Кіріспе

HMS Lion – 1910 жылдары Корольдік теңіз күштері үшін салынған жеңіл крейсер. Ол «Тамаша Мысықтар» деген лақап атымен белгілі болған, өз класындағы жетекші кеме болды. Хелиголанд шығанағы шайқасында неміс жеңіл крейсерін батырып, Доггер Банкі және Ютландия шайқастарында вице-адмирал Дэвид Биттидің флагманы ретінде қызмет етті. Бірінші шайқаста кеме қатты зақымданғандықтан, оны портқа сүйреп әкелуге мәжбүр болды және екі айдан астам уақыт жөндеуден өтті. Ютландия шайқасы кезінде кемеде қауіпті оқ-дәрі өрті болды, егер Корольдік теңіз жаяу әскерінің майоры Фрэнсис Харвидің батырлығы болмағанда, кеме жойылуы мүмкін еді. Ол, өзінен кейін Виктория кресімен марапатталған, оқ-дәрі қоймасын сумен толтыруға бұйрық берді. Өрт бір қару мұнарасын қиратты, оны бірнеше айлық жөндеу кезінде қайта құру үшін алып тастау қажет болды. Соғыстың қалған бөлігін Солтүстік теңізде ешқандай оқиғасыз күзеттік жұмыстармен өткізді, бірақ 1917 жылы Хелиголанд шығанағының екінші шайқасында алыстан қолдау көрсетті. 1920 жылы резервке қойылды және 1924 жылы Вашингтон теңіз келісімінің шарттарына сәйкес металл тескісіне сатылды.

Дизайн

Lion класындағы броненосец крейсерлері Мольтке класындағы жаңа неміс броненосец крейсерлеріне Invincible класындағы кемелерге қарағанда неміс кемелерінің артықшылығындай басым болу үшін жобаланды. Жылдамдық, броня және артиллерияның калибрін арттыру Indefatigable класына қарағанда көлемді 65 пайызға ұлғайтуға әкеп соқты. Lion кемесінің жалпы ұзындығы 700 фут (213 м), ені 88 фут (27 м), ал толық жүктемеде суға батып тұру тереңдігі 32 фут (10 м) болды. Кеме қалыпты жүктемеде және толық жүктемеде суыру салмағын құрады.

Қозғалтқыш

Lion-да екі жұп Парсонс тікелей жетекті бу турбинасы болған, олардың әрқайсысы 42 Яроу қазандықтарынан алынған бу арқылы екі винт білігін қозғалтатын. Турбиналар жалпы қуатын өндіруге арналған, бірақ сынақтар кезінде одан да көп қуатқа жеткен, бірақ ол жобаланған жылдамдығын аспаған. Ол көмірдің және қосымша май отынын тасымалданған, ол көмірдің жану қарқынын арттыру үшін көмірге шашыратылған. Толық қуатпен ол жылдамдықпен жүзуге қабілетті болған.

Қару-жарақ

Lion кемесінде төрт екі зеңбірек мұнарасында сегіз BL Mk V зеңбірегі орнатылған, олар алдыңғы жағынан артқы жағына қарай "A", "B", "Q" және "X" деп белгіленді. Оның қосалқы қарулары он алты BL Mark VII зеңбірегінен тұрды, олардың көпшілігі казематтарға орнатылған. 1913–1914 жылдары казематтардың алдыңғы тобының үстіне орнатылған екі зеңбірекке, зеңбірек экипаждарын ауа райынан және жаудың шабуылынан жақсы қорғау үшін оқ-дәрі қалқандары қосылды. 1917 жылдың сәуірінен кейін 4 дюймдік зеңбірегі бар оң жақ алдыңғы топ алынып тасталды. Кеме әуеге қарсы (АА) қарусыз салынған, бірақ 1914 жылдың қазан айынан 1915 жылдың шілдесіне дейін бір жылдам атушы (QF) 6 фунт (57 мм) Hotchkiss зеңбірегі жоғары бұрышты орнатуға орнатылды. Ютландия шайқасы оның тік бұрыштан оққа ұшырауға осалдығын көрсеткеннен кейін, шамамен салмағы 300 кг болатын қосымша бронь, оқ-дәрі сақтау бөлімінің жоғарғы жағына және мұнаралардың төбелеріне қосылды.

