М.П. Шил: Британдық жазушының өмірі мен шығармалары

Кіріспе

Британ жазушысы (1865–1947)

Мэтью Фиппс Шиелл (21 шілде 1865 – 17 ақпан 1947), М. П. Шиел деген атпен танымал, британ жазушысы. Ол негізінен табиғаттан тыс қорқыныш және ғылыми фантастика жанрындағы шығармаларымен есте қалады. Оның туындылары сериалдар, романтар және әңгімелер түрінде жарияланды. "Көк түсті бұлт" (1901, 1929 жылы қайта жаңартылған) – оның ең көптеп қайта басылған романы.

Кариб теңізі

Мэтью Фиппс Шиелл Батыс Үндістандағы Монтсеррат аралында дүниеге келген. Оның анасы Присцилла Энн Блейк болса, әкесі Мэтью Дауди Шиелл, көп болжам бойынша, ирландтық кеден қызметкерінің және құл әйелдің заңды емес баласы. Шиелл Барбадос аралындағы Харрисон колледжінде білім алған.

Ұлыбританиядағы алғашқы жылдары

Шиелл 1885 жылы Англияға көшіп барды, кейіннен Шиелді өзінің псевдонимі ретінде қабылдады. Мұғалім және аудармашы болып жұмыс істегеннен кейін, оның қысқа әңгімелерінен тұратын сериясы "The Strand Magazine" және басқа да мерзімді басылымдарда жариялана бастады. Оның алғашқы әдеби даңқы Джон Лейннің "Keynote" сериясында жарық көрген, Эдгар Поның ықпалында жазылған екі әңгімелер жинағына негізделген – "Принц Залески" (1895) және "Shapes in the Fire" (1896). Кейбір сыншылар бұл еңбектерді ағылшын декаденттік әдебиетінің ең жарқын туындылары деп санайды. Оның тұңғыш романы Уильям Томас Стид жасаған сюжет негізінде жазылған "Раджаның сапфирі" (1896) болды, Стид Шиелді осы романды жазу үшін жалдаған болуы мүмкін.

Сериялық жарияланым

Шиелдің танымал болуы басқа бір тапсырыс жұмысының арқасында болды. Бұл 1865–1915 жылдары Питер Киаримен (Peter Keary) жасалған келісімшарт бойынша жарық көрген сериал ретінде басталды. C. Arthur Pearson Ltd компаниясы Қытайдағы дағдарыстан (Концессиялар үшін күрес деп аталды) пайда табу мақсатында осы сериалды тапсырыс берген болатын. «Жер патшайымы» 1898 жылдың 5 ақпанынан 18 маусымына дейін «Қысқа әңгімелер» журналында апта сайын жарияланды. Алғашқы тараулары дағдарыс кезіндегі нақты оқиғаларды қамтыды және оқырмандардың арасында сәттілікке ие болды. Пирсон Шиелге сериалдың көлемін 150 000 сөзге дейін екі есеге арттыруды бұйырды, бірақ Шиел кітап үшін оны үштен бір бөлігіне қысқартты. Сол жылдың шілде айында «Сары қауіп» деген атпен кітап жарық көрді. Кейбір сыншылар бұл романды Чарльз Генри Пирсонның «Ұлттық өмір және мінез: болжам» (1893) еңбегінің көркемделіп жазылған нұсқасы деп сипаттады. Шиелдің азиялық жауланушысы, доктор Йен Хоу, Сакс Ромердің әлдеқайда танымал доктор Фу Манчуының прототипі болуы мүмкін деп саналады. Доктор Йен Хоу, әдетте, 1866–1925 жылдары өмір сүрген қытай революционері Сунь Ятсенге (Sun Yat-sen) негізделген. Сунь Ятсен 1896 жылы Англияда танымал болды, ол Лондондағы қытай елшілігінде ұсталғаннан кейін, көпшіліктің наразылығы британ үкіметін оны босатуға мәжбүр етті. Осыған ұқсас ұрлау оқиғалары Шиелдің кейбір келесі романдарының сюжетінде де кездеседі. «Сары қауіп» Шиелдің өміріндегі ең сәтті кітабы болды. Шиел өзі бұл романын жалдамалы жұмыс деп есептеді және оның сәттілігіне ұялды. Бұл роман Х.Г. Уэллстің «Ауадағы соғыс» (1908), Джек Лондоның «Бұрын-соңды болмаған шабуыл» (1910) және басқаларға ықпал еткен болуы мүмкін. Оның келесі романы да Пирсонмен жасалған келісімшарт бойынша жарық көрді. «Соғыс контрабандасы» 1898 жылдың 7 мамырынан 9 шілдесіне дейін Пирсонның апталық журналында жарияланды, соғыс барысындағы маңызды оқиғалар сериалға енгізілді. Келесі жылы ол кітап ретінде жарық көрді.

