Кіріспе

Екі тарап арасындағы келісімшарт түрі. Стандартты нысандағы келісімшарт (кейде оны қосылу шарты, леониндік шарт, қабылдау немесе қабылдамау шарты, немесе үлгілік келісімшарт деп атайды) – екі тарап арасындағы келісімшарт, онда келісімшарттың шарттары мен талаптары бір тараптан белгіленеді, ал екінші тараптың одан да қолайлы шарттармен келіссөз жүргізуге мүмкіндігі шектеулі немесе жоқ, осылайша ол «қабылдау немесе қабылдамау» позициясына қойылады. Мұндай келісімшарттар өзінен заңсыз емес, бірақ олардың әділсіздігі болуы мүмкін. Сонымен қатар, егер түсініксіздік туындаса, мұндай түсініксіздік контра проферентем, яғни келісімшарт мәтінін жасаған тарапқа қарсы шешіледі.

Жалпы құқық мәртебесі

Жалпы ереже бойынша, жалпы құқық стандартты формадағы келісімшарттарды кез келген басқа келісімшарт сияқты қарастырады. Қол қою немесе заңдық міндеттемеге түсу ниетін білдіретін өзге де объективті әрекет, келісімшарттың шарттарын оқыған немесе түсінген-түсінбегеніне қарамастан, қол қойған адамды келісімшартқа міндеттейді. Дегенмен, стандартты формадағы келісімшарттар жасаудың шындығы көптеген жалпы құқық юрисдикцияларында оларға қатысты ерекше ережелерді қалыптастыруға әкелді. Әдетте, егер келісімшартта түсініксіздік туындаса, соттар стандартты формадағы келісімшарттарды contra proferentem (келісімшартты жасаған тарапқа қарсы) түсіндіреді, себебі тек соның ғана түсініксіздікті жою үшін келісімшартты жасау мүмкіндігі болған.

Жалпы

Стандартты шарттар АҚШ-та көбінесе күшіне енеді. Америка штатарының көпшілігінде қолданылатын Бірыңғай коммерциялық кодексте тауарларды сату немесе жалға беруге қатысты стандартты шарттарға арналған ерекше ережелер бар. Бұдан әрі, егер стандартты шарттар міндетті шарттар болып табылса, олар ерекше тексеруден өтеді.

Қосылу келісімшарттары

Келісім-шарттардың жабысу шарты тұжырымдамасы француз азаматтық құқығында пайда болды, бірақ 1919 жылы Гарвард құқық журналында Эдвин У. Паттерсонның ықпалды мақаласы жарияланғанға дейін американдық құқықтық жүйеге енбеді. Кейіннен, оны американдық соттардың көпшілігі қабылдады, әсіресе Калифорния Жоғарғы соты 1962 жылы жабысу талдауын қолдағаннан кейін. Стивен против Fidelity & Casualty Co., 58 Cal. 2d 862, 882 n.10 (1962) (тұжырымдаманың тарихын түсіндіреді) қараңыз. Келісім-шарт жабысу шарты ретінде қарастырылуы үшін, ол стандартты нысанда, "қабылдаңыз немесе қалдырыңыз" принципі бойынша ұсынылуы керек, және бір тараптың тең емес келіссөздік жағдайына байланысты келіссөздер жүргізу мүмкіндігі болмауы керек. Жабысу шартының ерекше тексеруі бірнеше жолмен жүзеге асырылуы мүмкін:

Егер шартты жасамаған адамның ақылға қонымды күтулерінен тыс болса, және тараптар тең емес негізде келісім жасасқан болса, онда ол күшіне енбейді. Ақылға қонымды күту объективті бағаланады, шарттың маңыздылығы, оның мақсаты және келісімге келуге байланысты жағдайлар ескеріледі. Америка құқық институтының келісімшарттар бойынша қайта жариялануының (екінші) 211-тармағы, соттарда міндетті болмаса да, маңызды күшке ие: Бұл сатушының санасына бағытталған субъективті тест, және оны тек бірнеше штаттық соттар қабылдады. Ақиқатқа қарсылық доктринасы – әділеттілік принциптерінен туындайтын нақты доктрина. Стандартты нысандағы келісімшарттардағы ақиқатқа қарсылық әдетте "бір тараптың бір жақты шарт ережелеріне байланысты мағыналы таңдау мүмкіндігінің болмауы, сонымен қатар ешқандай ақылға қонымды адам жасамайтын және ешқандай адал адам қабылдамайтын шарттармен бірге" туындайды. (Фаннинг против Фрицтің Pontiac Cadillac Buick Inc. ісі).

Шаюға арналған шарттарды жасау

Америка Құрама Штаттарының соттары қысқартылған орама шарты мәселесін екі бағытта қарастырды. Бір топ істер ProCD v. Zeidenberg ісінің үкімін ұстанды, онда мұндай шарттар күшіне енетіні айтылды (мысалы, Brower v Gateway), ал екінші топ Klocek v. Gateway, Inc ісінің үкімін ұстанды, онда олар күшіне енбейтіні анықталды. Бұл шешімдер келісім мәселесінде қарама-қайшылыққа толы, бірінші топ тек объективті келісімнің болуын жеткілікті деп санайды, ал екінші топ кем дегенде субъективті келісім мүмкіндігін талап етеді.

