Кіріспе
Гуманизм түрі
Христиан гуманизмі, жалпы адамдық қадір-қасиет, жеке бостандық және бақыттың маңыздылығы сияқты гуманистік принциптерді Исаның үйретімінің маңызды, негізгі және тіпті бірегей құрамдас бөліктері деп қарастырады. Бұл терминді қолдаушылар осы ұғымды Ренессанс немесе патристикалық дәуірге дейін жегізеді, өз сенімдерін "гуманизм" деп аталатын ғылыми қозғалыспен байланыстырады. Дженс Циммерман сияқты дінтанушылар христиан гуманизмін христиан тарихындағы маңызды күш ретінде дәлелдейді. Циммерманның пікірінше, христиан гуманизмі дәстүрі Құдайдың Иса тұлғасында адамзатты құтқару үшін адам болып келгені туралы христиан дінінен және қатысушы адамдар тобына (қауымға) Мәсіхтің өмірін іске асыру туралы қосымша талаптан туындайды. Бұл термин гуманистік қозғалыс өкілдері тарапынан сынға ұшырады, кейбіреулері оның дұрыс еместігін немесе шын мәнінде христианның "ерекшелігін" дәлелдеу үшін қолданылатынын айтады. Мысалы, кейбір христиан гуманистері гуманизмнің басқа түсініктерінің нағыз еместігін айтады, "жалпы адамзат, жалпы ақыл, бостандық, жеке тұлға, адам құқықтары, адам азаттығы мен прогресі және тіпті секуляризмнің өзі олардың христиан гуманистік тамырлары болмаса, түсіну мүмкін емес" дейді.
Шығу тегі
Христиан гуманизмі 15 ғасырдың соңында Якоб Уимпфеллинг, Джон Колет және Томас Мор сияқты қайраткерлердің алғашқы еңбектерімен қалыптасты; ол 16 ғасырдың бірінші жартысында Жак Лефèvre д'Étaples және әсіресе Эразм сияқты кең таралған Ренессанс және гуманистік зиялылардың пайда болуымен көптеген ой-пікірлерге басымдық жасады, Эразм солтүстік Ренессанстың ең көрнекті ғалымы атанды.
Якоб Уимпфеллинг
Гуманистердің алғашқы өкілдері өздерінің интеллектуалдық еңбектерін шіркеуді реформалауға және гуманистік білім беру арқылы рухани өмірді жаңартуға бағыттағанмен, осы идеяның алғашқы белгілері мен тәжірибелері Ренессанс дәуірінің гуманисі және теологы Якоб Уимпфеллинг (1450–1528) есімімен байланысты. Уимпфеллинг шіркеу меценаттығын қатаң сынап, көптеген дін қызметкерлерінің моральдық бұзылуын айыптады; алайда, даудан қорқып, өзінің ойларын іс-қимылға айналдырудан тартынды. Ол классикалық антикалық әдебиеттердің көптеген туындыларын оқуды ұнатса да, оларды кеңінен таралған христиандыққа енгізуден сескенді және Латын шіркеуінің әкелері мен Кейінгі Рим империясының христиан ақындарының еңбектерін пайдаланып, христиан дінінде білім алған шіркеу басшыларын, белгілі шіркеу авторларын және бірнеше маңызды классикалық жазбаларды дайындауға бағытталған жаңа білім беру жүйесін құруға тырысты, осылайша христиан әлемінің жағдайын жақсартуды көздеді.
