Кіріспе

Жаңа Зеландиядағы өзен шатқалы – Кромвель шатқалы – Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралындағы Орталық Отаго аймағында бұрынғы Клута өзенінің (маори тілінде: Мата Ау) жасаған тік шатқалы. Ол Дунстан және Кеирнмуир таулары арасында иіліп, Кромвелл және Клайд қалаларын байланыстырады. Бұл Орталық Отагодағы үш маңызды өзен шатқалының бірі, қалғандары – Кромвельдің батысындағы Каварау шатқалы және Александраның оңтүстігіндегі Роксбург шатқалы. Шақырасы ұзақ жылдар бойы алтын өндірумен, бау-бақшалармен және тас жемістер өндірісімен байланысты болды. Шатқал (ескі Кромвельдің бір бөлігін қоса алғанда) 1990 жылдардың басында суға батып, Клайд су электр стансасының артында Дунстан көлін құрады. Бұрынғы Отаго орталық темір жолы, Клайдтан өзен бойымен шатқал арқылы өткен, алынып тасталды, ал 8-ші мемлекеттік тас жолы жаңадан құрылған көлдің үстінен қайта жоспарланды. 2021 жылы көлдің оң жағалауында маңызды жаңа велосипед жолы – Дунстан жолы ашылды.

География

Кромвель шатқалы Дунстан және Кеирнмюр тауларының көтерілуіне және Клута өзенінің бір мезгілде жасалған тіліміне жауап ретінде қалыптасқан. Шатқалдың солтүстік (ағысқа қарайғы) кіреберісінде Кромвель кенті, ал оңтүстікке қарай Клайд кенті орналасқан. Шығысынан шатқалды Дунстан таулары, батысынан Кэрнмюир таулары шектеледі. Кромвель шатқалы Жоғарғы Клута аңғарына кіреберіс болып табылады және тарихи тұрғыдан он тоғызыншы ғасырдың соңында алғашқы маори моа аңшылары, содан кейін мал өсірушілер мен алтын кеншілері үшін маңызды жол болды. Қазір де ол 8 (SH8) мемлекеттік тас жолы арқылы Орталық Отагоның ішкі аймағына маңызды бағыт болып табылады.

Геология

Кромвель шатқалында Хаст шистасы тобының ерекше тау жыныстары мен тік жарлары басым; Рангитата орогенезі кезінде пайда болған сұр кварцофельдспатты метагрейвакке, микалы метааргиллит және гриншист қабаттарымен араласқан. Орталық Отагодағы шистаның анық көрінетін, кең таралған шистоздығы бар, оның аз көлбеу бұрыштары миоцен деформациясы (Кайкура орогенезі) кезінде пайда болған шистоздықтың кең аймақтық деформацияларын анықтайды. Бұрмаланған геометриялар тау жоталарының үстінде антиформа түрінде, ал аралық алқаптардың астында синформа түрінде кездеседі. Отаго тауларының оңтүстік-шығыс беткейлерінде (атап айтқанда, Тайери жотасы, Ламмермур жотасы, Рок және Пилар жотасы, Раф жотасы, Раггиди жотасы, Дунстан таулары, Пиза жотасы) кері жарылыстар (Отаго жарылыс жүйесі) пайда болады. Кромвель шатқалы Клайдтың солтүстігінде орналасқан Дунстан және Кеирнмюр тауларынан шығады. Екі тау жотасының да оңтүстік-шығысы үлкен кері жарылыстармен – Дунстан жарылысы және Эрнсклеф жарылысымен – бақыланады. Зерттеулер көрсеткендей, Дунстан жарылысымен байланысты геологиялық жақын деформация Кернмюр тауларының оңтүстік жиегінен өте бермей, Клайдқа қарай оңтүстік-батысқа қарай кеңейген. Бұрынғы Клута өзені Кромвель шатқалынан өтіп бара жатқанда осы жарылыстардың бірнешеуімен бірге ағып өткен. Орталық Отагоға адамдардың келуі өсімдік жамылғысында айқын өзгерістерге әкелді, себебі маори аңшы-жинаушылары ойсыздықтан өрт сөндіруді пайдаланды. Маорилердің XIII ғасырдан бастап ағаш жамылғысын өртеуі еуропалықтар қоныстанғаннан бері өсімдік жамылғысын күрт өзгертті. Бұл жағдай Жаңа Зеландияның ең құрғақ аймағы – Орталық Отагода одан да нашарлайды. Мұнда жусан мен тимьян да өседі. Тимьянның Орталық Отагоға енгізілуі көбінесе Отаго алтын іздеу кезінде болған француз алтын кеншісі және бау-бақшашысы Жан Дезире Фероға байланысты. Қорғау шаралары қолданылған жерлерде жергілікті өсімдіктердің (мысалы, ковай) қайта өсуіне куәліктер бар. Жақында ковай ормандарының (Sophora microphylla) Кромвель шатқалында да болғаны, олардың арасында моа жайылымы болғаны туралы болжамдар айтылуда.