Жанрлық жаңашыл

1899–1900 жылдары Шиел еркін байланысты трилогияны жоспарлады, оны Дэвид Г. Хартвелл «Көкжаз бұлт» кітабының Грег Пресс басылымына жазған кіріспесінде ғылыми фантастикадағы алғашқы болашақ тарих сериясы деп сипаттады. Әр роман бір-бірінен алыстаған (немесе балама?) болашақты көруге болатын, транстағы көрегеннің көзімен көрсетілген оқиғалармен байланысты. Серияның бірінші жазбасы кемінде 1898 жылы жоспарланған, бірақ «Соңғы керемет» (1906) атпен жарық көргенге дейін басылмады. Екінші жазба «Теңіздің иесі» (1901) болып шықты, ол Генри Джорджтың теорияларына негізделген жеке жер меншігіне сын ретінде танылды. Шиелдің әдеби беделі көбінесе серияның үшінші жазбасына – «Көкжаз бұлтқа» негізделген, ол кітап ретінде шығудан бұрын сол күзде «The Royal Magazine» журналында қысқартылған түрінде жарияланды (1901). «Көкжаз бұлт» – ертедегі британдық ғылыми фантастиканың маңызды туындысы, Адам Джефсонның тағдырын баяндайтын антиутопиялық, апокалиптикалық роман. Солтүстік полюске экспедициядан жалғыз оралған Адам Джефсон бүкіл әлемді қамтыған апаттың оны тірі қалған соңғы адам қалдырғанын біледі. Шиелдің туындыларына тән болжамдық және философиялық ізденісті көрсететін «Көкжаз бұлт» геология мен биология ғылымдарының Виктория дәуіріндегі дамуымен айналысады, геологиялық апаттар мен нәсілдік құлдыраудың қараңғы жақтарына ден қояды, бұл «ғасыр соңының апокалиптикалық қиялы» деп аталатын құбылысқа сәйкес келеді, сонымен қатар апатқа оң, бірақ дәстүрден тыс көзқарас ұсынады. Шиел 1898 жылы жас париждік испандық Каролина Гарсия Гомеске үйленді; ол «Салқын болат» (1900) және бірнеше әңгімелердегі кейіпкерлердің прототипі болды. (Уэльстік жазушы және мистик Артур Махен мен декадент ақын Теодор Вратислав тойға шақырылған қонақтардың арасында болды.) Олар 1903 жыл шамасында ажырасып, Линаның 1904 жыл шамасында қайтыс болуынан кейін олардың қызы Испанияға апарылды. Шиел некенің бұзылуын анасының араласуына байланыстырады, бірақ олардың проблемаларының түбінде ақша мәселесі тұрды. Шиел жоғары көркемдік туындылар жазуға деген құштарлығы мен коммерциялық сұранысқа жауап беру қажеттілігінің арасында қысылып қалды. Оның жақсы туындылары жақсы сатылмағандықтан, ол журналистік жұмысты іздеуге мәжбүр болды және Луис Трейсимен бірлесіп романтикалық детективтер сериясын жасай бастады, олардың кейбіреулері Трейсидің атымен, ал кейбіреулері Гордон Холмс және Роберт Фрейзер псевдонимдерімен жарық көрді. Олардың соңғы белгілі бірлескен жұмысы 1911 жылы жарық көрді.

