Кіріспе
Жерді пайдалану, иеліктен шығару немесе басқаларды жерден шеттету құқығын қарастыратын заң түрі – жер құқығы. Жер құқығы жерді пайдалану, иеліктен шығару немесе басқаларды жерден шеттету құқығымен айналысатын заңның түрі болып табылады. Көптеген заң жүйелерінде мұндай мүлік жылжымайтын мүлік ретінде белгілі, ол жеке мүліктен ерекшеленеді. Жерді пайдалану туралы келісімдер, соның ішінде жалға алу келісімдері, мүлік және міндеттемелер құқығының маңызды тоғысқан жері болып табылады. Біреудің жер құқықтарына салынған шектеу, мысалы, жеңілдік құқығы (сервитут), екінші біреудің жер құқықтарын құруы мүмкін. Кен байлықтары мен су құқықтары тығыз байланысты және көбінесе өзара байланысты ұғымдар. Жер құқығы – заңның осылай негізгі түрі, ол мемлекеттің күшінсіз де дами алады; мысалы, Америка батысындағы талап клубтары – кен өндірісіне қатысты ережелер жүйесін қолдану үшін табиғи түрде пайда болған ұйымдар. Жерді иеленбестен басып алу – бүкіл әлемде кең таралған құбылыс.
Land law is the form of law that deals with the rights to use, alienate, or exclude others from land. In many jurisdictions, these kinds of property are referred to as real estate or real property, as distinct from personal property. Land use agreements, including renting, are an important intersection of property and contract law. Encumbrance on the land rights of one, such as an easement, may constitute the land rights of another. Mineral rights and water rights are closely linked, and often interrelated concepts. Land rights are such a basic form of law that they develop even where there is no state to enforce them; for example, the claim clubs of the American West were institutions that arose organically to enforce the system of rules appurtenant to mining. Squatting, the occupation of land without ownership, is a globally ubiquitous phenomenon.
Ұлттық егемендік
Егемендік, ортақ құқық жүйесінде, көбінесе толық меншік құқығы, түбіртек құқығы немесе аллодиалдық құқық деп аталады. Осы жүйелердің көпшілігінде жерді тіркеу жүйесі бар, ол меншік құқығын тіркеуге және дауларды шешу үшін жерге талап ету рәсімін жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Жер құқығы
Жергілікті халықтардың жер құқығы халықаралық құқықпен, сондай-ақ жалпы құқық және азаматтық құқық елдерінің ұлттық құқықтық жүйелерімен мойындалады. Жалпы құқық жүйесінде жергілікті халықтардың жер құқығы аборигендік титул деп аталады. Әдет-ғұрыптық құқық жүйесінде әдет-ғұрыптық жерлер жер меншігінің басым түрі болып табылады. Жер реформасы – жерді алу және/немесе қайта бөлу, мысалы, жер беру сияқты мемлекеттік саясатты білдіреді. Жер құқығы – адамдардың өз еркімен жерді еркін алу, пайдалану және иелену мүмкіндігі, егер олардың жердегі әрекеттері басқа адамдардың құқықтарына кедергі келтірмесе. Бұл жерге экономикалық мағынада қол жеткізумен (яғни, егіншілікпен айналысумен) шатастырылмауы керек. Керісінше, жер құқығы – қауіпсіздік пен адамның мүмкіндіктерін арттыратын жер меншігіне қатысты. Егер адам тек жерді пайдалануға құқыққа ие болса, ол жер иесінің шешіміне байланысты кез келген уақытта жерден қуылмау қаупінде болады, бұл қаржылық тұрақтылықты шектейді. Заңдар маңызды, бірақ олар мәдени дәстүр мен қоғамдық қабылдаумен қолдау көрсетуі керек. Сондықтан, бір елде жер меншігіне және жер құқығына қатысты заңдар үйлесімді болуы тиіс. Әлемдік деңгейде жер құқығына назар аудару артып келеді, себебі ол дамудың көптеген салаларына тікелей қатысты. Викери мен Калханның сөзіне сүйенсек, жер меншігі – капиталдың, қаржылық қауіпсіздіктің, азық-түліктің, судың, баспананың және басқа да ресурстардың маңызды көзі болуы мүмкін. БҰҰ-ның Жерді басқару жөніндегі ұйымы ауылдық жерсіздіктің кедейлік пен аштықтың күшті көрсеткіші екенін және адам құқықтарын іске асыру мен мүмкіндіктерді арттыруға теріс әсер ететінін анықтады. Осы маңызды мәселені – жеткіліксіз жер құқығын шешу үшін Мыңжылдық даму мақсаттарының 7D-сы 100 миллион шалап тұратын жерде тұратын адамның өмірін жақсартуға бағытталған. Бұл кедей адамдардың жер құқығын арттыруды қамтиды, бұл соңғы нәтижеде өмір сапасын жақсартады. Теңдікке қол жеткізу үшін осы топтар әлеуметтік және заңды түрде мойындалған жер құқығын алуы керек.
Уганда
Уганданың 1995 жылғы Конституциясы ерлер мен әйелдердің теңдігін, соның ішінде жерді сатып алу және меншікке ие болу құқығын бекітеді. Алайда, Women's Land Link Africa ұйымының зерттеулері әйелдердің жер иелігінен дәстүрлер мен терең бойға сіңген мәдени әдеттерге байланысты шеттетіліп отырғанын көрсетеді. Тіпті әйелдер жер сатып алу үшін жеткілікті ақша жинаса да, жер күйеуінің атына тіркеледі, ал әйелдер куәгер ретінде қол қояды. Women's Land Link Africa ұйымы теңдікке кедергі келтіретін тағы бір мәселені атап көрсетті: әйелдердің заң бойынша жер иелену құқықтары туралы жеткілікті білімі жоқ. Ауылдық, сауатсыз әйелдер тіпті оларға жер құқығын кепілдендіретін жаңа Конституцияға да қол жеткізе алмайды. 1995 жылғы Конституция ерлер мен әйелдердің теңдігін қарастырса да, әйелдердің жерге қатысты құқықтарына әсер ететін заңдағы кемшіліктер әлі де бар. Заң некедегі әйелдердің жер иелену құқығын қорғайды, бірақ жесірлер мен ажырасқан әйелдердің қажеттіліктерін ескермейді. Осының салдарынан, олар жерсіз және жердің қамқорлығынан тыс қалады. Сонымен қатар, әйелдердің сотқа жүгінуіне сыбайлас жемқорлық және қымбат сот процестері кедергі келтіреді. Жер дауына қатысты сот істерінің қаралуы ұзаққа созылады, сондықтан көптеген әйелдер заңдық көмекке жүгінуге тіпті тырыспайды. Women's Land Link Africa жер иелігіндегі теңсіздікті азайту үшін ұсыныстар ұсынады. Ауылдық әйелдерді радио арқылы насихаттау, қоғамдық талқылаулар, білім беру бағдарламалары және ашық форумдар арқылы өз құқықтары туралы білімділікке жеткізуге болады. Саясатта мәдени ерекшеліктерді ескеру қажет, сондай-ақ қоғамдық көшбасшыларға азшылық топтарды қамту туралы білім беру қажет. Бұдан өзге, заң некедегі әйелдердің құқықтарымен қатар жесірлер мен ажырасқан әйелдердің құқықтарын да қарастыра алады.