Маори тілінде

Бұл аймаққа алғаш қоныс аударған маорилер Орталық Отаго арқылы Батыс жағалауға бара жатқанда, поунаму экспедицияларында, сондай-ақ маусымдық азық-түлік ресурстарын іздеуде болған. Линдис асуы ертедегі маорилер үшін Хавеа және Ванака көлдеріндегі жазғы лагерьлеріне кірудің әдеттегі жолы болғанымен, Кромвель шатқалы маңызды жол ретінде қолданылғандығы туралы жеткілікті дәлелдер бар. Ертедегі маори археологиялық орындары, әсіресе бұрынғы Клута өзенінің сол жағында шоғырланған, және Моа сүйектерімен байланысты Moa аңшыларының шағын лагерьлерін қамтиды. Төрт нысан Rockfall I және II, Italian Creek, Muttontown Gully және Clyde West деп белгіленген. Орталық Отаго өзенінің шатқалдарындағы тік жартастардың көптеген ойыстары моалардың ұялау орындары болған болуы мүмкін. Мұндай жерлер Кромвель шатқалында көптеп кездеседі және көптеген баспаналарда табылған жұмыртқа қабығының сынықтары олардың пайдаланылғанын растайды. Чалмерс екі маори жетекшісімен бірге сапар шекті: Тютураудан шыққан Нгаи Таху басшысы Реко және Каикура тауларынан қашып келген Кайкура. Чалмерс жолдар мен жолдардың жоқ болған кезде Орталық Отагоның ішкі аймасына сапар жасады, өзінің жетекшісі Реконың шамамен жиырма жыл бұрын Уайтакиден жасаған қадамдарын қайтадан іздеуге үміттенеді. Хорацио Хартли мен Кристофер Райли Кромвель шатқалының екі жағында үш ай жұмыс істеді, бірақ олар жасырын түрде жинаған алтынның үлкен қорын 1862 жылдың тамызында Дунединдегі бас алтын қабылдаушыға жеткізуге мәжбүр болды. Хартли мен Райлидің жаңалығы үлкен қызығушылық туғызды, олар алтынның бір бөлігін тапсырғанда, болашақта Хартлидің жағажайы деп аталатын жерге алтын ағыны басталды. Хартли мен Райли бай табыстарының орнын (Клута өзенінің Каварау өзенімен қосылған жерінен шамамен бір мильдей төмен) ашқандары үшін Отаго провинциялық үкіметінен 2000 фунт стерлингпен марапатталды. 1862 жылдың 23 қыркүйегінде Данстан алтын кені жарияланды, осы атауды таңдауының себебі негізінен Райлиге деген құрмет болды, ол Хартлиге "ашқандық үшін" көрсетілген құрметке "қызғанышпен" қарады. Бірақ бұрынғы алтын ағыны сияқты, драждардың дәуірі де бірнеше жылдан кейін аяқталды.