Соғыс кезіндегі өзгерістер

1915 жылдың ортасы мен 1916 жылдың мамыр аралығында Lion кемесіне отты басқару директоры орнатылды, ол мылтықтарды бағыттау және атуды алдыңғы мачтаға орналастырылған директордың басқаруымен біріктірді. Мұнара экипажының міндеті – директор басқаратын нұсқаулар бойынша өз мылтықтарын нысанаға келтіру ғана болды. Бұл дәлдікті едәуір арттырды, себебі снарядтардың түсуін анықтау оңай болды және әрбір мұнара жеке-жеке атылғанда снарядтардың шашырауына себеп болатын кеме қозғалысының мәселесі шешілді. 1918 жылдың басында Lion кемесінде "Q" және "X" мұнараларының үстіне орнатылған ұшу платформаларында Sopwith Pup және Sopwith 1½ Strutter ұшақтары орналасқан еді. Әрбір платформада жаман ауа-райы кезінде ұшақты қорғау үшін матадан жасалған ангар болды.

Құрылыс және мансап

Lion 1909 жылы 29 қарашада Плимут қаласындағы Девонпорт кеме жасақтау орнында салынды. 1910 жылы 6 тамызда суға түсіріліп, 1912 жылы 4 маусымда қолданысқа берілді. Қолданысқа берілген соң Lion бірінші крейсерлік эскадрильяның флагманы болды, ол 1913 жылғы қаңтарда 1-ші шайқас крейсерлік эскадрильясы (BCS) деп қайта аталды. Контр-адмирал Битти 1913 жылғы 1 наурызда 1-ші ШКЭ командалық құрамын қабылдады. Lion, 1-ші ШКЭ-нің қалған бөлігімен бірге, 1914 жылғы ақпан айында Брест портына сапар жасады, ал эскадрилья маусым айында Ресейге барды, онда Lion офицерлері Кронштадт портында Ресей императорлық отбасын құрметпен қарсы алды.

Хелиголанд шығанағы шайқасы

1914 жылы 28 тамыздағы Хелиголанд шығанағы шайқасында адмирал Беттидің қолбасшылығындағы шайқас крейсерлерінің флагманы ретінде алғашқы әрекетін жасады. Беттидің кемелері бастапқыда неміс жағалауына жақын британдық крейсерлер мен эсминстерді, егер Ашық теңіз флотының ірі кемелері британдық шабуылдарға жауап ретінде шабуылға шықса, қашықтан қолдау көрсету үшін жоспарланған еді. Британдық жеңіл күштері уақытында кері шегіле алмағандықтан және толқын көтерілгеніне байланысты неміс капитальдық кемелері Яде эстуариясының аузындағы барды тазарта алатыны анық болғанда, олар 11:35-те толық жылдамдықпен оңтүстікке бұрылды. Жаңа жеңіл крейсер шайқас барысында қирап, неміс жеңіл крейсерлерінің атысына түсті. Страссбург тұманға кіріп, оқтан құтылуға үлкерді, бірақ Кёльн көріне берді және эскадрильяның атысымен тез зақымдалды. Бірақ Беттиді оны аяғына дейін жою міндетінен кенеттен пайда болған ескі жеңіл крейсер алаңдатты. Ол оның соңынан қуа жөнеп, жақын арадан үш рет атып, оны өртке толы қирандыға айналдырды. 13:10-да Бетти солтүстікке бұрылып, жалпы кері шегілу сигналын берді. Беттидің негізгі күштері солтүстікке бұрылғаннан кейін көп ұзамай қираған Кёльн кемесімен кездесті және оны Лион кемесінен екі рет атып батырды.

