Кіріспе
Партеноцисс квинкефолия, Вирджиния жүзімі, Виктория жүзімі, бес жапырақты плющ немесе бес саусақ деп те аталатын, жүзім тұқымдасына (Vitaceae) жататын гүлді өсімдік. Бұл түр Солтүстік Американың шығыс және орталық бөліктерінде, Канаданың оңтүстік-шығысынан және АҚШ-тың шығысынан батысқа қарай Манитоба мен Ютаға дейін, ал оңтүстікке қарай Мексика мен Гватемалаға дейін таралған.
Parthenocissus quinquefolia, known as Virginia creeper, Victoria creeper, five leaved ivy, or five finger, is a species of flowering vine in the grape family, Vitaceae. It is native to eastern and central North America, from southeastern Canada and the eastern United States west to Manitoba and Utah, and south to eastern Mexico and Guatemala.
Этимология
"Партеноцисс" грек тілінен алынған және "ұсқынсыз желек" деген мағынаны білдіреді. "Quinquefolia" "бес жапырақты" дегенді білдіреді. "Quinque" – "бес" және "folia" – "жапырақ", "жапырақтар". Бұл өсімдік нағыз желек – Hedera-мен туыс емес. Көрсеткіш атауы quinquefolia "бес жапырақты" дегенді білдіреді, бұл әрбір күрделі (пальмат) жапырақтағы жапырақшаларға сілтеме жасайды. Солтүстік Америкада бұл өсімдік сонымен қатар ағашқа ұқсас өсімдік деп те аталады, бірақ ағашқа ұқсас өсімдік атауы басқа да өсімдік түрлеріне қатысты болуы мүмкін.
Сипаттама
Parthenocissus quinquefolia – көп жылдық жапырақты өрмелі өсімдік, табиғатта үлкен биіктікке жетеді. Ол кішкентай екі тармақты мойыншаларының ұштарындағы шағын, күшті жабысатын төсемшелер арқылы тегіс беттерге өрмелейді.
Жапырақтары
Жапырақтары пальма тәрізді күрделі, бес жапырақшадан тұрады (сирек жағдайда үш жапырақша, әсіресе жас өсімдіктерде, кейде жеті) жапырақ сабағының орталық нүктесінен бірігіп, (сирек) аралығында болады. Жапырақшалардың шеттері тісті. Жастардың жапырақтары жүрек пішіндес болады. Бұл түрді көбінесе P. vitacea немесе "Жалған Вирджиния жүзімі" деп шатастырады, олардың жапырақтары ұқсас, бірақ олардың қысқа сабақтарының ұштарында жабысқақ дисктері жоқ. Кейде бес жапырақшасы болғанына қарамастан, Toxicodendron radicans (улы лоза) деп жаңылысады (улы лозада үш жапырақша болады). P. quinquefolia жапырақтары урушиол өндірмейді, бірақ жапырақтар мен сабақтағы шырын рафидтер (кальций оксалатының ине тәрізді кристалдары) қамтиды, олар теріге еніп, сезімтал адамдарда тітіркеніс пен көпіршіктерге себеп болуы мүмкін. Күзде жапырақтары кейде әдемі қызыл түске боялады.
Гүлдер мен жидектер
Гүлдері кішкентай және жасыл түсті, көктемнің соңында көзге түспейтін шоғырларда пайда болады, ал жаздың соңында немесе күздің басында диаметрі кішкентай, қатты, күлгін-қара жидектерге айналады. Бұл жидектерде уықты оксаль қышқылының көп мөлшері бар, ол адамның бүйректеріне зиян келтіріп, тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Оны көктемде алынған сабақтар арқылы оңай көбейтуге болады. Көбінесе телефон бағаналарын немесе ағаштарды жауып тұрады. Өзінің тіректерін көлеңкелеу арқылы басқа өсімдіктерді өлтіре алады, осылайша тірек өсімдіктердің фотосинтез жасау қабілетін шектейді. Шабуылдай өсуінің арқасында, ол өсу жылдамдығы төмен ағаштарды өз салмағымен басып, зақымдай алады. Тамыр жүйесі арқылы таралу қабілеті оны жоюды қиындатады. Ұлыбританияда бұл өсімдік 1981 жылғы «Жабайы табиғат пен ауылдық жерлерді қорғау» заңының 9-қосымшасында шабуылдайтын, жергілікті емес түр ретінде тізімделген. Бұл оның Ұлыбританияда сатылуына немесе бақшаларда өсірілуіне кедергі келтірмейді, бірақ Корольдік бау-бақша қоғамы (RHS) оны өсіретіндерді оны басқаруға және артық материалды жоюға ерекше көңіл бөлмеге шақырады. RHS бағбандарды 9-қосымшада тізімделген өсімдіктерге орнына басқа өсімдіктер табуға да ынталандырады. Parthenocissus quinquefolia қабырғалы ғимараттарды көлеңкелеу үшін қолданылуы мүмкін. Өсімдік, P. tricuspidata (Бостон плющі) сияқты, тамырларымен емес, дискілер арқылы бетке жабысады, сондықтан қабырғаға зиян келтірмейді, бірақ жаз бойы қабырға бетіне көлеңке түсіріп, ғимаратты салқындатады. Плюшь сияқты, егер өсімдікті қабырғадан жұлып алсаңыз, жабысқақ дискілер қалады. Егер өсімдік нашар беттерге жабысып қалса, оны алдымен тамырынан кесіп тастау арқылы өлтіруге болады. Содан кейін жабысқақ дискілер уып, жабысуын тоқтатады. Өсімдікті қаламайтын жерлерге өспеу үшін үнемі қырқу керек. Егер ол каркасты үйдің қабырғасына енсе, қабырғаның ішінде өсіп, сыртқа шығуға орын іздейді. Тамырлары тасты негізге еніп, ескі үйдің жертөлесіне дейін өсіп, ылғал іздеп, едендегі жарықтарға немесе дренаждарға жетеді.