Қытайлық кеншілер

1865 жылы Отаго провинциялық кеңесі Австралиядағы Виктория алтын кен орындарында жұмыс істейтін қытай шахтерлерді Отаго алтын кен орындарын қайта өңдеуге шақырды. Еуропалық шахтерлер көбінесе Марлборо және Батыс жағалаудағы мол алтын кен орындарына кетіп қалды, бұл қытай иммигранттарына Қытайдан, әсіресе Гуандун провинциясынан тікелей келуге мүмкіндік берді. Бірақ сол кезде көл ауданы (Кингстон/Квинстаун) Каверау шатқалы арқылы байланыстыру жоспарланған, Кромвель шатқалы емес. 1877 жылы Тайери темір жолымен байланысатын темір жол салу туралы да айтылды, бірақ бұл жоспар тағы отыз жыл бойы жүзеге аспады. Темір жол соңғы рет 1907 жылы Клайдқа жетті, ал станцияны премьер-министр Уильям Холл Джонс 1907 жылдың 2 сәуірінде ресми түрде ашты. 1906 жылы құрылған Кромвель темір жолы және прогресс лигасы, шатқал арқылы Кромвельге дейін темір жолды ұзартуға ықпал ету үшін үкіметке үнемі лобби жасады. Алайда, темір жол желісі 1914 жылға дейін Клайдта тоқтады. Лоббилік топ Кромвель мен Клайд арасындағы тасымалдау құнының жоғары екенін, бұл аймақтың фермерлеріне тигізетін әсерін атап өтті, сондай-ақ жолдың нашарлығына назар салды: "Суару бірінші", - деп жауап берді үкімет. Бұл ұсыныстарды тоқтатуға себеп болмады. 1914 жылдың наурыз айында темір жолды ұзартуды қайта бастау туралы хабарландырылды, ал келесі айларда жаңа зерттеулер жүргізіліп, жұмыстар басталды. 1916 жылдың соңына қарай шамамен 14 шақырым темір жол төселді. Кромвельге дейінгі желі 1921 жылдың шілдесіне дейін аяқталмады, бұл күтілген екі-үш жылдан әлдеқайда көп уақыт алды. Бөгет аяқталғаннан кейін Клайдқа дейінгі желіде көлік ағыны азайды және Миддлмарштан Клайдқа дейінгі бөлік 1990 жылдың 30 сәуірінде жабылды. Бұл Кромвель шатқалын аймақтағы бірегейге айналдырды, нәтижесінде Жаңа Зеландияның ең жақсы жемістері өндірілді. Аннандар бұл шатқалдың оңтүстік жағында, кейіннен Жеміс өсірушілер жолы деп аталған жерде алғашқы жеміс бағын құрған отбасылардың бірі болды. 1901 жылы Уильям Аннан жерін тазартып, баспана салып, жеміс ағаштарын отырғызды. Австралиядан әкелінген алғашқы ағаштар Аннанның Орталық Отагоның қиын климатына ең қолайлысын анықтау үшін әртүрлі қоспалардан тұрды, олар цитрус, бадам, жаңғақ, шие, өрік, алма, груша, шабдалы, нектарин, қайталама және жүзімді қамтыды. Дунстан көлінің суға батуына дейін Кромвель шатқалын соңғы тастап кеткен бақшашы Кевин Джексон болды, ол 1969-1989 жылдар аралығында шатқалда бақша шаруашылығымен айналысты. Көлдің жанында Джексонның бағынан қалған бірнеше ағаштар ғана бар. Бірақ Отагода қуат үшін бұл баламалы нұсқа 1940 жылдары ғана кеңінен талқыланды. 1944 жылы Клута өзенінің әлеуетін зерттеу Роксбург бөгетін таңдауға және салуға әкелді, ал алғашқы электр қуаты 1956 жылы өндірілді. Кез келген жобаның қолданыстағы шаруашылыққа тигізетін әсері бастапқыда мойындалды: "Клута аңғарының кез келген одан әрі дамуы өте күрделі мәселе тудырады, өйткені жақсы жерлер, жеміс бақшалары, байланысты өнеркәсіптер, байланыс жолдары, жақын қоныстар және бүкіл қалалар немесе қалалар мен жергілікті органдарға тигізетін әсер ескерілуі керек". Алайда, бұл мәселелер ескерілмеді және бөгет Ұлттық үкіметтің "Икемді ойлау" саясатының бір бөлігіне айналды. Бірақ ол 1992 жылға дейін пайдалануға берілмеді, оның жалпы құны 955 миллион NZD (1987 жылдың қыркүйегі) құрады. Қисықтар арқылы бұранда ретінде қызмет ету үшін туннельдерге көп мөлшерде бетон құйылғанға қарамастан, археологиялық маңызы бар 617 орынның жинағы ұсынылды, олардың 85-і Дунстан көлінің толтырылуына байланысты Кромвель шатқалына батып кетті. Дунстан көлі аймағында көлді толтырудан жалпы саны 250 нысан жоғалды. Бұл жер сілкіністері 1990 жылдардың басында олардың қозғалысын азайту үшін кеңінен геоинженерлік инженериядан өтті, ал қазір олардың барлығы өте төмен қозғалыс деңгейіне ие. Инженерлік жұмыстар жер асты суының деңгейін төмендету үшін ауқымды дренажды, аяқ жақтауларды және Cairnmuir жер сілкінісі жағдайында дренаждық жабындыны қамтиды. 13 үлкен диаметрлі туннель бірнеше жер сілкінісінің аяғына дейін жетеді, бұл жер асты суларын құю үшін, әйтпесе базальды қию аймағын майлайды. Кішкентай дренаждық туннельдермен (барлығы 49) біріктірілгенде, туннельдердің жалпы ұзындығы құрайды. Бұл шаралармен қатар, 6500-ге жуық құралдар орнатылды, олар сырғу қозғалысын өлшеу және бақылау үшін қолданылады. Қауіпсіз жұмыс орнын орнатумен бірге экскаваторлар мен рельсті команда келесі күндері қалған еріген материалдарды тазартты. Ұлттық партияның "Икемді ойлау" экономикалық саясаты бөгет құрылысының алғашқы кезеңдерінде қатты сынға алынып, талқыланды және бөгетке әсер еткендердің барлығы оған наразылық білдірді. Бөгет құрылысы кезінде жұмысшылар одағы көптеген ереуілдер ұйымдастырды. Кейрнмуир сырғасының тұрақтандырылуы аяқталуға жақын болған кезде, дренаждық перроның төменгі бөлігінде "Бомонттан қол алыңыз" деген жазу жазылды, бұл Клута өзенінің төменгі ағысында, Бомонт маңында салынатын қосымша бөгет мүмкіндігіне сілтеме жасады. Бұл граффитидің қалдықтары әлі де көрініп тұр. Дунстан көлінің толтырылуымен байланысты кең ауқымды әсерлер лагаросифонның (көл шөбінің) таралуымен және Каверау шатқалының тұнбаға толуымен қатар, қауымдастықтарға әлі де әсер етеді.