Скарбороға шабуыл

Неміс әскери-теңіз флоты Солтүстік теңіз жағалауындағы британдық қалаларды бомбалау стратегиясын қабылдап, Корольдік әскери-теңіз флотын соғысқа шығарып, оның бөлімдерін жеке-жеке жоюды көздеді. 3 қарашада Ярмутқа жасалған алғашқы шабуыл толыққанды сәтті болмаса да, адмирал Франц фон Хиппер кейін ірі масштабтағы операция жоспарлады. Жылдам ұрыс крейсерлері бомбалауды жүргізер еді, ал барлық Ашық теңіз флоты Доггер Банктің шығысында орналасып, олардың қайтуын қамтамасыз ететін және шабуылға жауап берген Корольдік флот бөлімдерін жоюға дайын тұратын еді. Бірақ немістер британдықтардың неміс теңіз кодекстерін оқып, шабуыл жасаған күшті кері жолда ұстап алуды жоспарлап отырғанын білмеді, сонымен қатар Ашық теңіз флоты теңізде болатынынан да хабарсыз еді. Адмирал Битидің 1-ші БКС-і, қазір төрт кемеге дейін азайтылған, оның ішінде Lion, сондай-ақ вице-адмирал сэр Джордж Уоррендердің алты дредноуттан тұратын 2-ші ұрыс эскадрильясы Доггер Банкі маңында немістерді ұстап алу үшін Ұлы флоттан бөлінді. Адмирал Хиппер 1914 жылдың 15 желтоқсанында тағы бір шабуылға шығып, бірнеше ағылшын қалаларын сәтті бомбалады, бірақ 1-ші БКС-ті сүйрейтін британдық эсминецтер 05:15-те Ашық теңіз флотының неміс эсминецтерімен кездесіп, олармен нәтижесіз шайқас жүргізді. Уоррендер 05:40-та эсминецтің жау эсминецтерімен шайқасып жатқаны туралы сигнал алды, бірақ Бити одан хабар алмады. Эсминец таңғы 07:00 шамасында неміс бронекерісін және оның сүйемелдеуші кемелерін байқады, бірақ хабарды 07:25-ке дейін жібере алмады. Адмирал Уоррендер сигналды алды, сондай-ақ шайқас крейсері де алды, бірақ Бити алмады, тіпті Жаңа Зеландияға эсминецтер мен Бити арасында хабар алмасу міндеті арнайы жүктелгеніне қарамастан. Уоррендер 07:36-да Шарк хабарламасын Битиге жіберуге тырысты, бірақ 07:55-ке дейін байланыс орната алмады. Бити хабарламаны алғаннан кейін бағытын өзгертті және Рунды іздеуге Жаңа Зеландияны жіберді. Жаңа Зеландияда оның жөндеу жұмыстары жүргізіліп жатқанда, Бити Скарбороға сағат 09:00-де оқ атылып жатқаны туралы хабар алды. Бити Жаңа Зеландияға эскадрильяға қосылуға бұйрық беріп, Скарбороға батысқа қарай бет алды. Британдық күштер Доггер Банктің оңтүстік-батыс жағын айналып өтіп бөлінді; Битидің кемелері солтүстікке, ал Уоррендер оңтүстікке қарай бағытталды, ағылшын жағалауын қорғап тұрған миналық далалар арқылы негізгі жолды бөгеу үшін батысқа қарай бет алды. Бұл олардың арасында олқылық қалдырды, сол арқылы неміс жеңіл күштері қозғала бастады. 12:25-те II барлау тобының жеңіл крейсерлері Хипперді іздеген британдық күштерді басып өтуге кірісті. Жеңіл крейсерлер жарық крейсерді байқап, Битиге хабарлады. Сағат 12:30-да Бити өзінің ұрыс крейсерлерін неміс кемелеріне қарай бұрды. Бити неміс крейсерлері Хиппердің кемелерінің алғы шебі деп болжады, бірақ олар 50 км (31 миль) артта қалды. Битидің кемелерін іздеп жүрген 2-жеңіл крейсерлік эскадрилья неміс крейсерлерін қуып жетуге аттанды, бірақ британдық крейсерлердің қате түсіндірілген сигналы оларды қайтадан қарауылдық позицияларына қайтарды. Бұл шатасу неміс жеңіл крейсерлерінің қашып кетуіне мүмкіндік берді және Хипперді британдық ұрыс крейсерлерінің орналасқан жеріне ескертті. Неміс ұрыс крейсерлері британдық күштердің солтүстік-шығысына қарай жүзіп, қашып кетті.

