Кіріспе

Сөйлемде жайт субъектінің қажет емеу класы. Тілдік типологияда жайт субъекті тілі – грамматикасы тәуелсіз сөйлемде нақты субъектінің болмауына рұқсат беретін тіл; мұндай сөйлем жайт субъектіге ие деп есептеледі. Принциптер және параметрлер аясында жайт субъекті, белгілі бір тіл үшін қосылған немесе өшірілген pro drop параметрімен реттеледі. Әдетте, жайт субъекті тілдері, етістіктегі анықтамаға қатысты тұлға, сан және/немесе родтық үйлесімді көрсетеді, бұл зат есім тіркесін артық етеді. Мысалы, итальян тілінде "ол" (әйел) субъектісі нақты немесе жасырын болуы мүмкін: екінші сөйлемдегі "(о)л" субъектісі тек итальян тілінде ғана жасырын түрінде келеді. Ал ағылшын және француз тілдері бұл сөйлемде нақты субъектінің болуын талап етеді. Әлемдегі мыңдаған тілдің көптегені – түрлі, байланыссыз тілдер отбасынан шыққан жайт субъекті тілдері болып табылады. Оларға албан, араб, баск, бербер, бенгал, каталон/валенсия, қытай, эстон, фин, галисиан, гуджарати, грек, иврит, хинди, венгр, итальян, румын, жапон, корей, мальтий, непали, парсы, португал, панджаби, синди, славян тілдері, испан, тамил және түрік тілдері, сондай-ақ осылармен байланысты көптеген тілдер және тағы да басқалары кіреді.

Қасиеттері

Нөлдік тақырыпты тілдер емес тілдерде әдетте нақты тақырып қажет. Ағылшын және француз тілдері императивтік көңіл-күйге және бір сөйлемде тақырып айтылғанда, оған тікелей алдында тұрғанда, немесе тақырып контекст бойынша түсінілетін жағдайларда ерекшелік жасайды. Бұл тілдерде шектеулі жағдайларда есімдіктер жіберуге болады: мысалы, неміс тілінде "өтінемін" деген мағынаны білдіретін Bitte сөзі сөзбе-сөз "[мен] жалбарынамын" дегенді білдіреді, ал ағылшын тілінде "Бақытты емеспін" немесе тіпті "Бақытсыз!" деген сөздер "Мен бақытты емеспін" деген бірінші жақ жеке дара есімдікпен түсініледі. Сол сияқты, кейбір жағдайларда ағылшын тілінде есімдікті қосымша қолдану испан немесе итальян тілдеріндегі оның қосылуының мүмкіндігімен тең дәрежеде мағыналы болады: мысалы, "Мен тамақ пісіремін, ыдыс-аяқ жуамын және дүкенге барамын" деген сөз "Тамақ пісіремін, ыдыс-аяқ жуамын және дүкенге барамын" деген қарапайым сөйлемге қарағанда күштірек баса назар береді. Тақырыптар көне тілде, олардың мағынасы түсінілетін жағдайларда жіберілуі мүмкін. Синтаксистің мемлекеттік және байланыс теориясы аясында нөлдік тақырып термині бос категорияны білдіреді. Бұл бос категория анафоралық сілтеме және басқа да грамматикалық ерекшеліктер тұрғысынан қарапайым есімдік сияқты қабылданады. Сондықтан оны көбінесе "pro" деп атайды. Бұл құбылыс pro-drop тілдерімен ұқсас, бірақ толыққанды бірдей емес, олар есімдіктерді, соның ішінде жатқылық есімдіктерді және объект есімдіктерін де жіберуге мүмкіндік береді. Барлық pro-drop тілдері нөлдік тақырып тілдері болып табылады, бірақ барлық нөлдік тақырып тілдері pro-drop тілдері емес. Нөлдік тақырып тілдерінде, етістіктер тұлғаға қарай өзгеретін болса, субъектінің грамматикалық тұлғасы етістіктің өзгеруі арқылы, ал сан мен жынысы да сол етістіктің өзгеруі арқылы көрсетіледі.

