Алексис де Токвильдің «Ескі Режим және Революция» кітабы

Кіріспе

Алексис де Токвильдің кітабы "Ескі тәртіп және революция" (1856) – француз тарихшысы Алексис де Токвильдің еңбегі, ағылшын тіліне "The Old Regime and the Revolution" немесе "The Old Regime and the French Revolution" деп аударылған. Кітап Француз революциясына дейінгі француз қоғамын, сонымен қатар "Ескі тәртіп" деп аталатын кезеңді және революцияны тудырған күштерді талдайды. Бұл Француз революциясы туралы жазылған маңызды алғашқы тарихи еңбектердің бірі. Осы кітапта де Токвиль француз революциясы туралы негізгі теориясын, яғни үзіліссіздік теориясын жасайды. Оған сәйкес, француздар өзінің өткенінен және автократиялық ескі тәртіптен жаңғыруға тырысқанымен, нәтижесінде қайтадан күшті орталық үкімет құруға келді.

Античный режим және француз төңкерісі

Токвиль француз революциясының (1789–1799) мақсаты, әрине, діни институттарға қарсы болғанымен, діни сенімнің егемендігін жою емес, ескі тәртіптің (Ancien Régime) барлық түрлерін, оның ішінде орнықты шіркеуді құрту, не тұрақты тәртіпсіздік құру еді. Ол революцияны, ең алдымен, саяси және әлеуметтік реформалар қозғалысы ретінде қарастыру керек деп санайды. Революцияға қатысушылардың пікірлеріне қарамастан, орталық биліктің күші мен құзыреті арта қоймады. Оның орнына, осы билік монархиядан алынып, бірінші халыққа, содан кейін күшті автократияға жылдам ауысты. Революция дәстүрлі қоғамның толыққанды бейнесін өзгертуді көздеген жоқ. Француз революциясының ең маңызды және тұрақты жетістігі – көп ғасырлар бойы Еуропа елдерінің көп бөлігінде сөзсіз билік құрған, әдетте феодалдық деп аталатын саяси институттарды жою болды. Революция оларды еркіндік пен теңдік принциптеріне негізделген жаңа әлеуметтік және саяси жүйемен алмастыруға тырысты. Францияда революцияға дейін де, кейін де адамдар экономикалық немесе саяси белсенділік танытудың орнына орталық билікке сүйенді. Ал АҚШ-та саяси әрекеттер қоғамның ең төменгі деңгейлеріне дейін тарады. Мұнда жеке тұлғалар экономикалық және саяси өмірдің негізін құрады, бірақ Францияда саяси күштің орталығы тек монархиялық үкіметке бағынышты хаотикалық бюрократияда болды. Кітаптағы тағы бір тақырып – француздық әлеуметтік топтардың толық ажырауы, олар сословиелер деп аталды: дін қызметкерлері, дворяндар және қара халық. Бұл ажырау феодалдық жүйемен белгіленген әлеуметтік бөліністерден туындаса да, орта ғасырлардан кейін осы жүйенің біртіндеп ыдырауы, парадоксальды түрде, әлеуметтік ажыраудың одан да толық болуына әкелді. Феодалдық иелер өз шаруаларымен кем дегенде жарым-жартылай байланыста болса, феодалдықтан кейінгі дворяндар жерсіз қалды, ата-бабаларының иеліктерін қараушыларға қалдырып, Версальге жиналды – монархия мен орталық үкіметтің орталығына. Сөйтіп, дворяндар ауылдағы кедейлермен (көбінесе Париждің сыртында) байланысын үзіп, ал өсіп келе жатқан орта тап дворяндарды үлгі етті. XVIII ғасырдың соңына қарай топтардың аражігі толыққанды ажырап, революцияда көрініс тапқан таптық жеккөрушілікке ұласты.

Tocqueville argued that the aim of the French Revolution (1789–1799), while demonstrably anti clerical, was not so much to destroy the sovereignty of religious faith as to tear down all forms of the Ancien Régime, of which the established church was a foremost symbol, nor to create a state of permanent disorder. The revolution should be read, he maintained, primarily as a movement for political and social reform. Contrary to the views expressed by the participants in the Revolution themselves, there was an increase in neither the power nor the jurisdiction of the central authority. Instead, control of these forms was wrested from the monarchy and transferred in quick succession first to the People themselves and from there to a powerful autocracy. The Revolution never intended to change the whole nature of the traditional society. The chief permanent achievement of the French Revolution was the suppression of those political institutions, commonly described as feudal, which for many centuries had held unquestioned sway in most European countries. The Revolution set out to replace them with a new social and political order, based on the concepts of freedom and equality. In France, both before and after the Revolution, people relied on central authority instead of becoming economically or politically active themselves. By contrast, in the United States, political action permeated to even the lower levels of society. There, private individuals formed the basis of economic and political life, but, in France, the centre of political gravity resided in a chaotic bureaucracy answerable only to the monarchy form of government. Another theme of the book is the complete dissociation between French social classes, called the Estates, of which there were three – the clergy, the nobility, and the common people. Although this dissociation arose from social divisions imposed by the feudal system, the gradual disintegration of that system after the Middle Ages resulted, paradoxically, in social dissociation becoming increasingly complete. Whereas the feudal lord had at least a partial symbiosis with his tenants, the post feudal nobility became absentee landlords, left their ancestral estates in the hands of caretakers, and flocked to Versailles; the seat of the monarchy and central government. The nobility accordingly lost all connection with the rural poor (located mostly outside of Paris), while the growing middle class emulated the nobility. By the late 18th century, the separation of classes was complete, breeding the class hatred demonstrated in the Revolution.