Қол жеткізу

Кромвель шатқалына негізінен екі бағыт арқылы кіруге болады. Дунстан көлінің сол жағасында 8-ші мемлекеттік тас жол өтеді, ол Клайдты Кромвельмен Deadman's Point көпірі арқылы жалғастыратын бір қатарлы жол. Дунстан көлінің оң жағасында Dunstan Cycle Trail орналасқан, бұл қазіргі Otago Central Rail Trail жолын ұзартатын, арнайы салынған велосипед жолы. Дунстан көлі Клайд тоғанынан шатқал арқылы Кромвельге және одан әрі жүзуге жарамды.

8 мемлекеттік тас жолы

Дунстан көлі ескі 8 мемлекеттік тас жолының (SH8) және Клайдтан Кромвеллге дейінгі бұрынғы темір жол бағытының орнын су басып жатыр. Кромвеллге теміржол қызметі 1980 жылы тоқтатылғандықтан, Дунстан көлі толтырылар алдында Кромвеллге жаңа теміржол салу қажет болмады. SH8 тас жолын қайта құру қажет болды және ол шатқалдың сол жақ жағалауынан жоғары салынды (бұрынғы SH8 тас жолының шатқал төңірегіндегі орнынан жоғары).

Жолдарды қайта реттеу

Клайд электр станциясының жол құрылысы жалпы он жылға созылды және жолдармен қатар бірнеше көпірлер мен құбырлар салынуын қамтыды. Жобаға жиырма ірі келісімшарт қатысты және кем дегенде көп мөлшерде тас пен құм-қиыршық тасылды. Көптеген нысандар мұражайлық алтын өндіру қызметімен байланысты болды (тастан қаланған ғимараттар, тас қабырғалар, бөгеттер, су арналары, тас үйінділері), алайда алты нысан тарихи кезенге дейінгі тас паналары еді.

Данстан көлі жолы

2021 жылдың мамыр айында Кромвель шатқалы арқылы Дустан көлі жолы ашылды. Бұл Отаго орталық темір жолының бөлігі болмаса да, шатқалдың сол жағындағы Кейнмюир тауларының етегімен салынған арнайы созылма болып табылады. Дустан көлі жолы Клайд пен Кромвельді байланыстырады, велосипедшілер мен жаяу жүргіншілерге көпірлер, серпілмелер, Дустан көлінің үстінде тік жартастарға бекітілген аспалы жабық жолдар немесе Баннокберннің көркең жүзімдіктері арқылы 2-3 деңгейлі (оңай-орташа) маршрут ұсынады. Клайдтан Кромвельдің тарихи ауданына дейінгі шатқал арқылы жол , алайда қазіргі уақытта жол Кромвельден солтүстікке қарай Дустан көлінің батыс жағалауымен әрі созылады.

Саздық күзетшісінің мүсіні

2023 жылдың 21 қазанында «Тарихи Клайд» қайырымдылық қоғамы сағаның кіреберісіндегі Клайд тоғанына қарай орнатылған Кареария (Жаңа Зеландиялық сұңқар) бейнесіндегі болат мүсінін ашты. Суретші Дэн Келли жасаған мүсін қайта өңделген болаттан жасалған және ол сағаны және төмендегі Клайд қаласын қорғаушы болады.