Around 1899–1900, Shiel conceived a loosely linked trilogy of novels which were described by David G. Hartwell in his introduction to the Gregg Press edition of The Purple Cloud as possibly the first future history series in science fiction. Each was linked by similar introductory frame purporting to show that the novels were visions of progressively more distant (or alternative?) futures glimpsed by a clairvoyant in a trance. Notebook I of the series had been plotted at least by 1898, but would not see print until published as The Last Miracle (1906). Notebook II became The Lord of the Sea (1901), which was recognised by contemporary readers as a critique of private ownership of land based on the theories of Henry George. Shiel's lasting literary reputation is largely based on Notebook III of the series which was serialised in The Royal Magazine in abridged form before book publication that autumn as The Purple Cloud (1901). The Purple Cloud is an important text of early British science fiction, a dystopian, post apocalytic novel that tells the tale of Adam Jeffson, who, returning alone from an expedition to the North Pole, discovers that a worldwide catastrophe has left him as the last man alive. Demonstrative of the speculative, philosophical impulse that pervades Shiel's work, The Purple Cloud engages with Victorian developments in the sciences of geology and biology, tending to home in on their dark sides of geological cataclysm and racial decline in keeping with what has been termed the fin de siècle 'apocalyptic imaginary', while ultimately putting forward a positive if unorthodox view of catastrophe. Shiel had married a young Parisian Spaniard, Carolina Garcia Gomez in 1898; she was the model for a character in Cold Steel (1900) and several short stories. (The Welsh author and mystic Arthur Machen and decadent poet Theodore Wratislaw were among the wedding guests.) They separated around 1903 and his daughter was taken to Spain after Lina's death around 1904. Shiel blamed the failure of the marriage on the interference of his mother in law, but money was at the heart of their problems. Shiel was caught between his desire to write high art and his need to produce more commercial fare. When his better efforts did not sell well, he was forced to seek more journalistic work, and began to collaborate with Louis Tracy on a series of romantic mystery novels, some published under Tracy's name, others under the pseudonyms Gordon Holmes and Robert Fraser. The last of their known collaborations appeared in 1911.

Эдвард дәуірі

1902 жылы Шиль ертедегі сериалдық романдарында басымдық құрған болашақ соғыс және ғылыми фантастика тақырыптарынан бас тартып, орта кезеңдегі романтикалық романдары деп сипатталатын сериясын бастады. Ең қызықтысы – алғашқысы, «In Love’s Whirlpool» деген атпен «Cassell’s Saturday Journal» журналында 1902 жылдың 14 мамырынан 3 қыркүйегіне дейін жарияланып, кітап түрінде «The Weird o’It» (1902) деп басылды. Шиль кейін оны қазіргі заманға арналған «нағыз Киелі кітап» деп сипаттап, «христиандық дінді түбегейлі түрде көрсетуге» тырысқандығын айтты. Бұл роман жай ғана жасалған жұмыс емес еді, және айқын автобиографиялық элементтермен қатар (1890 жылдары Шильдің Эрнест Даусонмен бірге қысқа уақытқа бір бөлмеде тұрғандығы туралы әңгімелерге сәйкес, кішігірім кейіпкерді қоса алғанда), оның ең жақсы жазған туындыларының бірі болды, бірақ ол Англияда қайта басылмады және Америкада ресми түрде жарияланбады. Шиль 1904–1905 жылдардағы орыс-жапон соғысы туралы тарихи роман «Сары толқын» (1905) арқылы заманауи тақырыптарға оралды. Роман Шекспирдің «Ромео мен Джульетта» пьесасындағы Капулеттер мен Монтегюлердің орнына екі елдің жетекші отбасылары тұрған тұрақты соғысқа айналдырылған нұсқасы болды. Шиль батырын 1897–1942 жылдары Лондонда тұрған жапон суретшісі және жазушысы Йосио Маркиноға (1874–1956) ұқсатып жасады. 1904 жылдың ақпанында Шиль Питер Киариге Маркинодан ұсыныс хаттары арқылы соғыс тілшісі ретінде майданға баруды ұсынды. Ол Маркиномен Артур Рэнсом арқылы танысқан болуы мүмкін, ол «Лондондық богемия» (1907) кітабын Шильге арнап, оны «Романшы» тарауының үлгісі ретінде пайдаланды. Кітаптарының сатылымы төмендегендіктен Шиль 1911–1912 жылдардағы Қытай революциясы кезінде Қытай және Сунь Ятсен тақырыптары тағы да жаңалықтарға енгенде «Сары қауіп» кітабының табысын қайтаруға тырысты. Көп жағынан жақсы роман болғанымен, «The Dragon» (1913), бұл роман сол жылдың басында «Қоралға!» деген атпен жарияланып, 1929 жылы «Сары қауіп» деп қайта өңделді, бірақ көпшіліктің қызығушылығын тудырмады. Романның батыры болжағандай, Шиль он жыл бойы роман жазудан бас тартты.

