Кіріспе
Құстардың түбі – қатаң сыртқы қауырсындарының астында орналасқан жұмсақ, ұсақ қауырсыннан тұратын қабат. Өте жас құстар тек түбімен жабылады. Ұшқыр түк – құстардың кейбір топтарында ғана кездесетін түбінің ерекше түрі. Түк – жақсы жылу сақтайтын және икемді материал, ол жакеттер, төсек-орын (жамылғылар мен қауырсын төсектер), жастықтар және ұйқы қаптары сияқты заттарда қолданылады. Ежелгі янтарь ішінде сақталған қауырсындардың табылуы, құс емес динозаврлардың кейбір түрлерінде түк сияқты түк болғанын көрсетеді.
The down of birds is a layer of fine feathers found under the tougher exterior feathers. Very young birds are clad only in down. Powder down is a specialized type of down found only in a few groups of birds. Down is a fine thermal insulator and padding, used in goods such as jackets, bedding (duvets and featherbeds), pillows and sleeping bags. The discovery of feathers trapped in ancient amber suggests that some species of non avian dinosaur likely possessed down like feathers.
Сипаттамасы мен этимологиясы
"Дун" сөзі көне норвеж тіліндегі "dúnn" сөзінен келген, оның мағынасы қазіргідей болған. Қауырсын қауырсыны барлық қауырсын түрлерінің ең "түзу" түрі саналады. Оның қысқа немесе қалыптаспаған рахисі (остігі), аздаған барлары және ілмектері жоқ барбтары болады. Қауырсынның үш түрі бар: жаңа туған баланың қауырсыны, дене қауырсыны және ұнтақ қауырсыны. Жаңа туған баланың қауырсыны – құстардың өмірінің белгілі бір кезеңінде көптеген түрлерін жабатын қауырсын қабаты. Жылдам жетілетін балапандар жұмыртқадан шыққанда-ақ қауырсынмен жабылған, ал баяу жетілетін балапандар жұмыртқадан шыққаннан кейін бірнеше күн немесе апта ішінде қауырсын қабатын дамытады. Мегапода балапандары – бұл ерекше жағдай, олар жұмыртқадан шыққанда контурлық қауырсынмен жабылған. Дене қауырсыны – құстың денесіндегі сыртқы контурлық қауырсынның астында жатқан кішкентай, жұмсақ қауырсыннан тұратын қабат.
Ұнтақ
Ұнтақ қауырсын немесе ұнтақталған қауырсындар – кейбір байланыссыз құстар тобында кездесетін ерекше қауырсын түрі. Кейбір түрлерде ұнтақ қауырсындардың барбулаларының ұштары ыдырап, кератиннің ұсақ бөлшектері пайда болады, бұл қауырсындар арасында ұнтақ немесе "қауырсын шаңы" түрінде көрінеді. Бұл қауырсындар үнемі өсіп, түлемейді. Басқа түрлерде ұнтақ түйіршіктері өсіп келе жатқан қауырсынның тікұшақтарын қоршап тұрған жасушалардан түзіледі. Ол құздар мен тинамуларда да кездеседі.
Функция
Қауырсынның жұмсақ құрылымы ауаны ұстап, құстың жылу жоғалтуына кедергі келтіреді. Кейбір деректерге сәйкес, қауырсынның қатаңдығы балаларды жұтуды қиындатады, соның салдарынан кейбір ұялап көшіп жүретін түрлерде балаларды жеу жиілігі азаяды. Аналық үйректер өздерінің кеуделерінен жұлып алған қауырсынды ұяларын төсеу үшін пайдаланады. Бұл процестің екі мақсаты бар: жұмыртқаларды жылудан сақтау және аналықтың ұрық дамыту аймағын ашыққа шығару – бұл қан тамырларына бай, терінің ашық бөлігі, ол жылуды өте тиімді өткізеді. Құстар ұяларын төсеу үшін қолданатын түрлі материалдардың ішінде қауырсын ең тиімді жылу оқшаулағышы болып табылады, бірақ тек құрғақ болғанда ғана; ылғал қауырсын ең нашар оқшаулағыш. Аналық ұядан кеткен кезде қауырсын жұмыртқаларды жасыруға да көмектеседі, әсіресе құстар жұмыртқаларын тастамас бұрын оларды қауырсынмен жабады. Құстар қауырсындарындағы ауыр металдарды шығара алатыны және қауырсынды зиянсыз әдіспен жинап, ұзақ сақтауға болатыны себепті, қауырсынды құстың қоршаған ортасындағы металл ластануын анықтау үшін пайдалануға болады. Зерттеулер көрсеткендей, құстың тамақтануындағы металл ластану деңгейі мен оның қауырсындарындағы деңгей арасында жоғары корреляция бар, қауырсындағы химиялық заттардың мөлшері салыстырмалы түрде тұрақты (ал кейбір металдар үшін салыстырмалы түрде жоғары).
Мутация
Неміс ақ қорабындағы үйректерде қауырсынның пайда болуын бақылайтын гендерде мутациялар тіркелді. Қалыпты қауырсынның құрамдас бөліктері болғанымен, 16–17 күндей инкубациядан кейін қауырсынның мүйізді қабығының гиперкератозы нәтижесінде қабық қауырсын өсуінің соңғы сатыларында қалыпты жарылмауына себеп болады. Осы бұрыс жарылу салдарынан құстың қауырсыны түйінделгендей көрінеді; осы жағдайға шалдыққан қозылар тікендей және күйгендей болып көрінеді, сондай-ақ қалыпты қозылардан гөйі салмақтары жеңіл болады.
