскер бөлімдерінің сыртқы көрінісін жасау, бронетехниканы, артиллерияны және жабдықты жасыру болды. Манекендер мен танк-маскиттер негізінен жергілікті материалдардан, соның ішінде калико матасы мен пальма жапырақтарынан жасалған тосқауылдардан құрастырылды. Нағыз танктер жеңіл "Саншилд" шатырларын пайдаланып жүк көліктері ретінде маскировкаланды. Майдандық артиллерия мен оның шараулары да жүк көліктері ретінде маскировкаланды, олардың нағыз доңғалақтары қарапайым қорап тәрізді "Каннибал" шатырының астында көрінетін, жүк машинасының пішінін беру үшін жасалған. Бензин канистралары қолданыстағы бекітілген орлардағы көлеңкеде жасырылды. Азық-түлік қораптарға үйіліп, жүк көліктеріне ұқсату үшін маскировкалық торлармен жабылды. Бірнеше апта бойы жүк көліктері танк құрастыру аймағында ашық тұрды. Нағыз танктер де алдыңғы шептен шалқап, ашық жерде орналастырылды. Шабуылдан екі күн бұрын танктер жүк көліктерінің орнына қойылды және таң атқанға дейін "Саншилд" шатырларымен жабылды. Сол түні танктер бастапқы орналасқан жерлеріне манекендермен ауыстырылды, соның салдарынан бронетехникалар алдыңғы шептің артында екі немесе одан да көп күн сапарда қалды. Шабуылға дайын емес деген ойды нығайту үшін су құбыры құрылысы күніне 8 шақырым жылдамдықпен жүргізілді. Шабуыл кезінде бірнеше күндік құрылыс аяқталмай қалды; оңтүстікке танктер, қару-жарақ және жабдықтар орналастырылды. Шайқас аяқталғаннан кейін, тұтқынға алынған неміс Panzerarmee генералы Вильгельм Риттер фон Тома Монтгомериге одақтастардың өздерінен кем дегенде бір бронетандық дивизиясы көп болғанына және шабуылдың оңтүстікте болатынына сенгенін айтты. Роммельдің орынбасары генерал Георг Штумме шабуыл бірнеше аптадан кейін басталады деп ойлады. Бертрам операциясы сәтті аяқталды; Эль-Аламейндегі жеңісті жариялаған кезде Уинстон Черчилль маскировкалау операциясын жоғары бағалады.
Operation Bertram was a Second World War deception operation practised by the Allied forces in Egypt led by Bernard Montgomery, in the months before the Second Battle of El Alamein in 1942. Bertram was devised by Dudley Clarke to deceive Erwin Rommel about the timing and location of the Allied attack. The operation consisted of physical deceptions using dummies and camouflage, designed and made by the British Middle East Command Camouflage Directorate led by Geoffrey Barkas. These were accompanied by electromagnetic deceptions codenamed Operation Canwell, using false radio traffic. All of these were planned to make the Axis believe that the attack would take place to the south, far from the coast road and railway, about two days later than the real attack. Bertram consisted of the creation of the appearance of army units where none existed and in concealing armour, artillery and matériel. Dummy tanks and guns were made mainly of local materials including calico and palm frond hurdles. Real tanks were disguised as trucks, using light "Sunshield" canopies. Field guns and their limbers were also disguised as trucks, their real wheels visible, under a simple box shaped "Cannibal" canopy to give the shape of a truck. Petrol cans were stacked along the sides of existing revetted trenches, hidden in the shadows. Food was stacked in piles of boxes and draped with camouflage nets to resemble trucks. Trucks were parked openly in the tank assembly area for some weeks. Real tanks were similarly parked openly, far behind the front. Two nights before the attack, the tanks replaced the trucks, being covered with "Sunshields" before dawn. The tanks were replaced that same night with dummies in their original positions, so the armour remained seemingly two or more days' journey behind the front line. To reinforce the impression that the attack was not ready, a dummy water pipeline was constructed, at an apparent rate of 5 mile (8 km) per day. Some days' worth remained to be built at the time of the attack; dummy tanks, guns and supplies were constructed to the south. After the battle, the captured German Panzerarmee general Wilhelm Ritter von Thoma told Montgomery that he had believed the Allies had at least one more armoured division than they did and that the attack would be in the south. Rommel's stand in, general Georg Stumme, thought the attack would not begin for several weeks. Bertram had succeeded; when announcing the victory at El Alamein in the House of Commons, Winston Churchill praised the camouflage operation.