In 1902, Shiel turned away from the more dramatic future war and science fiction themes which had dominated his early serial novels and began a series which have been described as his middle period romantic novels. The most interesting was the first, serialised as In Love's Whirlpool in Cassell's Saturday Journal, 14 May – 3 September 1902, and published in book form as The Weird o'It (1902). Shiel later described it as a "true Bible or Holy Book" for modern times, in which he had attempted to represent "Christianity in a radical way." This novel was far from hackwork, and besides apparent autobiographical elements (including a minor character based on Ernest Dowson with whom Shiel is rumoured to have roomed briefly in the 1890s), contains some of his finest writing, but it was not reprinted in England, nor formally published in America. Shiel returned to contemporary themes in The Yellow Wave (1905), an historical novel about the Russo Japanese War of 1904–1905. The novel was a recasting of Romeo and Juliet into the ongoing war with leading families of the two nations standing in for the feuding Capulets and Montagues of Shakespeare's play. Shiel modelled his hero on Yoshio Markino (1874–1956), the Japanese artist and author who lived in London from 1897–1942. In February 1904, Shiel had offered to Peter Keary to go to the front as a war correspondent with letters of introduction from Markino. He may have met Markino through Arthur Ransome who dedicated Bohemia in London (1907) to Shiel and used him as the model for the chapter on "The Novelist." Faced with declining sales of his books, Shiel tried to recapture the success of The Yellow Danger when China and Sun Yat sen returned to the headlines during the Chinese Revolution of 1911–1912. Though a better novel in most respects, The Dragon (1913), serialised earlier that year as To Arms! and revised in 1929 as The Yellow Peril, failed to catch the public's interest. As the hero of the story had oddly predicted, Shiel turned away from novels for ten years.

1914 жылы балаларды жыныстық қатынасқа түсу үшін сотталды

Бір кездері Шиелдің алаяқтық үшін түрмеде отырғандығы жөнінде көпке тараған пікір болды; алайда, 2008 жылы Шиелдің 1914 жылы Қылмыстық заңға түзетулер (1885) бойынша өзінің 12 жасар асырап алған қызымен «әдепсіздікпен және жыныстық қатынасқа түсу арқылы» зорлық жасады деген айыппен сотталғандығы анықталды. Өкініш білдірмей, Шиел он алты ай қатаң еңбекпен жазасын өтеді, ол ішкі істер министріне заңға шағымданады, бірақ өзінің баспагері Грант Ричардсқа жазған хатында оған жақсы қарағанын айтады. Шиелдің өзінің қылмысы туралы айтқандары шындықтан алыс; ол Ричардсқа құрбанының кім екенін жасырып, жасын бұрмалап, оның орнына ересек қызбен «көңіл көтерулер» туралы айтады. Шиел сотталудан бұрын сол қызды және оның анасының әпкелерін де жақсы білген, тіпті жақын болған болуы мүмкін, себебі әпкелерінің бірі Шиелге жазылған хаттары сақталған. Сот мәліметтерінде Шиел «кеңсе қызметкері және металл жұмысшысы» деп сипатталған; куәгерлердің бірі металл жұмысшысы болған және мәліметтер шатастырылған болуы мүмкін. Ол сот шешіміне шағымданып, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Осы оқиға туралы 1914 жылғы 4 желтоқсанда әйелдердің сайлау құқығын қолдаушы «Қорғалған жыныс» бөлімінде жарияланған «The Vote» апталық газетінде хабарланды. Мақалада Шиелдің (Шейл деп қате жазылған) барлық айыпты жоққа шығарғаны және «Шиелдің өзінің қорғанысын жүргізген жыныстық қатынас туралы философиялық талқылаулары осы істі ерекше еткені» айтылған. Төраға судья Колердж Шиелдің «әдепсіз ойлы» екенін айтқан. Мақала 2019 жылы, МакЛеодтың алғашқы жариялағаннан кейін 11 жыл өткен соң қайта табылды. Шиел туралы осы жаңа мәліметтер оның әдеби мұрасына әсер ететінін бағалау әлі ерте. Алайда, МакЛеод өзінің эссесінде Шиелдің романдарының жас қаһарман қыздарға толы екенін, олар ер автордың көзімен романтизацияланып, идеализацияланып және сексуалдастырылатынын айтады. Ол 1933 жылы жарық көрген «Бұл бәрінен де жоғары» романындағы екі мың жылдық Рахила мысалын келтіреді, ол жартылай «бала», жартылай «бұзақы», жартылай «әулие» ретінде бейнеленген, себебі ол өлімнен қайта тірілген кездегі жас қыздың денесінде әлі де болады және осылайша Киелі кітаптағы Мәсіх оны өлмеске жасаған. Лазарь (осы себеппен 2000 жылдан бері өлмейтін) оған қарсы ескертеді: «Егер Рахила екеуің неке рәсімінсіз бірге тұрсаңыз, сіздер Еуропада түрмеде отыруыңыз мүмкін, өйткені оның он төрт жаста екеніне сену қиын».