Доггер жағалауы шайқасы

1915 жылғы 23 қаңтарда адмирал Франц фон Хиппердің басқаруындағы неміс шайқас крейсерлерінің күші Доггер жағалауын неміс қозғалыстары туралы ақпарат жинау үшін ағылшын балық аулау қайықтарынан немесе шағын кемелерден тазалау үшін шықты. Алайда, британдықтар олардың шифрланған хабарламаларын оқып, адмирал Биттидің басқаруындағы британдық крейсерлердің үлкен күштерімен оларды қарсы алуға жүзіп кетті. Байланыс 24-і күні сағат 07:20-де басталды, ол кезде британдық жеңіл крейсер «Аретуза» неміс жеңіл крейсерін байқады. 07:35-те немістер Биттидің күшін байқады және Хиппер оңтүстікке бұрылуға бұйрық берді. Битти өзінің крейсерлеріне немістерді қашып кетпес бұрын ұстап алу үшін барынша жылдамдықпен жүруге бұйрық берді. Алдыңғы кемелер, «Лайон», оның әпкесі және , қуып жетті, ал «Лайон» 08:52-де «Блюхерге» атыс бастады. Басқа кемелер бірнеше минуттан кейін соңынан ерді, бірақ экстремалды қашықтықтан және көрінудің нашарлауынан кедергі келтірілді, олар 09:09-ға дейін «Блюхерге» алғашқы соққысын бермеді. Неміс шайқас крейсерлері бірнеше минуттан кейін, сағат 09:11-де, өзі де атыс ашты, отынды «Лайонға» шоғырландырды. Олар оны 9:28-де су деңгейінде оранжамен ұрып, көмір бункерін су басқан. Көп ұзамай «Блюхердің» снаряды «А» мұнарасының төбесіне тиіп, оны бұзып, сол жақ пультты екі сағатқа сөндірді. Сағат 09:35-те Битти «Дұшпанның желісіне сәйкес кемелермен күресу» деген белгі берді, бірақ «Тигрдің» капитаны, «Бейірткісіздің» «Блюхермен» күресіп жатыр деп сеніп, «Лайон» сияқты «Арыстанға» атыс ашты, ол қарсыласқа қарсы емес және «Лайонға» қауіпсіз қарсыласуды жалғастыра алды. Алайда, «Лайон» ұрыстың алғашқы маңызды соққысын алды, өйткені оның снарядтарының бірі 09:40-да «Сейдлитцтің» артқы барбеттің жұмыс камерасына еніп, ашық жатқан ұшқыш затты тұтастырды. Одан кейін өрттің әсері екінші мұнараға да таралып, екеуін де өртеп жіберіп, 159 адам қаза тапты. «Сейдлитц» 10:01-де судан қайтып, «Лайонның» 5 дюймдік броньын тесіп, жарылмай қалды. Алайда, ондағы саңылау төмен қуаттылықтағы коммутаторды су басқан және ақырында «Лайонның» 3 динамосының екеуін қысқа тұйықтады. Бір снаряд 5 дюймдік броньды тесіп, броньдың артқы бөлігінде жарылды. Ол броньды бөлшекті алып, торпеда бөлмесі мен торпеда корпусына жақын бірнеше бөлмені су басқан. Бір сынық капстанды қозғалтқыштың түтін құбырына тесік салған, ол кейіннен қосымша конденсаторды тұщы сумен ластаған. Екінші снаряд артқы жағына қарай соққы беріп, су сызығының алты дюймдік бөлігінде жарылды. Ол екі броньды тақтайшаларды 1 метрдей жерге апарып, төменгі көмір бункерлерін су басқан. 10:41-де 283 мм снаряд «А» барбеттің сегіз дюймдік броньына соқты, бірақ «А» мұнарасының вестибюліне кішкене өртеніп, тез сөндірілді, бірақ журнал жалған хабардан кейін ішінара су астында қалды. Көп ұзамай «Лайонға» бірнеше снарядтар тез арада тиді, бірақ олардың біреуі ғана ауыр болды. Бір снаряд 9 дюймдік бронь белбеуіне жарылып, броньды екі метрге дейін қақтырды және сол жақтағы қозғалтқыштың су қоймасын жарып жіберді. 10:52 сағатта «Лайон» он төрт рет соққыға ұшырап, суды алып кетті. Бұл оған портқа 10°-ға ауысуды және жылдамдығын төмендетуді қамтамасыз етті. Көп ұзамай оның сол жақтағы қозғалтқышы бұзылып, жылдамдығы төмендеді. «Лайонның» оң жақтағы қозғалтқышы ластанған судың әсерінен уақытша тоқтатылды, бірақ ол қайта іске қосылды және «Лайон» үйге қарай бет алды. 14:30-да сол жақ қозғалтқышы істен шығып, жылдамдығы төмендей бастады. «Лайонды» портқа 15:00-де сүйретуді бұйырды, бірақ ол «Лайонды» сүйретуді бастағанға дейін екі сағат пен екі рет сыналды. «Лайон» уақытша Розитте