Кіріспе

Бертрам операциясы – 1942 жылы Эль-Аламейннің екінші шайқасы алдында Бернард Монтгомери басқарған Мысырдағы одақтас күштер жүзеге асырған екінші дүниежүзілік соғыстың алдау операциясы. Бертрамды Дадли Кларк Эрвин Роммельді одақтастардың шабуыл уақыты мен орны туралы жаңылыстыру мақсатымен ойлап тапты. Операция Джеффри Баркас басқарған Ұлыбританияның Таяу Шығыс командованиесінің маскировкалау басқармасы жасаған манекендер мен маскировканы қолдану арқылы физикалық алдаудан тұрды. Бұған қоса, "Кенвелл" операциясы деп аталған, жалған радиохабарламалар арқылы жүзеге асырылған электромагниттік алдау да жүргізілді. Бұл шаралардың барлығы Остік державаларды шабуылдың жағалау жолы мен теміржолдан алыс, оңтүстікке қарай, нақты шабуылдан екі күн кейін болатынына сендіру үшін жоспарланды. Бертрамның мақсаты – әскер бөлімдерінің сыртқы көрінісін жасау, бронетехниканы, артиллерияны және жабдықты жасыру болды. Манекендер мен танк-маскиттер негізінен жергілікті материалдардан, соның ішінде калико матасы мен пальма жапырақтарынан жасалған тосқауылдардан құрастырылды. Нағыз танктер жеңіл "Саншилд" шатырларын пайдаланып жүк көліктері ретінде маскировкаланды. Майдандық артиллерия мен оның шараулары да жүк көліктері ретінде маскировкаланды, олардың нағыз доңғалақтары қарапайым қорап тәрізді "Каннибал" шатырының астында көрінетін, жүк машинасының пішінін беру үшін жасалған. Бензин канистралары қолданыстағы бекітілген орлардағы көлеңкеде жасырылды. Азық-түлік қораптарға үйіліп, жүк көліктеріне ұқсату үшін маскировкалық торлармен жабылды. Бірнеше апта бойы жүк көліктері танк құрастыру аймағында ашық тұрды. Нағыз танктер де алдыңғы шептен шалқап, ашық жерде орналастырылды. Шабуылдан екі күн бұрын танктер жүк көліктерінің орнына қойылды және таң атқанға дейін "Саншилд" шатырларымен жабылды. Сол түні танктер бастапқы орналасқан жерлеріне манекендермен ауыстырылды, соның салдарынан бронетехникалар алдыңғы шептің артында екі немесе одан да көп күн сапарда қалды. Шабуылға дайын емес деген ойды нығайту үшін су құбыры құрылысы күніне 8 шақырым жылдамдықпен жүргізілді. Шабуыл кезінде бірнеше күндік құрылыс аяқталмай қалды; оңтүстікке танктер, қару-жарақ және жабдықтар орналастырылды. Шайқас аяқталғаннан кейін, тұтқынға алынған неміс Panzerarmee генералы Вильгельм Риттер фон Тома Монтгомериге одақтастардың өздерінен кем дегенде бір бронетандық дивизиясы көп болғанына және шабуылдың оңтүстікте болатынына сенгенін айтты. Роммельдің орынбасары генерал Георг Штумме шабуыл бірнеше аптадан кейін басталады деп ойлады. Бертрам операциясы сәтті аяқталды; Эль-Аламейндегі жеңісті жариялаған кезде Уинстон Черчилль маскировкалау операциясын жоғары бағалады.