It was once popularly believed that Shiel had spent time in prison for fraud; however, it was discovered in 2008 that in 1914 Shiel had actually been convicted under the Criminal Law Amendment Act (1885) for "indecently assaulting and carnally knowing" his 12 year old de facto stepdaughter. Unrepentant, Shiel served sixteen months hard labour in prison, complaining to the Home Secretary about the law, though he assured his publisher Grant Richards in a letter that he had been treated well. Shiel's discussion of his crime is disingenuous; he conceals from Richards the identity of his victim in addition to misleading him about her age, and instead refers to "love toyings" with an older girl on the cusp of maturity. Nor does Shiel mention that he had known both the girl and her mother's sisters long before his conviction, perhaps intimately, as contemporary letters from one of the sisters to Shiel suggest. Court records described Shiel as a "clerk and metal worker"; one of the witnesses was a metal worker and the records may have transposed some information. He appealed the conviction unsuccessfully. The case was reported in The Vote, a weekly women's suffrage newspaper, on 4 December 1914 in its Protected Sex section. The article states that Shiel (misspelled as Sheil) denied the whole story and that the "case was remarkable for the philosophical discussions on sex" by Shiel who conducted his own defence. Shiel was described as having a "purient mind" [sic] by the presiding Judge, Mr Justice Coleridge. The article was rediscovered in 2019, 11 years after MacLeod's initial discovery. It is too early to assess whether this new revelation about Shiel will have an impact upon his literary legacy. However, as Macleod argues in her essay, young heroines abound in Shiel's novels, where they are romanticised, idealised and sexualised through the eyes of the male author. She cites the example of the two thousand year old Rachel in This Above All (1933), who is portrayed as part "child," part "harlot," part "saint", since she still inhabits the young girl's body she possessed when raised from the dead and thus rendered immortal by the Biblical Christ. Lazarus (also a 2,000 year old immortal for the same reason) is warned ruefully against her: “If Rachel and you co habit without some marriage rite, you may see yourself in prison here in Europe, since it cannot be believed that she is as old as fourteen.”