Джон Колет
Джон Колет (1467–1519) ерте христиан гуманизмінің тағы бір маңызды тұлғасы болды, ол өзінің бір замандасы Якоб Уимпфелингке қарағанда зор мәдени ықпалға ие болды. Марсилио Фичино мен Пико делла Мирандола сияқты неоплатондық философтарға қызығушылық танытып, мәтіндерді талдаудың гуманистік әдістерін бағалап, оларға қатысты толыққанды идеялар мен принциптерді дамыта отырып, ол осы гуманистік әдісті апостол Пауылдың хаттарына қолданды. 1505 жылы ол теология ғылымының докторы дәрежесін алды, содан кейін Санкт-Пол соборының деканы болды. Ол собордың жанындағы ұлдарға арналған Санкт-Пол мектебін құру үшін өзінің байлығын пайдаланды. Мектеп латын, грек тілдерін оқытумен қатар, оқушыларын моральдық жағынан дайындады, сондай-ақ жаңа оқулықтарды ұсыну және жазу үшін белгілі гуманистерді шақырды. Ең жақсы христиан авторларымен қатар, бірнеше антикалық мәтіндер (көбінесе Цицерон мен Вергилий) оқытылды, бірақ Колеттің басқа классикалық мәтіндерді оқытуға қойған шектеулері гуманизмге қарсы болып бағаланды және мектеп директорлары оны тез жойды. Оның қайтысынан кейін Санкт-Пол мектебі ықпалды гуманистік оқу орнына айналды. Ол көптеген шіркеу басшыларын қатаң сынады.
Жаков Лефевр д'Этапл
Жакус Лефевр д'Этапль (1453–1536) Эразммен бірге христиандық білімді, патристикалық және библиялық жазбалардағысын, ежелгі өркениеттер мен классикалық ойдың көптеген ең жақсы зияли жетістіктерімен үйлестірудің маңыздылығын бірінші болып түсінген христиан гуманистерінің бірі болды. Ол Париж университетінде білім алды және Италиядағы қазіргі мәдени өзгерістерге деген қызығушылығынан Георгий Гермонимустың басшылығымен грек тілін оқыды. Ол Парижде гуманитарлық ғылымдарды оқытты, алғышқы ғылыми еңбектерінің бірі Аристотельдің «Метафизикасына» кіріспе жазу болды. Ол Аристотель туралы көптеген еңбектер жазды және қолданыстағы ортағасырлық латын аудармаларының орнына Аристотельдің еңбектерін түпнұсқа грек тілінен тікелей аударуды қолдауға ұмтылды. Содан кейін оның назары ортағасырлық схоластикадан гөрі рухани өмірдің педагогикасы үшін тиімдірек көздер деп есептеген грек шіркеу әулиелеріне ауысты. Оның мақсаты Еуропадағы рухани өмірді қайта жаңғыртуға көмектесу болды, сондықтан ол 1508 жылы зейнетке шығып, осы мәселеге толыққанды назар аударды. Ол Забурлар мен Пауылдың хаттары сияқты Киелі кітаптардың әртүрлі латын мәтіндерін жариялай бастады және сақталған қолжазбалар арасындағы мәтіндік айырмашылықтарды зерттеуге ниеттенді. Науэрттің сөзіне сүйенсек, бұл «библиялық жарияланымдар XVI ғасырдың бірінші жартысында француз, неміс, нидерланд және ағылшын гуманистік ой-пікірлеріне үстемдік еткен христиан гуманизмінің алғашқы маңызды көрінісін құрайды».
