Кіріспе

Философ Арнольд Геулинкс (; 31 қаңтар 1624 – қараша 1669), сонымен қатар Филарет псевдонимімен де белгілі, фламанд философы, метафизик және логик. Ол Рене Декарттың ізбасарларының бірі болды, ол жалпы картезиандық философияның толыққандырақ нұсқаларын жасауға тырысты. Сэмюэл Беккет Геулинкстің адам жағдайының әлсіздігі мен білімсіздігіне жасаған баса назары үшін маңызды ықпал етуші және әріптес деп атады.

Өмір

Геулинкс Антверпен қаласында дүниеге келген. Ол Лёвен университетінде философия және теологияны оқып, 1646 жылы философия профессоры атанды. 1658 жылы ол лауазымынан айырылды, себебі діни көзқарастарына байланысты болған болуы мүмкін, немесе (айтылғандай) сол жылы үйленуімен қатар, танымал емес пікірлерінің салдарынан болды. 1658 жылдың қыркүйегінде Геулинкс медицина докторы болды. 1662 жылы ол логикадан лекция оқыды, ал 1665 жылы ерекше тағайындамамен профессор болып тағайындалды. 1662 жылға дейін Геулинкс жақсы жағдайда емес, кедейлікте өмір сүрді. 1669 жылдың қараша айында Лейден қаласында қайтыс болды, өзінің барлық латын тілінде жазылған еңбектерін өлімінен кейін жариялау үшін қалдырды. Оларды Корнелис Бонтекоэ өңдеді.

Беделі

Геулинкстің Құдай әртүрлі құралдарсыз әрекет ете алмайды деген тезисіне қарамастан, ол XVIII ғасырдың басында, мысалы, Руардус Андала мен Каролус Туинман тарапынан Спинозист ретінде қатты сынға ұшырады. Бұл сын 1710 жылы Кристиан Томасиуспен басталған. Андаланың шабуылы "нағыз" Картезиандардың атынан жасалды, Геулинксті Burchardus de Volder, Jean LeClerc, Frederik van Leenhof, Pontiaan van Hattem және Willem Deurhoff сияқтылармен бірге зиянды деп есептеді. Геулинкске Кристиан Вольфқа қарсы күрес аясында пиетист Йоахим Ланге де шабуыл жасады, ал Иоганн Франц Буддейс оны Пьер Байльмен бірге жасырын түрде христиандыққа қарсы деп қарады.

Философия

Геулинкс өзінің философиясын "ita est, ergo ita sit" ("бар, демек солай") деген сөзбен түйіндеді. Ол "алдын ала орнатылған үйлесімділік" ақыл-дене мәселесін шешу жолы деп санады, Лейбниц идеяны жақсырақ есте сақтаған тұжырымдамасынан 25 жыл бұрын дүниеден озды. Лейбництің философиясында алдын ала белгіленген үйлесім доктринасы оптимизммен байланысты, бұл әлемді "барлық мүмкін әлемдердің ең жақсысы" деп есептеді. Бірақ Геулинкс мұндай байланыс жасаған жоқ. Геулинкстің кездейсоқтығы космологиялық емес, этикалық негізде туындайды. Оның "Этика" атты алғашқы трактаты – оның пікірінше, негізгі қасиеттерді зерттеу. Геулинкс бойынша, ізгілік – Құдайға және Ақылға деген махаббат (III, 16–17; 29). Басты қасиеттер – ізгіліктің мәнінен тікелей туындайтын және сыртқы жағдайларға қатысы жоқ қасиеттері: еңбекқорлық, бағыну, әділдік, қарапайымдық (III, 17). Қарапайымдық оның әлемге деген көзқарасын екі бөлікке бөледі: бірі – әлеммен қарым-қатынасымызды түсіну, екіншісі – Құдаймен қарым-қатынасымыз туралы ұғым. Қарапайымдық – өзіңді білу және өзіңнен бас тарту. Менде өзіме тән деп айта алатыным – білу және қалау ғана. Сондықтан мен жасаған әрбір ісімді саналы түрде жасауым керек, ал санасыз жасалған нәрсе – менің өзімнің себеп-салдарлық әрекетім емес. Осыдан себеп-салдарлықтың жалпы қағидасы туындайды: Quod nescis quo modo fiat, non facis – егер бір нәрсенің қалай жасалатынын білмесең, онда оны жасамайсың. Ол осы принциптің бір түрін "Нағыз метафизика" еңбегінде де айтады. Денеме әсер ететін нервтік импульс бұлшық еттерге қалай жететінін және оларды жиырылатынын білмеймін. "Демек, мен осы машинаның жай ғана бақылаушысымын. Мен оның ішінде ештеңе жаратпаймын, ештеңені жаңарта алмаймын, ештеңені құрта алмаймын немесе жасай алмаймын. Бәрі де басқа біреудің қолынан келеді" (III, 33). Ол – барлық нәрсені көріп, білетін Құдай. Геулинкс философиясының екінші бөлігі себеп пен нәтиже ретінде Оказионализммен байланысты. Оның басшылық қағидасы: "Сен ештеңе істей алмайтын жерде, ештеңе тілемеуің керек" (III, 222). Бұл мистицизм мен аскетизмге алып келеді, бірақ оны тым қатаң қабылдауға болмайды, себебі ол денеге күтім жасау және түрді көбейту міндетімен теңдестіріледі.

Ықпал

Ол Сэмюэл Беккеттің сөздерін келтіреді, оның кейіпкері Мерфи "Арнольд Геулинкстің әдемі бельго-латын тілін" және әсіресе күңгірт нострумды (Беккеттің қызығушылық танытқан сыншыларға жиі қайталайтын сөзі) еске алады: Ubi nihil vales, ibi nihil velis (шамамен: "Қайда ештеңеге лайық болмасаң, онда ештеңеге құштар болма"). "Молой" (1950) романында Беккеттің аттас кейіпкері өзін "Ескі Геулинкс бейнесін жақсы көрген, жас кезінде қайтыс болған, мені Улисс қара қайығында, палуба бойымен шығысқа қарай илеуге еркіндік берген мен" деп сипаттайды. Геулинкс Беккеттің "Соңы" атты әңгімесінде де еске алынады. Ницшенің "Әдептің генеалогиясы" атты еңбегінің "Үшінші эссесінде" Геулинкстің despectus sui әдісіне сілтеме жасалған. Оның "Этикасынан" алынған цитата (In hoc mundo me extra me nihil agere posse, шамамен "Бұл дүниеде мен өзімнен тыс ештеңе істей алмаймын") А. Г. Можтабайдың "Мундом" (1974) романына эпиграф ретінде және белгілі бір мағынада оның тақырыбы ретінде қолданылады.