Георгийлік дәуір

Келесі онжылдықта Шиел бес пьеса жазды, радикалды саясатқа қатысты және жұмысшы социалистік федерациясының кем дегенде бірін, мүмкін, одан да көп памфлеттерін аударды. 1919 жылы ол екінші әйелі Эстер Лидия Джуусонға (туған есімі Фурли) үйленді (16 тамыз 1872 – 16 ақпан 1942). Эстер Лидияның бірінші күйеуі Уильям Артур Джуусон (12 шілде 1856 – 26 сәуір 1914), Лондонда дүниеге келген және жүрек талмасынан қайтыс болған белгілі музыкант болды. Шиль мен Эстер 1920 жылдардың басында Италияға саяхат жасады, көбінесе оның табысымен күш көрді, шамамен 1929 жылы ажырасып кетті, бірақ ресми түрде ажыраспады. Ажырасуға Шиелдің Эстер Лидияның жас туыстарына деген жыныстық қызығушылығы және оларды зорлау мүмкіндігі себеп болды. Одан кейін Шиль Эстер Лидияның үйіне жақын, Батыс Сассекстегі Уисборо Гриндегі «Көмір» деп аталатын үйге қоныстанды. Шамамен 1922 жылы ол қайтадан жазуға кірісіп, 1923 және 1937 жылдар аралығында тағы ондай кітап жариялады, сондай-ақ оның бұрынғы бес ромасын мұқият өңдеді. Шиль өмірінің соңғы он жылын Лұқа Евангелиясының кеңінен түсіндірмелермен жазылған «шындығырақ» аудармасын жасауға арнады. Ол оны аяқтады, бірақ оның жартысы Чичестерде қайтыс болғаннан кейін жоғалып кетті. 1931 жылы Шиль жас ақын және кітап сүйер Джон Гоусуортпен танысты, ол оған достық көрсетіп, мемлекеттік тізімнен зейнетақы алуға көмектесті. Гоусуорт Шиелді бірнеше ескі әңгімелердің бөліктерін аяқтауға көндірді, кейде Освелл Блейкстон сияқты әдеби достарын көмекке шақырды. Нәтижелер көбінесе сәтсіз болды, бірақ Гоусуорт оларды әртүрлі антологияларда толтыру үшін пайдаланды, өзінің есімін бір авторы ретінде айқын көрсетті.

Редонда: патшалықтың аңызы

Патша Фелипе ретінде Шиел Редонданың патшасы болған деген әңгіме бар. Редонда – Батыс Үндістандағы кішкентай, адам тұрмайтын тасты арал, Шиелдің туған жері Монтсеррат аралының солтүстік-батысында орналасқан. Редонда жыртысы, бауырсақ Шиелдің өзінің қиялынан туған болуы мүмкін және алғаш рет 1929 жылы Виктор Голланц Лтд компаниясының төрт романын қайта басып шығару туралы жарнамалық буклетте айтылды. Шиелдің айтуынша, ол 1880 жылы 15 жасқа толған күні Редонданың патшасы болып таж киген. Дегенмен, Шиелдің осы мәлімдемелерді қаншалықты қабылдағанына көптеген дәлелдер жоқ. Оның биографы, Харольд Биллингс, бұл оқиғаның ойшау баспасөзді алдау үшін жасалған әдейі әуесқойлық болуы мүмкін деп болжайды. Қазіргі уақытта оқиғаның рас екенін немесе жоқ екенін анықтау мүмкін емес. Шиел қайтыс болғаннан кейін Джон Гоусуорт оның әдеби мұрагері және «патшалықтың» мұрагері атанды. Гоусуорт Редонда жыртысын жанына жақын сезінді. Ол оқиғаны одан әрі дамыту және баспасөзге тарату мүмкіндігін ешқашан жібермеді. Гоусуорт Шиелдің күлін «ерекше қонақтарға сорпаға бір қысым салып, мантелдегі печенье қорабында» сақтапты деседі.

Мұра

Трейсимен бірлесіп жұмыс істегенін есептемегенде, Шил 30-дан астам кітап жариялаған, оның ішінде 25 роман, сондай-ақ әңгімелер, очерктер мен өлеңдер жинақтары бар. "Аркхам Хаус" оның өлімінен кейін екі жинақ шығарды: "Xelucha and Others" (1975) және "Prince Zaleski and Cummings King Monk" (1977). "Көк бұлт" оның ең танымал және ең көп қайта басылған романы болып табылады. Ол әртүрлі жағдайларда назарсыз қалған шедевр және "соңғы адам" романдарының ең жақсысы деп сипатталды. Гарри Белафонте, Ингер Стивенс және Мел Феррер бас рөлдерде ойнаған "Әлем, ет және әйділ" (1959) фильміне одан шабыттанған деп есептеледі. Стивен Кинг оны "Тұру" романына әсер еткендігін айтқан. Кейбір әңгімелері әлі де қайта басылып шығуда, бірақ оның көптеген басқа романдары, оның ішінде орта кезеңдегі романтикалық туындылары, көбінесе ұмытылып кеткен. 2018 жылдың 1 қаңтарынан бастап Шилдің өмірінде жарық көрген барлық туындылары Ұлыбританияда және автордың өміріне 70 жыл қосылған авторлық құқық мерзімі бар барлық елдерде жалпыға қолжетімді болды.