Жоспарлау
Бертрамды Дадли Кларк Эрвин Роммельді Сегізінші армияның күтілетін шабуылының уақыты мен орны туралы жаңылыстыру үшін ойлап тапты. Ол Монтгомеридің бронетехникасының нақты қозғалысын жасырып, манекендер мен маскировканы қолдану арқылы физикалық алдаудан тұрды. "Кенвелл операциясы" деп аталған электромагниттік алдау радиосәулелерді жалған мәліметтермен толтыру арқылы жүзеге асырылды. Алдыңғы шеп салыстырмалы түрде қысқа болды: ол солтүстікте Жерорта теңізінен, Эль-Аламейн теміржол станциясына жақын жерден басталып, оңтүстіктегі, өтпес Қатара ойпатымен аяқталып, шамамен 30 мильге созылды. Сондықтан, жау шабуыл осы аралықта болады деп ойлауға тиіс болды, ал жалғыз жол солтүстікте болғандықтан, кез келген басқа жерде күтпеген және толыққанды шабуыл жасау ықтимал емес деп саналды. Алдаудың мақсаты жауды шабуылдың оңтүстікке қарай, жағалау жолы мен теміржолдан алыс, және нақты шабуылдан екі күн кейін болатынына сендіру болды. 1942 жылдың 8 тамызында жаңа Таяу Шығыс қолбасшысы Харольд Александр Геффри Баркастың камуфляж бөліміне Хелванға барып, Бертрамды іске асыру мүмкіндігін бағалады. Ол бәрін мұқият қарады, бірақ ең қызығушылықты ағаш өңдеу шеберханасына білдірді. 1942 жылдың 16 қыркүйегінде Монтгомеридің штаб бастығы Фредди де Гинган Баркасты және Тони Айртонды Борг-эль-Арабқа жақын Сегізінші армия штабына шақырды. Ол бұл ақпараттың құпия екенін, Александрдың Хелванға сапарынан әсер алғанын және камуфляж бөлімінің кеңесін алғысы келетінін айтты. Ол Чарльз Ричардсонды таныстырды, ол Дадли Кларктың құпия "А" тобында жұмыс істеді және Монтгомериге қажетті алдауды жүзеге асыруға жауапты болды. Ричардсон 1940 жылы штаб офицерлерінің оқуын жеделдетуге байланысты алдау жоспарларын жасауға оқытылмаған, сондай-ақ ол бұрын ешқашан мұндай жоспар дайындамаған. Ол жоспар сәтті аяқталуы керек деп шешті, өйткені, оның сөзіне сүйенсек, "егер ол сәтсіз аяқталса, онда ешқандай жоспар болмауынан да көп зиян келтіреді". Де Гинган негізгі жоспарды баяндады: жағалау жолы бойымен солтүстікке шабуыл жасау және оңтүстікке қарай 20 мильдей қашықтықтағы шабуылдық қимылдар. Танкілер қалыптасу орындарынан шайқасқа қатысу орнына көшуге екі күн жұмсайды. Инженерлік жұмыстар қазірдің өзінде жүргізіліп жатыр. Содан кейін ол оларды таңқалдырды, Эль-Аламейндегі шешуші шабуылда қолданылатын жүздеген танкілерді, далалық артиллерияны және мыңдаған тонна материалды жасыруды сұрады. Баркас осындай мүмкіндік күтіп отырған еді, енді ол шөлдегі ең ірі шайқасты жасыру мүмкіндігіне ие болды. Баркас пен Айртон жағажайдағы құмдарға барып, ойланып отырды. Баркас өзінің жұмысынан босатылған және қысқа уақытқа өзімен жұмыс істеген сахналық әртіс Жаспер Маскелинді еске алды, оған қазір оның жоғалып кету трюктері қажет екенін айтты. Айртон келісіп, танктерді жүк көліктері ретінде көрсету үшін күн қалқандарын қолдануды ұсынды, және керісінше. Олар сол күні жоспарды теріп, де Гинганд пен Ричардсонға ұсынды. Олар оңтүстікке орналасу үшін екі жалдамалы бригада құруды ұсынды. Олар танктер өздерінің қалыптасу аймақтарынан (Мюррейфилд және Балқыту қазандығы) қозғалмағандай көрінетіндей етіп, дайын емес сияқты көрінетін еді. Оларды алмастыратын танк макеттері сол жерде орналасады, ал олар Мартеллоның алдыңғы жағына келгенде, жүк көліктерін еліктейтін еді. Күн қалқаны идеясы Таяу Шығыстағы Бас қолбасшы генерал Вейвеллдің өзінен туындады. Ол жүк машинасына ұқсайтын танк суретін қолмен салды: оны көтеру үшін 12 адам қажет болды, ал ол крестонос танкымен алғашқы сынақ кезінде бұзылып қалды. Алайда Баркас күн қалқанына сенімді болғандықтан, одан жеңіл нұсқасын сұрады. Mark 2 Sunshield жеңіл болат тіреуге созылған кенептен жасалды. Ол берік, жеңіл және арзан өндірілді. Ең бастысы, 150 метрден RAF ұшқыштары Mark 2 машинасына жүк машинасы ұқсайтынын анықтады.
"Каннибальдар" далалық қару үшін
Аулалық қарулар мен олардың иілгіштері Тони Айртон мен Брайан Роббтың басшылығымен британдық "3 тонналық" жүк көліктері ретінде жасырындырылды. Олар ұзын сүйрегіш таяқты қарудың шанағымен жауып, сосын екі жағына да жүк көлігінің тенты орнатты. Қару мен иілгіштің нақты доңғалақтары жасанды жүк көлігінің шынайылығын арттырды, себебі олар жүк көлігінің доңғалақтары орналасуы тиіс жерде, тенты астында көрініп тұрды. Бұл тәсіл "Каннибал" деп аталды, өйткені қару мен иілгіш тентымен "жұтылды". 25 фунттық қаруды тартқан "Quads" деп аталған Morris C8 төрт дөңгелекті тракторларын да жасыру қажет болды, себебі олардың болуы тікелей артиллерияның бар екенін көрсететін. Олар одан да қарапайым түрде, шын доңғалақтары бар жүк көліктері ретінде, көліктің екі жағына байланған төрт тіреуге тор жауып, жіптермен бекітілді. Стационарлық макеттік танктер мен қарулар негізінен жергілікті материалдардан, оның ішінде калико мен пальма жапырақтарынан жасалған қоршаулардан жасалды. Кейбір макеттік танктер жылжымалы болды, олар джиптердің үстіне орнатылған жеңіл каркастардан тұрды.