Эразм
Эразм (1466–1536) – солтүстік Ренессанстың ең ұлы ғалымы және тарихындағы ең ықпалды христиан гуманистік ғалымы, өзінің заманында Еуропадағы ең әйгілі ғалым болды. Ол «білім мен білімділік жеке құдайшылдықты дамыту және институционалдық шіркеу реформасын жүргізу үшін де қуатты қару болды» деп сенді, бұл – инструментализм деп аталады. Ол мұғалімсіз, аздаған грек мәтіндерін қолдана отырып, тез арада оны өзімен-өзі меңгерді. 1505 жылы ол Еврипидтің «Гекуба» трагедиясын, ал 1506 жылы Еврипидтің «Ифигения в Авлиде» трагедиясын аударды, екеуі де 1506 жылы жарық көрді. Эразм аудармалар жасауының себебін «теология ғылымын» қалпына келтіру екенін айтты, ол орта ғасырлық схоластикалық ғалымдардың салдарынан жоғары мәртебесінен айырылған еді. Екі жыл бұрын ол өзінің бүкіл өмірін грек тіліндегі еңбегі арқылы Киелі Жазуларды зерттеуге арнамақ екенін жазған еді: «Үш жыл бұрын мен Пауылдың Римдіктерге жолдаған хатына қатысты бірдеңе жасауға батыл болдым, бірақ белгілі бір алаңдатулар, ең бастысы – грек тілінің әрбір сөзін түсіну қажеттігі мені тоқтатты. Сондықтан соңғы үш жыл бойы мен грек тіліне толыққанды берілдім және еңбегімнің текке кеткеніне сенбеймін». Ол 1503 жылы «Христиан рыцарының нұсқаулығын» (Enchiridion militis christiani) жариялады, онда өзінің жаңа интеллектуалдық бағытын, «христиан философиясын» (philosophia christi) сипаттады. 1515 жылғы жеке басылымда ол өте танымал болды, 1519–1523 жылдар аралығында 29 латын басылымы шықты және ағылшын, голланд, неміс, француз және испан тілдеріне аударылды. «Оның үлкен сәттілікке жетуінің құпиясы үш элементтің үйлесімінде болды: сыртқы рәсімдерге емес, жеке рухани тәжірибеге баса назар аудару, көптеген дін қызметкерлерін моральдық бұзылулары үшін ашық сынау және шынайы діннің діннің сыртқы атрибуттарын қатаң сақтаумен емес, моральдық тұрғыдан адал өмір сүрумен көрініс табуы керектігіне баса назар аудару». «Энхиридион» деген атау «қанжар» және «нұсқаулық» деген мағынаны білдіреді, сондықтан оның екі мағынасы бар, рухани соғыста қару ретінде қолданылуын білдіреді. Эразмның танымалдылығы мен оның еңбектерінің сәттілігін 1511 жылы жарық көрген «Ақымақтың мақтауы» және 1518 жылы жарық көрген «Әңгімелер» сияқты әдеби шығармалары одан әрі арттырды. Ол сондай-ақ мәтіндік зерттеуші ретінде үлкен жетістіктерге қол жеткізді, грек және рим классикасының, шіркеу әулиелерінің және Киелі кітаптың көптеген мәтіндерін түсіндіріп, аударып, редакциялады. Бұл мәтіндік жетістік 1504–1505 жылдары Лоренцо Валланың Жаңа өсиетке жасаған түсіндірмелерін тауып, жариялағаннан кейін басталды, ал бір жыл ішінде, 1516 жылы, Эразм Жаңа өсиеттің алғашқы грек нұсқасын, римдік философ Сенеканың шығармаларының нұсқасын және әйгілі Әулие Иеронимнің хаттарының төрт томдық жинағын жариялады. Оның көптеген дін қызметкерлерін және әділетсіздіктерді сынауы көптеген жылдар бойы кеңінен танымал болды және ол шынайы және толыққанды христиан гуманизмін құруға қол жеткізді. Персонализм, адам тұлғасының маңыздылығын атап көрсететін интеллектуалдық ұстаным, Папа Иоанн Павел II және Джон Генри Ньюменмен байланысты христиан гуманизмінің қазіргі заманғы атауы ретінде қарастырылады. Инкарнациялық гуманизм – христиан гуманизмінің бір түрі, ол Инкарнацияға, яғни Иса Мәсіхтің шынымен және толыққанды адам болғанына сенуге басты мән береді. Бұл жағдайда Құдайдың құдайлық аян-аяғы адам сөзінің кездейсоқтығынан азат болғандықтан, сенімсіз болып көрінеді. Дженс Циммерманн «Құдайдың адам табиғатына түсуі адамдарға құдайлық қасиеттерге көтерілуге мүмкіндік береді» деп дәлелдейді. «Егер Құдай бізге адам тілінде сөйлеген болса, онда біз Құдайдың сөздерін адам тілінде түсіндіруіміз керек». Инкарнациялық гуманизм зайырлы және қасиеттінің жалпы адамзат мақсатымен бірігуін талап етеді. Бұл бірлік христиандық құрметті қасиеттердің, әсіресе Евхаристияның, жалпыға ортақ сипатында толыққанды жүзеге асады. Бұл мақсатты мойындау үшін шіркеу мен әлем арасындағы қажетті айырмашылықты талап етеді, онда екеуі де «адамзаттың қызметіне біріктірілген». Сыншылар инкарнацияның жеке теологиясын құру мүлдем дұрыс емес екенін және оның жақтаушылары Исаны оның өмірі мен хабарынан алып тастауға бейім екенін айтады.