Жоспарлау

Бертрамды Дадли Кларк Эрвин Роммельді Сегізінші армияның күтілетін шабуылының уақыты мен орны туралы жаңылыстыру үшін ойлап тапты. Ол Монтгомеридің бронетехникасының нақты қозғалысын жасырып, манекендер мен маскировканы қолдану арқылы физикалық алдаудан тұрды. "Кенвелл операциясы" деп аталған электромагниттік алдау радиосәулелерді жалған мәліметтермен толтыру арқылы жүзеге асырылды. Алдыңғы шеп салыстырмалы түрде қысқа болды: ол солтүстікте Жерорта теңізінен, Эль-Аламейн теміржол станциясына жақын жерден басталып, оңтүстіктегі, өтпес Қатара ойпатымен аяқталып, шамамен 30 мильге созылды. Сондықтан, жау шабуыл осы аралықта болады деп ойлауға тиіс болды, ал жалғыз жол солтүстікте болғандықтан, кез келген басқа жерде күтпеген және толыққанды шабуыл жасау ықтимал емес деп саналды. Алдаудың мақсаты жауды шабуылдың оңтүстікке қарай, жағалау жолы мен теміржолдан алыс, және нақты шабуылдан екі күн кейін болатынына сендіру болды. 1942 жылдың 8 тамызында жаңа Таяу Шығыс қолбасшысы Харольд Александр Геффри Баркастың камуфляж бөліміне Хелванға барып, Бертрамды іске асыру мүмкіндігін бағалады. Ол бәрін мұқият қарады, бірақ ең қызығушылықты ағаш өңдеу шеберханасына білдірді. 1942 жылдың 16 қыркүйегінде Монтгомеридің штаб бастығы Фредди де Гинган Баркасты және Тони Айртонды Борг-эль-Арабқа жақын Сегізінші армия штабына шақырды. Ол бұл ақпараттың құпия екенін, Александрдың Хелванға сапарынан әсер алғанын және камуфляж бөлімінің кеңесін алғысы келетінін айтты. Ол Чарльз Ричардсонды таныстырды, ол Дадли Кларктың құпия "А" тобында жұмыс істеді және Монтгомериге қажетті алдауды жүзеге асыруға жауапты болды. Ричардсон 1940 жылы штаб офицерлерінің оқуын жеделдетуге байланысты алдау жоспарларын жасауға оқытылмаған, сондай-ақ ол бұрын ешқашан мұндай жоспар дайындамаған. Ол жоспар сәтті аяқталуы керек деп шешті, өйткені, оның сөзіне сүйенсек, "егер ол сәтсіз аяқталса, онда ешқандай жоспар болмауынан да көп зиян келтіреді". Де Гинган негізгі жоспарды баяндады: жағалау жолы бойымен солтүстікке шабуыл жасау және оңтүстікке қарай 20 мильдей қашықтықтағы шабуылдық қимылдар. Танкілер қалыптасу орындарынан шайқасқа қатысу орнына көшуге екі күн жұмсайды. Инженерлік жұмыстар қазірдің өзінде жүргізіліп жатыр. Содан кейін ол оларды таңқалдырды, Эль-Аламейндегі шешуші шабуылда қолданылатын жүздеген танкілерді, далалық артиллерияны және мыңдаған тонна материалды жасыруды сұрады. Баркас осындай мүмкіндік күтіп отырған еді, енді ол шөлдегі ең ірі шайқасты жасыру мүмкіндігіне ие болды. Баркас пен Айртон жағажайдағы құмдарға барып, ойланып отырды. Баркас өзінің жұмысынан босатылған және қысқа уақытқа өзімен жұмыс істеген сахналық әртіс Жаспер Маскелинді еске алды, оған қазір оның жоғалып кету трюктері қажет екенін айтты. Айртон келісіп, танктерді жүк көліктері ретінде көрсету үшін күн қалқандарын қолдануды ұсынды, және керісінше. Олар сол күні жоспарды теріп, де Гинганд пен Ричардсонға ұсынды. Олар оңтүстікке орналасу үшін екі жалдамалы бригада құруды ұсынды. Олар танктер өздерінің қалыптасу аймақтарынан (Мюррейфилд және Балқыту қазандығы) қозғалмағандай көрінетіндей етіп, дайын емес сияқты көрінетін еді. Оларды алмастыратын танк макеттері сол жерде орналасады, ал олар Мартеллоның алдыңғы жағына келгенде, жүк көліктерін еліктейтін еді. Күн қалқаны идеясы Таяу Шығыстағы Бас қолбасшы генерал Вейвеллдің өзінен туындады. Ол жүк машинасына ұқсайтын танк суретін қолмен салды: оны көтеру үшін 12 адам қажет болды, ал ол крестонос танкымен алғашқы сынақ кезінде бұзылып қалды. Алайда Баркас күн қалқанына сенімді болғандықтан, одан жеңіл нұсқасын сұрады. Mark 2 Sunshield жеңіл болат тіреуге созылған кенептен жасалды. Ол берік, жеңіл және арзан өндірілді. Ең бастысы, 150 метрден RAF ұшқыштары Mark 2 машинасына жүк машинасы ұқсайтынын анықтады.

"Каннибальдар" далалық қару үшін

Аулалық қарулар мен олардың иілгіштері Тони Айртон мен Брайан Роббтың басшылығымен британдық "3 тонналық" жүк көліктері ретінде жасырындырылды. Олар ұзын сүйрегіш таяқты қарудың шанағымен жауып, сосын екі жағына да жүк көлігінің тенты орнатты. Қару мен иілгіштің нақты доңғалақтары жасанды жүк көлігінің шынайылығын арттырды, себебі олар жүк көлігінің доңғалақтары орналасуы тиіс жерде, тенты астында көрініп тұрды. Бұл тәсіл "Каннибал" деп аталды, өйткені қару мен иілгіш тентымен "жұтылды". 25 фунттық қаруды тартқан "Quads" деп аталған Morris C8 төрт дөңгелекті тракторларын да жасыру қажет болды, себебі олардың болуы тікелей артиллерияның бар екенін көрсететін. Олар одан да қарапайым түрде, шын доңғалақтары бар жүк көліктері ретінде, көліктің екі жағына байланған төрт тіреуге тор жауып, жіптермен бекітілді. Стационарлық макеттік танктер мен қарулар негізінен жергілікті материалдардан, оның ішінде калико мен пальма жапырақтарынан жасалған қоршаулардан жасалды. Кейбір макеттік танктер жылжымалы болды, олар джиптердің үстіне орнатылған жеңіл каркастардан тұрды.