ағаш және бетонмен жөнделген, содан кейін Ньюкасл-апон-Тайнға Пальмерс компаниясы жөндеген. Адмиралтейство оның Портсмут немесе Девонпорт кемежайларында жөндеуді қажет ететіндей зақымдалғандығын білгісі келмеді, өйткені бұл жеңілістің белгісі ретінде қаралмауы мүмкін. Ол 9 ақпан мен 28 наурыз аралығында төрт коффер-даммен 8°-ға оң жаққа бұрылды. Ол негізгі қаруларынан 243 рет атылған, бірақ тек төрт рет соқты: «Блюхерге» және «Дерффлингерге» бір-бір рет және «Сейдлитцке» екі рет. Ол немістердің соққысына 16 рет ұшырады, бірақ бір адам қаза тауып, жиырмасы жараланды. Бұл «Оңтүстікке қарай жүгіру» деп аталатын жағдайды бастады, өйткені Битти бағытын өзгертіп, 15:45 -те шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай бағыттады, бұл Хиппердің бағытына параллель болды, енді аралық төменге дейін жақындады. Немістер алдымен 15:48 -де, содан кейін британдықтар бірден соңынан атып жіберді. Британдық кемелер әлі де өз кезегін аяқтамай жатқандықтан, немістер атыс ашқанда, екі алдыңғы кеме, «Лайон» және , ғана бағыттарын тұрақтандырған. Неміс атысы басынан-ақ дәл болды, бірақ британдықтар неміс кемелері тұманға сіңіп кеткендіктен қашықтықты шамадан тыс бағалады. «Лайон», британдық кемелердің алдыңғы қатарында, неміс құрамындағы өзінің әріптесіне атыс ашты. «Лютцовтың» атысы өте дәл болды, ал «Лайон» немістердің атысын бастаған үш минут ішінде екі рет соққыға ұшырады. 15:54-ке қарай қашықтық 15 000 метрге дейін төмендеді, және Битти оң жаққа екі градусқа бұрылуға бұйрық берді, қашықтықты арттыру үшін 15:57-де. «Лайон» екі минуттан кейін «Лютцовқа» алғашқы соққысын берді, бірақ «Лютцов» 16:00-де «Лайонға» жауап берді, оның 305 мм снаряды «Q» мұнарасына 15 000 метр қашықтықтан тиді. Снаряд 9 дюймдік мұнара беті мен 3,5 дюймдік төбе арасындағы біріктіруге еніп, сол жақ пульттің үстінде жарылды. Ол мұнараның алдыңғы төбе тақтасын және ортаңғы бет тақтасын ұшырып, мұнарадағы барлығын өлтірді немесе жаралады және сөндіруге тырысқандардың күшінше сөндірілген өртті бастарды. Келесі оқиғалар туралы есептер әртүрлі, бірақ мұнараның жұмыс бөлмесіндегі сегіз толық ұшқыш зарядты тұтастырғаннан кейін, өрт сөндірілгеніне сенгенімен, журнал есіктері жабылып, журнал су басқан. Олар жоғары мачта биіктігіне дейін жанып, төменгі бөлігінде әлі де болған журнал және снаряд бөлмесінің экипаждарының көп бөлігін өлтірді. Газ қысымы журнал есіктерін қатты бүктірді, ал журнал су басқан болмағанда жарылып кеткен болар еді. Өлімге ұшыраған мұнара командирі, Корольдік морской пехотасының майоры Фрэнсис Харви, журналды су бастыруға бұйрық бергені үшін өлімнен кейін Виктория кресімен марапатталды. 16:11-де «Лайон» «Мольткеден» атылған торпедоның өту жолын байқады, бірақ торпедоны демалыстағы жағынан шыққан U-бот атып жіберген деп ойлады. Бұл «Дарвен» эсминеці перскопты көргенін хабарлағаннан кейін расталды. Атысқа қашықтық тым алыс болды, сондықтан Битти 16:12 мен 16:15 аралығында қашықтықты жақындату үшін оң жаққа төрт градусқа бұрылды. Бұл «Лайонның» 16:14-те «Лютцовқа» қайтадан соққы беруіне әкелді, бірақ «Лютцов» жауап ретінде «Лайонды» бірнеше рет соқты. Осы соққылардан туған түтін мен тұман «Лютцовқа» «Лайонды» көруге мүмкіндік бермеді, ол 16:16-да атысын «Арыстанға» аударды. 16:25-ке қарай қашықтық 15 000 метрге дейін төмендеді, және Битти қашықтықты қайта ашу үшін оң жаққа екі градусқа бұрылды. Алайда, бұл «Куин Мэри» үшін кеш болды, ол сол уақытта бірнеше рет соққыға ұшырады және оның алдыңғы журналдары жарылды. 16:30-да Биттидің кемелерінің алдында барған жеңіл крейсер «Аретуза» Жоғары теңіз флотының жетекші элементтерін байқады.