Hereafter I intend to address myself to the Scriptures and to spend all the rest of my life upon them. Three years ago, indeed, I ventured to do something on Paul's Epistle to the Romans and would have gone on, but for certain distractions of which the most important was that I needed the Greek at every point. Therefore for nearly the past three years I have been wholly absorbed by Greek; and I do not think my efforts have been altogether wasted. He had published his Handbook of a Christian Knight (Enchiridion militis christiani) in 1503, writing about his new intellectual direction, the philosophia christi ('Christ's philosophy'.) Eventually, in the standalone edition of 1515, it became incredibly popular with 29 Latin editions between 1519–1523 and receiving translations into English, Dutch, German, French, and Spanish. "The secret of its spectacular popular success was its combination of three elements: emphasis on personal spiritual experience rather than external ceremonies, frank criticism of many clergymen for moral corruption and insistence that true religion must be expressed in a morally upright life rather than in punctilious observance of the external trappings of religion." The title, Enchiridion, could mean both 'dagger' and 'handbook', and hence had a double meaning implying its use as a weapon in spiritual warfare. The popularity of Erasmus and his work was further amplified by the success of his literary works like The Praise of Folly, published in 1511, and Colloquies, published in 1518. He also gained incredible success as a textual scholar, interpreting, translating and editing numerous texts of Greek and Roman classics, Church Fathers and the Bible. This textual success began when he discovered and published Lorenzo Valla's Annotations on the New Testament in 1504–1505, and in a single year, in 1516, Erasmus published the first Greek edition of the New Testament, an edition of the works of the Roman philosopher Seneca, and a four volume edition of St. Jerome's letters. His criticisms of many clergymen and injustices were widely popular and renowned for decades to come, and he succeeded in having truly and fully founded Christian humanism. Personalism, an intellectual stance that emphasizes the importance of human persons, has been treated as a modern name for the Christian humanism associated with Pope John Paul II and John Henry Newman. Incarnational humanism is a type of Christian humanism which places central importance on the Incarnation, the belief that Jesus Christ was truly and fully human. In this context, divine revelation from God is seen as untrustworthy precisely because it is exempt from the vagaries of human discourse. Jens Zimmermann argues that "God's descent into human nature allows the humans ascent to the divine". "If God speaks to us in the language of humanity, then we must interpret Gods speech as we interpret the language of humanity." Incarnational humanism asserts a unification of the secular and the sacred with the goal of a common humanity. This unification is fully realized in the participatory nature of Christian sacraments, particularly the Eucharist. The recognition of this goal requires a necessary difference between the church and the world, where both "spheres are unified in their service of humanity." Critics suggest it is quite wrong to establish a separate theology of the incarnation, and that proponents tend to abstract Jesus from his life and message.
Сын
Эндрю Копсон христиан гуманизмін "кейбір христиандық түбірден шыққан адамдар қолданысқа ендіруге тырысып жатқан гибридтік термин" деп атайды. Копсон гуманизмнің өмірлік ұстанымына христиан сияқты діни сипаттамаларды қосу әрекеттерінің мағынасыз екенін айтады, олар "өзге діни дәстүрлермен байланысты адамдардың – мәдени тұрғысынан немесе нанымдары арқылы – өздері де 'гуманизмді' талап ете алады деген көптеген талаптарға әкеп соқты. Содан кейін туған "гуманизмнің" екі түрі бар, "діни гуманизм" және "әлемдік гуманизм" деген ұсыныс, түсініктерді қатты шатастыруға бастады."