Адамға арналған
Түпкі Америкалықтар түбі қауырсынды діни рәсімдерде және күшті символ ретінде пайдаланады. Кейбір мәдениеттерде бүркіттің түбі қауырсыны – құстың бастырған ертегінің маңызды сыйы. Ұлы жазықтар мен Канада далаларының жергілікті халықтарында кеңінен таралған Аңыз биінде, әр билеуші басқа түске боялған және түбімен аяқталған боялған қауырсын ұстайды; қауырсындар көбінесе қарғаның қауырсынынан жасалады, ол Аңыз биі үшін қасиетті, немесе бүркіттің қауырсынынан, ол кеңінен қасиетті саналады. Зуньи дұға таяқтары да бүркіт түбімен жасалады. Бүркіт қауырсыны Күн діни қызметкеріне тиесілі, ол оларды күнге отырғызады, бірақ басқа діни қызметкерлер де жаңбыр қажет болғанда оларды қолдана алады, себебі түбі «жаңбыр жауар алдында көкжиекте жиналатын қауырсын тәрізді бұлттарды» еске алады. Хопи тайпасы жылан биі үшін жиналған жыландарды бүркіт қауырсынымен сүртіп, оларды тыныштандыруға тырысады. Балық аулаушылар ұзақ жылдардан бері балық аулау құралдарын жасау үшін су құстарының түбі қауырсынын пайдаланып келеді. Ақ түсті түбі қауырсынын түрлі-түрлі түстерге бояуға болады. Олар ұшқыштардың денесін, құйрығын және қанаттарының қабықтарын жасау үшін қолданылады. «Марабу» (кейде «марабут» деп те жазылады) бүгінде де сол атпен атала береді, бірақ қазіргі кезде ол үй қаздарынан алынады, себебі марабулар қорғауға алынған. Мыңдаған жылдар бойы адамдар бүкіл әлемде түбі қауырсынын жылу сақтау үшін пайдаланған. 1600 жылдардағы орыс құжаттарында голланд саудагерлеріне сатылған тауарлардың арасында «құс түбі» де бар еді, ал Солтүстік Норвегиядағы қауымдар 1890 жылдан бастап ейдр қаздарының ұяларын қорғауға кірісті. Ейдр қаздары Исландия, Скандинавия және Сібірде әлі де «фермада» өсіріледі. Құстарға ұя салуға қолайлы орындар беріліп, жыртқыштардан қорғалады, ал ұялау маусымында түбі ара-арадан жиналады, ұялар мен аналық қаздарға зиян келтірмей. Бірінші жинау инкубация кезеңінің ортасында жасалады, онда әр ұядан жоғары сапалы түбі қауырсыны алынып тасталады. Жұмыртқалар шығып, жас қаздар ұядан ұшып кеткеннен кейін, қалған түбі және кеуде қауырсыны жиналады, әдетте әр ұядан төмен сапалы қауырсын түседі. Жыл сайын жабайы ұялардан 4 тоннадан аспайтын түбі қауырсыны жиналады. Осы өнімнің шамамен 70%-ы Исландиядан келеді. Халықаралық түбі және қауырсын бюросының мәліметінше, түбі қауырсыны әлемдік түбі өндірісінің шағын, бірақ табысты бөлігін құрайды, ол жылына 175 000 тоннаға бағаланады. Әдетте, құс, қаз және басқа да теңіз құстарының түбі қауырсыны жылу сақтау үшін қолданылса да, қазір олардың көп бөлігі үй қаздарынан алынады. Әлемдік түбі қауырсынының бір бөлігі тірі құстардан жұлып алынады, бұл жануарлардың құқығын қорғайтын ұйымдар тарапынан қатыгездік деп айыпталады. Осылай жиналған түбінің нақты пайызы белгісіз; кейбір деректерде бұл жалпы көлемнің аз бөлігін құрайды (2011 жылы 1%-дан кем), бірақ құжатта сондай-ақ жұлып алынғаннан кейін денесінде үлкен жаралары бар құстар көрсетілген, содан кейін жаралар тігіліп, емірткісіз қалдырылған. Тірідей жұлып алу Канада, АҚШ және Еуропада заңсыз болғанымен, ол екі еуропалық елде (Польша мен Венгрия) және Қытайда кездеседі. АҚШ-та Федералды сауда комиссиясының ережелеріне сәйкес, «100% түбі» деп белгіленген кез келген өнімде тек түбі қауырсыны болуы керек, ал «түбі» деп белгіленген өнімдерде талшық пен қауырсын қоспасы болуы мүмкін. Сонымен қатар, «қаз түбі» деп белгіленген өнімдерде кем дегенде 90% қаз түбі және 10% қаз қауырсыны болуы тиіс. Дегенмен, ылғал болғанда түбінің жылу сақтау қасиеті жоғалады. Түбі ылғалға немесе суға ұшыраса, түйіршіктер пайда болады, ал ылғалды қалдырса, көбеуге ұшырайды. Сонымен қатар, ол иіс сіңіріп, ұзақ сақтай алады. Түбі қауырсыны қартайған сайын аллергия тудыруы мүмкін, себебі ол көң және шаң-тозаңмен ластанады. Жинақтар ең көп таралған әсер ету көзі, бірақ матрастар, жамылғылар, сыртқы киімдер мен қаптамалар да проблема тудыруы мүмкін. Финляндияда жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, түбі қауырсынына нақты аллергия сирек кездеседі, көбінесе шаң-тозаңнан туындайды.
Құс емес динозаврлар
Батыс Франция, Канада және Қытайдың солтүстік-шығысындағы күйінде табылған қауырсындар, құс емес динозаврлардың кейбіреулерінде бастапқы, жұмсақ қауырсын сияқты қауырсындар болған болуы мүмкін екенін көрсетеді.