Каталон/Валенсия тілі

Каталан/Валенсия тілінде, испан, португал, галисиан сияқты, сырптау да етістік түрінде беріледі. Ауыстырлы сөздерді қолдану міндетті емес. (Нослторс) Анем а ла плажа: Біз жағажайға барамыз. (Тү) Ets la meva amiga: Сен менің досымсың. (Vostès/vosaltres) No són/sou benvinguts aquí: Сіздерге мұнда қош келмейді. (Элс) Эстан Дорминт: Олар ұйықтап жатыр. (Жо) Necessito ajuda: Маған көмек керек. (Эл) Ол өз бөлмесінде. (Элла) Está cansada: Ол шаршаған. Каталан/Валенсия тілінде сырптауды қолдануды немесе қолданбауды таңдауға болады. Егер сырптау айқындық үшін қолданылса, ол баса назар салу ретінде қарастырылады; алайда, күнделікті тілде, ауыстырлы сөздерді қолдану шарт емес. Дегенмен, сырптаусыз сөйлемдер, сырптаулы сөйлемдерге қарағанда көбірек қолданылады. Кейбір жағдайларда, грамматикалық дұрыс сөйлем құру үшін сырптауды жіберу қажет.

Қытай

Қытай тілінің көптеген түрлерінде жасырылған грамматикалық субъект (нөлдік субъект) кездеспейді. Қытай тіліндегі етістіктер өзгермейді, сондықтан етістікке қарап ғана субъектіні анықтау мүмкін емес. Дегенмен, кейбір жағдайларда, көптеген қытай тілдері субъектіні жіберуге мүмкіндік береді, осылайша субъектсіз сөйлемдер құрылады. Субъекті жоюға болатын жағдайлардың бірі – субъект белгілі болғанда. Мысалы, мандарин тілінде:

Жоғарыдағы мысал нақты көрсетеді, егер етістіктің жасаушысы белгілі болса, сөйлеуші субъектіні жіберуі мүмкін. Қытай тіліндегі бұйрық сөйлемдерде, бірінші мәтіндегідей, субъект те жіберіледі.

Галисия тілі

Галисия тілінде, испан, португал, каталон және т.б. тілдердегідей, сырптау есім де етістік түрінде беріледі. Ауыстырмалы сөздерді қолдану міндетті емес. (Nós) Imos á praia: Біз жағажайға барамыз. (Ti) E la miña amiga: Сен менің досымсың. (Жалғыз, сіркеулі түрі) (Vós) Non sodes benvidos aquí: Сіздер мұнда қош келдіңіздер. (Көпше, сіркеулі түрі) (Eles) Están durmindo: Олар ұйықтап жатыр. (Eu) Necesito axuda: Маған көмек керек. (El) Está no seu quarto: Ол өз бөлмесінде. (Ela) Está cansada: Ол шаршаған. Галисия тілінде сырптау есімін қолдануды немесе қолданбауды таңдауға болады. Егер сырптау есімі ерекше айтылса, ол баса назар салу үшін қолданылуы мүмкін; алайда, күнделікті тілде ауыстырмалы сөздерді қолдану міндетті емес. Дегенмен, сырптау есімі жоқ сөйлемдер, сырптау есімі бар сөйлемдерге қарағанда жиірек қолданылады. Кейбір жағдайларда, грамматикалық дұрыс сөйлем құру үшін сырптау есімін жіберу қажет.

Үнді тілі

Хинди тілінде радикалдық про-төмендеу кездеседі. Бұл типтегі про-төмендеу испан тілі сияқты тілдердегі про-төмендеуден өзгеше, онда про-төмендеуге бай сөздік морфология рұқсат береді. Радикалды про-төмендеу тек NP тілдерінде ғана мүмкін. Оңтүстік Азия тілдері, мысалы хинди, әдетте, кез келген және барлық аргументтерді түсіруге қабілетті. Мұнда жағдай морфема арқылы білдіріледі, ол түбірден тәуелсіз, соның арқасында про-төмендеу мүмкін болады.

Италиялық

Тамыр етістіктердің жіктелуі (faccio – жасау үшін; chiama – шақыру үшін) тікелей сөйлемнің жатқан тұлғасын көрсетеді.

Жапон тілі

Жапон және басқа да бірнеше нөлдік жіктегіш тілдер тақырыптық басым тілдер болып табылады; осы тілдердің кейбіреулерінде сөйлемнің түсінікті болуы үшін тақырыпты көрсету қажет. Мысалы, жапон тілінде сөйлемді *wa* бөлшегімен белгіленген тақырыппен бастауға болады, ал келесі сөйлемдерде тақырыпты қайта атаудың қажеті жоқ, себебі ол басқа тақырып ашық немесе жасырын түрде енгізілгенге дейін өзгермейді. Мысалы, төмендегі екінші сөйлемде грамматикалық субъект ("біз") қайтадан айтылмайды, бірақ түсінікті болып қалады:

Басқа жағдайларда тақырыпты тікелей айтпастан өзгертуге болады, мысалы, келесі мысалда тақырып "бүгін"нен "мен"ге жасырын түрде ауысады. Жапон тілінде контексте анық нәрселерді жіберу де жиі кездеседі. Егер жоғарыдағы сөйлем ойын сатып алу туралы әңгіме болса, оны одан да қысқартуға болады:

Латын тілі

Латын тіліндегі етістік жалғаулары сан мен тұлғаны (сондай-ақ, уақыт пен модальдық сипаттаманы) көрсетеді.