Канада

Канадада стандартты формадағы шарттағы босату шарттары сатушы сатып алушының шарттарға қатысты жаңылысқанын білген немесе білуі мүмкін болған жағдайда қолданылмайды (Tilden Rent A Car Co. v. Clendenning). Жоғарғы Сот Uber Technologies Inc v Heller (2020) ісінде голландтық Халықаралық сауда палатасында дауласуды талап ететін стандартты төрелік шартты әділетсіздікке байланысты күшсіз деп таныды.

Австралия

Стандартты шарттар Австралияның жалпы құқығында көбінесе ерекше қарастырылмаған. 2003 жылғы Жаңа Оңтүстік Уэльс апелляциялық сотының (Toll (FGCT) Pty Limited v Alphapharm Pty Limited) ісі олардың күшіне енуі үшін ерекше талаптарды хабарлау қажеттігін қолдады. Бірақ сотталушы Жоғарғы сотқа шағымданып, қазіргі таңда Австралияда стандартты шарттарға ерекше қарастыру жоқ. 2011 жылдың 1 қаңтарынан бастап Австралияда Ұлттық Тұтынушылар Заңы қабылданды және Австралия Үкіметтері Кеңесінің (COAG) келісімімен бұл заңнама әрбір юрисдикцияның (штаттың немесе территорияның) Әділ Сауда Заңдарының бір бөлігіне айналды.

Үндістан

Үндістанда леондық шарттар көбінесе әділ емес шарттар (ақылға сыймайтын шарттар) деп есептеледі (бірақ барлық леондық шарттар әділ емес шарттар емес) және оларды жоюға болады. 2006 жылғы Заң комиссиясының 199-шы баяндамасы "ШАРТТАҒЫ ӘДІЛСІЗ (ПРОЦЕДУРАЛЫҚ ЖӘНЕ МӘНДІ) ШАРТТАР" тақырыбында осы мәселені қарастырады. Әділсіздік процедуралық немесе мазмұндық сипатта болуы мүмкін. Дегенмен, стандартты формадағы шарттар Үндістанда кеңінен таралған, әсіресе цифрлық дәуірде олар басқа формалардан гөрі әлдеқайда жиі қолданылады. Егер олар туралы уақтылы хабарлама берілсе және шарттардың негізсіз еместігі ескерілсе, олар заңды түрде жарамды болуы мүмкін. Келіссөздер жүргізілмей жасалған шарттардағы әділ емес шарттар көбінесе жарамсыз деп танылады.

Заңнама

Тұтынушылардың құқықтарын қорғау саласында туындауы мүмкін мәселелерді ескере отырып, көптеген үкіметтер стандартты шарттарға қатысты арнайы заңдар қабылдады. Бұл заңдар көбінесе жалпы тұтынушыларды қорғау заңнамасының бір бөлігі ретінде штаттық деңгейде қабылданады және тұтынушыларға негізсіз деп танылған шарттардан бас тартуға мүмкіндік береді, бірақ нақты талаптар әртүрлі болуы мүмкін. Кейбір заңдар мұндай шарттардың күшіне енуі үшін ескерту беруді талап етеді, ал басқалары әділетсіз шарттарды толығымен тыйым салады (мысалы, 1999 жылғы Виктория штатының Әділ сауда заңы).

Ұлыбритания

1977 жылғы "Әділетсіз шарттар туралы" заңның 3-тарауы (Англия мен Уэльсте) және 17-тарауы (Шотландияда стандартты формадағы шарттарға қатысты) тұтынушы немесе стандартты формадағы шартты жасаушының жауапкершіліктен құтылуға мүмкіндік беретін тармақтарды қосу мүмкіндігін шектейді, мұндай тармақтар "жауапкершіліктен бас тарту шарты" деп аталады. Аталған заң өзінен-өзі "әділетсіз" көрінетін басқа да салалардағы шараларды күшсіз етпейді. Егер шарт келісім арқылы жасалған болса, заңның ережелері қолданылмайды – заң көптеген жағдайлардан қорғайды, бірақ әдейі нашар шарт жасау солардың қатарына кірмейді. Бұл ережелер халықаралық тауар сату шартына, яғни тараптардың кеңселері әртүрлі мемлекеттерде орналасқан жағдайларда қолданылмайды. Тұтынушы, тұтынушылық шарттағы адалдық принципіне қайшы келетін шарттардың жарамсыздығын сот арқылы талап етуге құқылы (6.188-бап).

Ресей

2013 жылдың шілдесінде ресейлік Дмитрий Агарков Tinkoff Bank-қа қарсы сот ісінде жеңіске жетті, себебі ол поштамен алған стандартты шартты өзгертіп жіберді. Банк бұл өзгерісті байқамай, өтінішті қабылдап, түзетілген шарт бойынша оған шот ашты. Сот банктің қол қойған шартына заңды түрде бағынуға тиіс екенін анықтады. Агарков енді банкке шартқа қосымша енгізген талаптарын орындамағаны үшін де сот процесін бастады, оған банк шартына қол қою арқылы білмей тұрып келісіпті. Агарковтың адвокаты Дмитрий Михалевич: "Олар құжаттарды оқымай-ақ қол қойды. Олар сотта қарыз алушылардың әдетте айтатын сөздерін қайталады: 'Біз оны оқыған жоқпыз' деді".