Ютландиядан кейінгі мансап

1916 жылы 19 шілдеде «Q» мұнарасыз, бірақ кейіннен 6-23 қыркүйек аралығында Элсвиктегі Армстронг Уитворт зауытына жасаған сапары кезінде мұнарасы ауыстырылды. Осы уақытта 18 тамыз кешкісін Ұлы флот 40-шы бөлімде шифрланған хабарламаға жауап ретінде теңізге шықты, онда II эскадрильядан басқа Ашық теңіз флоты сол түні портынан шығатыны хабарланды. Немістердің мақсаты 19-ы күні Сандерлендті бомбалау, ал кең көлемді барлау әуе кемелері мен су асты кемелері арқылы жүзеге асырылды. Ұлы флот құрамында 29 дредноут және 6 крейсер болды. 19-ы күні бойы Джеллико мен Шер қарама-қайшы ақпарат алды, нәтижесінде Солтүстік теңіздегі кездесу орнына жеткенде, Ұлы флот миналық далаға кірген деген жаңылыс сеніммен солтүстікке бұрылып, кейін оңтүстікке қайта бұрылды. Шер британдық ұрыс эскадрильясын қуып, солтүстік-шығысқа қарай бағытталды, ол шындығында коммодор Тирвит басқаратын Харвич күштері еді. Немістер қателіктерін түсінген соң үйге қайта бағыт алды. Тек кешкісін Тирвит Ашық теңіз флотын көріп қалды, бірақ қараңғы түскенге дейін тиімді шабуыл позициясына қол жеткізе алмады және байланысты үзіп жіберді. Британдық және неміс флоттары үйлеріне оралды, британдықтар екі крейсерін су асты кемелерінің шабуылынан жоғалтты, ал немістердің бір дредноуты торпедадан зақымдалды. 1916 жылғы желтоқсанда Беттидің Ұлы флотқа басшылық етуімен «Лайон» вице-адмирал В. С. Пакенхемнің флагманы болды. «Лайон», Ұлы флоттың қалған бөлігімен бірге, 1918 жылғы 23 наурызда түстен кейін радиохабарламалар Ашық теңіз флотының Норвегияға бағытталған британдық конвойді ұстап алуға жасаған сәтсіз әрекеттен кейін теңізде болғанын көрсетті. Алайда, немістер британдықтардан тым алға шығып, бір оқ атпастан қашып кетті. 1918 жылғы 21 қарашада Ашық теңіз флоты Скапа-Флоуға интернаттауға жіберілгенде, ол сүйемелдеуші кемелердің қатарында болды. 1919 жылғы сәуірде Атлантика флотына ауыстырылып, 1920 жылғы наурызда резервке қойылды. 1922 жылғы 30 наурызда, үгіт-насихат кампаниясына қарамастан, оны ел үшін естелік ретінде сақтап қалу туралы ұсыныстар қарастырылмады, «Лайон» 1924 жылғы 31 қаңтарда Вашингтон теңіз келісімінің тоннаж шектеулерін орындау үшін 77 000 фунт стерлингке сатылды.