Польша тілі

Поляк тілінде жақ есімдігі көбінесе жіберіліп қалады, бірақ жаққа назар аудару үшін қолданылуы мүмкін.

Испан тілі

Испан тілінде, латын және көптеген роман тілдеріндегідей, сырптау етістікте көрсетіледі. Дыбыстық есімдіктерді қолдану міндетті емес. (Yo) Necesito ayuda: Маған көмек керек. (Tú) Eres mi amiga: Сен (бейресми) менің досымсың. (Vos) Sos mi amiga: Сен менің досымсың. (Usted) Me ve: Сіз (формальды) мені көресіз. (Él) Está en su habitación: Ол өз бөлмесінде. (Ella) Está cansada: Ол шаршаған. (Nosotros) Vamos a la playa: Біз жағажайға барамыз. (Vosotros) Deberíais andaros: Сіздер (көптік, бейресми) кетіңіздер. (Ustedes) No son bienvenidos aquí: Сіздерге (көптік) мұнда қош келмейді. (Ellos) Están durmiendo: Олар ұйықтап жатыр. (Ellas) Van allí: Олар (әйелдер) сол жерге барады. Испан тілінде көбінесе сырптауды қолдануды немесе қолданбауды таңдауға болады. Әдетте, сырптау берілгенде, ол түсініктілік үшін немесе баса көрсету үшін беріледі. Сырптаусыз жасалған сөйлемдер, сырптау бар сөйлемдерге қарағанда жиірек қолданылады.

Жеке емес конструкциялар

Кейбір жағдайларда (жеке емес конструкциялар) бір ұсыныстың тікелей нысаны болмайды. Про-дроп тілдері мұны табиғи түрде шешеді, ал ағылшын және француз тілдері сияқты көптеген про-дроп емес тілдер синтаксистік кемшілікті жалған сөзбен толтыруға мәжбүр. "*Rains" дұрыс сөйлем емес; жалған "it" қосу керек: "It rains"; француз тілінде "Il pleut". Дегенмен, көптеген роман тілдерінде "Жаңбыр жауады" толыққанды сөйлем болып табылады: испан тілінде "Llueve", итальян тілінде "Piove", каталон тілінде "Plou", португал тілінде "Chove", румын тілінде "Plouă" және т.б. Орал және славян тілдерінде де осы ерекшелік кездеседі: фин тілінде "Sataa", венгр тілінде "Esik", поляк тілінде "Pada". Сонымен қатар, про-дроп емес, бірақ осы синтаксистік кемшілікті толтыруды қажет етпейтін жасалған тілдер де бар. Мысалы, эсперанто тілінде "Ол торт жасады" деп аударылады Li faris la kukon (ешқашан *Faris la kukon), ал "Кеше жаңбыр жауды" Pluvis hieraŭ (не *Ĝi pluvis hieraŭ) болады.

Қосалқы тілдер

Көптеген халықаралық қосымша тілдер, ресми түрде про-дроп тілдер болмаса да, есімдіктің кейде түсірілуіне мүмкіндік береді.

Интерлингва

Интерлингва тілінде алмасөзді жіберу ең көп кездесетіні – "ол" деген мағына беретін *il* алмасөзі, ол сөйлемнің бір бөлігіне немесе ештеңеге сілтеме жасағанда қолданылады. Осы сөздің мысалдары: *Il pluvia.* Жаңбыр жауады. *Il es ver que ille arriva deman.* Ол ертең келеді дегені рас. *Il* ағылшын тілінде "it's" деген қысқартуды қолдануға болатын жағдайларда жіберіледі. Сондықтан, жоғарыдағы екінші сөйлемде *il* жіберілуі мүмкін: *Es ver que ille arriva deman.* Сонымен қатар, егер бұрынғы сөйлемнен анықтауға болатын болса, кейде бастауыш алмасөздері де жіберіледі:

*Illa audiva un crito. Curreva al porta. Aperiva lo.* Ол дауыс естіді. Есікке қарай жүгірді. Оны ашты.